जलवायु परिवर्तनका प्रभाव र दीगो विकासको आवश्यकता                                                                             

              जलवायु परिवर्तनका प्रभाव र दीगो विकासको आवश्यकता                       

तोमनाथ उप्रेती

                                         उपसचिव, नेपाल सरकार

विश्व आज जलवायु परिवर्तनको गम्भीर संकटको सामना गर्दैछ। यो परिवर्तनले मात्र नभई वातावरणीय असन्तुलन, प्राकृतिक प्रकोपको वृद्धि, जल स्रोतको क्षरण, र पारिस्थितिकीय प्रणालीमा असर पुर्याइरहेको छ। तर, विकास पनि मानव सभ्यताको आवश्यक पक्ष हो जसले जनजीवन सुधार्न, गरिबी हटाउन, र आर्थिक समृद्धि ल्याउन सहयोग पुर्याउँछ। यद्यपि, विकास र जलवायु परिवर्तन बीच गहिरो द्वन्द्व रहेको छ।

नेपाल जस्ता विकासशील मुलुकहरूका लागि यो द्वन्द्व अझ जटिल छ। विकासका लागि ऊर्जा, पूर्वाधार, उद्योग र कृषि क्षेत्रको द्रुत प्रगति आवश्यक छ, तर यी क्रियाकलापहरूले वातावरणीय प्रदूषण र हरितगृह ग्याँस उत्सर्जन बढाउने खतरा हुन्छ। यसले जलवायु परिवर्तनलाई थप तीव्र बनाउँछ र प्राकृतिक स्रोतमा दबाब पर्छ।अर्कोतर्फ, जलवायु परिवर्तनले कृषिमा निर्भर नेपाललाई व्यापक चुनौती दिएको छ। असिनाले धानबाली नष्ट हुनु, हिमनदीहरू पग्लिनु, बाढी र पहिरोको जोखिम बढ्नु जस्ता असरले विकासका योजना प्रभावित भएका छन्। यसले गरिबी र असमानता झन् गहिरो बनाएको छ।

तर, जलवायु संरक्षण र दिगो विकास बीच समन्वय गर्न सकिने सम्भावना पनि छ। नवीकरणीय ऊर्जा प्रविधि, हरियाली कृषि, वातावरणमैत्री पूर्वाधार, र जनचेतना अभिवृद्धि मार्फत विकासलाई पर्यावरणीय अनुकूल बनाउन सकिन्छ। यसले दीर्घकालीन समृद्धि र पर्यावरणीय संरक्षण दुवै सुनिश्चित गर्न सहयोग पुर्याउँछ।

सन् २०औं शताब्दीको अन्त्यदेखि पृथ्वीको तापक्रम लगातार बढिरहेको छ, जसले जलवायु परिवर्तनलाई विश्वव्यापी चुनौतीको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। जलवायु परिवर्तनको मुख्य कारण मानवीय गतिविधि, विशेषगरी जीवाश्म इन्धनको प्रयोग, वनोंको कटान, औद्योगिक उत्सर्जन र प्रदूषण हुन्। यसको प्रभाव केवल वातावरणीय मात्र छैन, यसले आर्थिक, सामाजिक र स्वास्थ्य क्षेत्रमा समेत गहिरो असर पुर्‍याउँछ।

जलवायु परिवर्तनका प्रभावहरू धेरै रूपले देखिन्छन्। तापक्रम वृद्धिले हिमालयीय क्षेत्रका ग्लेशियर पग्लिने गति बढाएको छ, जसले नदीहरूको बहावमा अस्थिरता ल्याउँछ र बाढी तथा पहिरोको जोखिम बढाउँछ। नेपाल जस्तो भूपरिवेष्टित मुलुकमा यसले कृषि उत्पादनमा प्रत्यक्ष असर पार्छ, किनकि वर्षायाममा अनियमितता, सुख्खा मौसम र चरम मौसमी घटनाहरूले बाली र पशुपालनमा चुनौती सिर्जना गर्छ। समुद्री स्तर वृद्धिले तटीय क्षेत्रका बस्ती र जनजीवनलाई जोखिममा पार्छ।

सामाजिक र आर्थिक दृष्टिले पनि जलवायु परिवर्तनको प्रभाव गम्भीर छ। प्राकृतिक विपद्, जस्तो कि बाढी, पहिरो, सुख्खा, र तूफान, गरीब र कमजोर समुदायमा बढी असर पार्छ। कृषक, माछा मार्ने, र प्राकृतिक स्रोतमा निर्भर जनसमुदायको आम्दानी घट्छ र उनीहरूको जीवनस्तर कमजोर हुन्छ। यसले गरीबी, असमानता र विस्थापनमा वृद्धि गर्छ। स्वास्थ्य क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धिले मौसमी रोग, पानीजन्य संक्रमण र पोषण संकट बढाउँछ।

यसै सन्दर्भमा दीगो विकासको आवश्यकता अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। दीगो विकास भन्नाले वर्तमान पुस्ताको आवश्यकतालाई पूरा गर्दै भविष्य पुस्ताको जीवनस्तर र वातावरणीय स्रोतको संरक्षण सुनिश्चित गर्नु हो। विकास परियोजनाहरू, जस्तो कि सडक निर्माण, जलविद्युत, उद्योग र शहरीकरण, यदि वातावरणीय प्रभावको मूल्याङ्कन नगरी सञ्चालन भए, तिनीहरूले जलवायु संकटलाई अझ बढाउँछन्। त्यसैले हरित, नवीकरणीय र वातावरणमैत्री प्रविधिको प्रयोग अनिवार्य छ।

दीगो विकासले मात्र आर्थिक वृद्धिसँगै वातावरणीय संरक्षण र सामाजिक न्याय सुनिश्चित गर्न सक्छ। यस अन्तर्गत नवीकरणीय ऊर्जा स्रोतको प्रयोग, वनोंको संरक्षण, जल व्यवस्थापन, दिगो कृषि र जनचेतनाको प्रवर्द्धन आवश्यक छ। अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग, जलवायु अनुकूल नीति, तथा स्थानीय स्तरमा समुदायको सहभागिता पनि महत्वपूर्ण छन्। नेपाल जस्तो भूपरिवेष्टित मुलुकमा स्थानीय स्रोत र परम्परागत ज्ञानलाई समेटेर विकासका योजना बनाउँदा मात्र दीगो प्रगति सम्भव हुन्छ।

नेपालले जलवायु परिवर्तनको चुनौतीलाई अवसरमा बदल्न दिगो विकासका नीति र रणनीतिहरू तयार गर्नु जरूरी छ। अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग, प्राविधिक नवप्रवर्तन र स्थानीय स्तरमा प्रभावकारी योजना कार्यान्वयन गरेर मात्र विकास र पर्यावरणबीचको द्वन्द्वलाई सन्तुलनमा ल्याउन सकिन्छ। यसले नेपाललाई समृद्ध र हरियाली भविष्यतर्फ अग्रसर बनाउनेछ।

जलवायु परिवर्तन आजको विश्वको मुख्य समस्यामा परिरहेको छ, जसले मानव जीवन, पर्यावरण र आर्थिक क्षेत्रमा गम्भीर प्रभाव पारेको छ। जलवायु परिवर्तनको कारण तापमान वृद्धिका कारण पृथ्वीको वायुमण्डलमा अस्वाभाविक परिवर्तन भइरहेको छ, जसले जलवायुका विभिन्न तत्वहरूमा दीर्घकालीन परिवर्तन ल्याइरहेको छ।मानवजन्य क्रियाकलापहरू, जस्तै खनिज इन्धनको अत्यधिक प्रयोग र वन विनाश, हरितगृह ग्यासको उत्सर्जनलाई बढाउँदै गएका छन् । जलवायु परिवर्तनको कारण पृथ्वीको औसत तापमान बढ्दो छ। यो तापमान वृद्धि सौर्य विकिरणमा असन्तुलन ल्याउने कारणले जलवायु परिवर्तनको गति बढाउँछ।

विकासशील मुलुकहरुमा बसोबास गर्ने मानिसहरुले जलवायु परिवर्तनबाट सबैभन्दा धेरै क्षति बेहोर्नुपर्नेछ । किनकि उनीहरुसँग जलवायु परिवर्तनको सामना गर्नका लागि स्रोत र साधनको कमी छ । विकसित मुलुकहरुको तुलनामा हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा निकै कम भूमिका रहेका ती मुलुकहरुले जलवायु परिवर्तनका असरहरु भने धेरै भोग्नु परिरहेको छ ।जलवायु परिवर्तनका कारण पृथ्वीको महासागर तथा जलीय जीवन पनि खतरामा परिरहेको छ । तीव्र रुपमा तातिरहेको पृथ्वीमा जीवहरुका लागि आवश्यक खाना तथा पानी फेला पार्न पनि मुस्किल हुनेछ ।उदाहरणका लागि तापक्रम वृद्धिका कारण ध्रुवीय हिउँ पग्लिंदा पोलार भालुको प्रजाति नै संकटमा पर्न सक्दछ । साथै एउटा हात्तीलाई दैनिक आवश्यक पर्ने डेढ सयदेखि ३ सय लिटर पानी पाउनै मुस्किल पर्न सक्दछ ।आवश्यक कदम नउठाउने हो भने यो शताब्दीको अन्त्यसम्ममा ५५० प्रजातिहरु लोप हुनसक्ने चेतावनी वैज्ञानिकहरुको छ ।

संयुक्त राष्ट्रसघको जलवायु निकाय आईपीसीसीका अनुसार यदि विश्वको तापक्रम वृद्धिलाई १.५ डिग्री सेल्सियसमा सीमित राख्न नसकिएमा बेलायत तथा युरोप अत्यधिक वर्षाका कारण भयानक बाढीको चपेटामा पर्ने ,मध्यपूर्वका देशहरुले अत्यधिक गर्मीको लहरका कारण व्यापक सुख्खा खडेरीको सामना गर्नुपर्ने, प्रशान्त क्षेत्रका टापु राष्ट्रहरु समुद्रमा डुब्न सक्ने, विभिन्न अफ्रिकी देशहरुले खडेरी तथा खाद्यान्नको अभावको सामना गर्नुपर्ने,पश्चिमी अमेरिकामा खडेरीको सम्भावना हुनुका साथै अत्य क्षेत्रमा धेरै तीव्र आँधीहरू आउने, अष्ट्रेलियामा अत्यधिक गर्मी तथा जंगलमा लाग्ने डढेलोका कारण जनधनको क्षतिको खतरा बढ्ने जस्ता असर देखिनेछन् ।

अहिले विश्वको जलवायुमा जुन तीव्र परिवर्तन देखिइरहेको छ त्यो मानिसले आफ्नो घर, कारखाना तथा परिवहनका लागि प्रयोग गरिएको पेट्रोलियम, ग्यास तथा कोइलाको उपयोगका क्रममा उत्सर्जित हरितगृह ग्यासका कारण भएको हो ।जब यी जिवाश्म इन्धनहरू दहन हुन्छन् तब त्यसबाट हरितगृह ग्यासहरु निस्किन्छन्, जसमा सबैभन्दा ठूलो हिस्सा कार्वनडाइ अक्साइडको रहेको हुन्छ । यी ग्यासहरुका कारण विश्वको तापक्रममा बढोत्तरी हुने मात्र होइन पृथ्वीको सुरक्षा कवचको रुपमा रहेको ओजोन तहमा पनि क्षति पुर्याउँदछन् ।ओजोनको पत्रमा प्वाल पर्दा सूर्यको परावैजनी किरणसहित अत्यधिक तापक्रम पृथ्वीमा आउँदछ, जसले पृथ्वीमा तापक्रम बढाउने काम गर्दछ । मानवीय गतिविधिहरुका कारण विश्वको तापमान बढिरहेको छ र जलवायु परिवर्तनले मानिसको जीवनका हरेक पहलुहरुलाई खतरातर्फ धकेलिरहेको छ ।यदि यो मुद्दालाई यत्तिकै अनियन्त्रित रुपमा छाडिदिने हो भने मानिस तथा प्रकृतिले विनाशकारी तातो वायुको लहर तथा सुख्खा र गर्मीको सामना गर्नुपर्नेछ भने समुद्रको जलस्तर बढ्नुका साथै व्यापक रुपमा जैविक विविधताको विलोपन हुनेछ ।

जलवायु वैज्ञानिकहरुका अनुसार यदि विश्वलाई जलवायु परिवर्तनका सबैभन्दा खराब परिणामबाट बचाउने हो भने तापमान वृद्धिमा नियन्त्रण गर्नु आवश्यक हुन्छ ।पेरिस जलवायु सम्झौताले पनि विश्वलाई विनासबाट बँचाउनका लागि सन् २१०० सम्ममा विश्वको तापमान वृद्धि १.५ डिग्री सेल्सियसमा राख्ने लक्ष्य लिएको छ ।तर यदि उक्त लक्ष्य प्राप्तिका लागि विश्वका मुलुकहरुले प्रभावकारी कदम नचाल्ने हो भने तापक्रम वृद्धि छिटै नै २ डिग्री सेल्सियसभन्दा धेरैले बढ्ने पक्का रहेको वैज्ञानिकहरुको भनाइ छ ।स्वतन्त्र क्लाइमेट एक्सन ट्रयाकर रुपको सन् २०२१ को रिपोर्ट अनुसार यो शताब्दीको अन्त्यसम्ममा विश्वको तापक्रम २.४ डिग्री सेल्सियसले बढ्ने खतरा समेत रहेको छ ।यदि हतिरगृह ग्यासको उत्सर्जनमा कमी ल्याउनका लागि प्रभावकारी कदम नचालिएमा विश्व उष्णणीकरण ४ डिग्री सेल्सियस पनि नाघ्नसक्ने खतरा रहेको वैज्ञानिकहरु बताउँछन् । यसले भयानक गर्मीको लहर उठ्नेछ भने लाखौं मानिसहरुले समुद्रको बढ्दो जलसतहमा आफ्ना वासस्थानहरु गुमाउनेछन् । यसले जीव तथा वनस्पतीका लाखौं प्रजातिहरुलाई अपूरणीय क्षति पुग्नेछ ।

नेपालमा करिब २३२३ वटा हिमतालमध्ये धेरै जलवायु परिवर्तनको नकारात्मक प्रभावले गर्दा फुट्न सक्ने अधिकतम जोखिममा छन्। वि.सं २०६६ मा हुम्ला जिल्लाको हल्जी क्षेत्रमा ताक्सो हिमताल फुटेर आउँदा बाढीको प्रकोप भएको थियो। तापक्रम बृद्धिले खुम्बु हिमनदीमा क्रमिक विचलन देखापरेको छ। इसिमोडले गरेको अध्ययनअनुसार उक्त हिमनदीबाट प्रतिवर्ष औसत ६५ फिट खस्किदै गएको छ। हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्ने जनताको जीवनस्तरमा विभिन्न समस्याहरु हुन् थालेका छन् । तराई र पहाडी जिल्लाहरुमा ठूलो मात्रामा किसानले लगाएको बालीनालीमा क्षति गरेर खाद्य सङ्गट उत्पन्न भइरहेको छ। तराईका जिल्लाहरुमा अत्यधिक मात्रामा मौसममा उथलपुथल भइदिनाले जनजीवन अस्तव्यस्त भइरहेको हामीले भोगिरहेका छौं। तीब्र गतिमा जलवायु परिवर्तन भइरहेको खण्डमा पृथ्वी जीवजन्तुको बासस्थानको लागि योग्य नहुने, प्राकृतिक प्रकोपको खतरा झन् बढ्ने । हिउँ पग्लेर हिमतालहरू फुट्न सक्ने, विभिन्न रोगको संक्रमण अझै बढ्न सक्ने, ऋतुहरूको समय हेरफेर हुनेजस्ता समस्या आउन सक्छन्। पृथ्वीका धेरै ठाउँ मरुभूमिमा परिणत हुन सक्छन्।

समुन्द्रको सतह बढ्न गइ होचा स्थानहरुमा भएका राष्ट्रहरु डुबानमा पर्न सक्ने खतरा पनि जलवायु परिवर्तनको कारणले बढेको छ। मौसममा आएको परिवर्तनले गर्दा समयमा पानी नपर्नाले उत्पादनमा कमी, विभिन्न सरुवा रोगहरुको प्रकोप बढ्न गएको छ । पृथ्वीको सौन्दर्य बिस्तारै संकटमा पर्न थालेको, जीवजन्तुका लागि योग्य वासस्थानको अभाव हुनु, औद्योगिकीकरण तथा यातायात क्षेत्रमा खनिज इन्धनको व्यापक प्रयोग एवं वन विनाशको कारण हरितगृह ग्या“सको अत्यधिक उत्सर्जनबाट जलवायु परिवर्तनमा तीब्रता आएको छ। यी असरहरु जलवायु परिवर्तनको कारणले मानवय जीवनमा देखा पर्दै गएका छन्।

विकासोन्मुख मुलुकहरूमा जलवायु परिवर्तनका असरको मुख्य कारण आर्थिक स्रोतको अभाव, दक्ष जनशक्ति नहुँदा र समयसापेक्ष नीतिको कमी हो। नेपालको विविध भौगोलिक संरचनामा हिमालको पग्लनु, अनियमित वर्षा, बाढी, पहिरो र चरम मौसमी घटनाहरू कृषि, पूर्वाधार र जनस्वास्थ्यमा गम्भीर असर पुर्‍याइरहेका छन्। तापक्रम वृद्धिले हिमनदी पग्लन, ताल बन्ने र अप्रत्याशित बाढी–पहिरोको जोखिम बढाएको छ। चुरे र तराई क्षेत्रमा अत्यधिक दोहनले जमिन, वन र जल स्रोतमा विनाश निम्त्याएको छ।

जलवायु परिवर्तनले कृषि उत्पादन घटाएर आर्थिक वृद्धिमा सङ्कुचन ल्याउँछ। तापक्रम वृद्धि, अनावृष्टि र अतिवृष्टिले पशुपालन, मानव स्वास्थ्य र खाद्यान्न सुरक्षा प्रभावित हुन्छ। रोगहरूको प्रकार र प्रसार परिवर्तन हुँदै गएपछि मलेरिया, डेङ्कु, जापानिज इन्सेफलाइटिस जस्ता रोग उच्च पहाडी क्षेत्रमा पनि देखिन थालेका छन्। मानव–जनावर र जैविक विविधतामा नकरात्मक प्रभाव बढिरहेको छ, र प्राकृतिक इकोसिस्टममा असन्तुलन देखिन्छ।

जलविद्युत उत्पादन, भूमिगत जल भण्डार, जलस्रोत र पूर्वाधारमा क्षति बढेको छ। अतिवृष्टि, बाढी, पहिरो, हिमपहिरो, सुख्खा जस्ता प्रकोपजन्य जोखिम बढ्दै गएका छन्। समाधानका लागि प्रभावकारी नीति, दीगो र वातावरणमैत्री विकास, हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउने, नवीकरणीय ऊर्जा प्रयोग, वन संरक्षण, सिमसार क्षेत्रको संरक्षण र वर्षे पानीको व्यवस्थापन आवश्यक छ।

सामूहिक प्रयास, वैश्विक सहयोग र स्थानीय सचेतनाका कार्यक्रम पनि जरुरी छन्। व्यक्तिले ऊर्जा खपत घटाउने, विद्युतीय साधनको प्रयोग, मासु तथा दुग्धजन्य उत्पादन कम गर्ने जस्ता व्यवहार परिवर्तनबाट पनि योगदान दिन सक्छ। नेपालमा जलविद्युतको सम्भावना आर्थिक विकास र रोजगारी सिर्जनामा उपयोग गर्न सकिन्छ।

अन्ततः, जलवायु परिवर्तनले मानव जीवन, जैविक विविधता, कृषि र आर्थिक विकासमा दीर्घकालीन नकरात्मक असर पारिरहेको छ। यसको नियन्त्रण र अनुकूलनका लागि सरकार, उद्योग, स्थानीय समुदाय र व्यक्तिको संयोजन आवश्यक छ। प्रभावकारी नीति, प्रविधि र सचेतनाको माध्यमबाट मात्र विकास र वातावरणबीच सन्तुलन कायम राखेर दीगो विकास सम्भव छ।अन्ततः, जलवायु परिवर्तन र विकासबीचको द्वन्द्वलाई समाधान गर्न दीगो विकास अपरिहार्य छ। यसले मात्र प्राकृतिक स्रोत, आर्थिक वृद्धि र सामाजिक न्यायलाई सन्तुलनमा राखेर मानव जीवनलाई दीर्घकालीन रुपमा सुरक्षित बनाउँछ। यदि हामी अहिले सजग र जिम्मेवार नभए, भविष्यका पुस्ताले अस्थिर वातावरण र संकटपूर्ण जीवनसाथ सामना गर्नु पर्नेछ। त्यसैले, आजको चुनौतीलाई अवसरका रूपमा लिनु र हरित, सहभागी तथा दीगो विकासमा जोड दिनु आवश्यक छ।

(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन्ं)