सत्ता र अहंकारको द्वन्द्व: युद्ध र मानव मूल्यको परीक्षण

 सत्ता र अहंकारको द्वन्द्व: युद्ध र मानव मूल्यको परीक्षण

तोमनाथ उप्रेती

मानव इतिहास सधैं सत्ता र अहंकारको द्वन्द्वमा रहँदै आएको छ। जब मानिस वा राष्ट्रले आफ्नो शक्ति सर्वोच्च ठान्छ र अरूको अस्तित्वलाई तुच्छ बुझ्छ, तब द्वन्द्व जन्मिन्छ। युद्ध केवल भौतिक क्षति मात्र होइन; यो मानव चेतना र मूल्यको गहिरो परीक्षा हो। अहंकारले मानिसको विवेक, धर्म र न्यायलाई दबाउँछ। सत्ता, जब विवेक, नैतिकता र धर्मको मार्ग अवज्ञा गर्दै प्रयोग हुन्छ, तब विनाश अपरिहार्य हुन्छ। महाभारतले यसलाई स्पष्ट देखाउँछ—कौरवको शक्ति अपार थियो, तर अहंकार र धर्मको अवज्ञाले कुरुक्षेत्रमा विनाश ल्यायो। पाण्डवहरू शक्तिमा कमजोर भए तापनि विवेक, धैर्यता र न्यायको साथ अडिग रहे।

दार्शनिक दृष्टिले, युद्धले मानव मूल्यको वास्तविकता उजागर गर्छ। प्लेटोका अनुसार आत्मा तीन भागमा विभाजित हुन्छ—बुद्धि, इच्छा र वासना। जब वासना र अहंकारले बुद्धिलाई नियन्त्रण गर्छ, तब शक्ति विनाशको उपकरण बन्ने सम्भावना बढ्छ। अरस्तुले भनेझैँ, जीवनको उद्देश्य केवल अस्तित्व वा भौतिक विजय होइन; विवेक, धर्म र न्यायको रक्षा हो। युद्धले मानव चेतनामा भय, पीडा र असुरक्षालाई जन्म दिन्छ। तर यही पीडामा पनि मानव मूल्यको परीक्षण हुन्छ—धैर्यता, साहस, प्रेम र न्याय जस्ता गुणहरूले मात्र चेतना टिकाउन सक्छ।

सत्ता र अहंकारको द्वन्द्वमा शरणार्थी र पीडितको जीवनको गहिराइ बुझ्न सकिन्छ। जब राष्ट्र वा शक्तिशाली वर्गले आफ्नो अहंकारलाई सबैभन्दा महत्वपूर्ण ठान्छ, तब निर्दोष नागरिक विस्थापित हुन्छन्। उनीहरूको घर, संस्कृति, भाषा र आत्मसम्मान ध्वस्त हुन्छ। युद्धले देखाउँछ कि शक्ति मात्र पर्याप्त छैन; मानवता, न्याय र धर्मलाई मान्न सक्ने चेतना आवश्यक छ।

ग्रीक मिथक अनुसार पनि टायटान र देवताबीचको द्वन्द्वले मानव जीवनमा विनाश र पीडालाई प्रतिबिम्बित गर्छ। शक्ति, जब विवेक र न्यायविहीन हुन्छ, तब मात्र क्षणिक विजय दिन सक्छ। तर दीर्घकालीन अस्तित्व र चेतना धर्म, न्याय र नैतिक मूल्यमा आधारित हुन्छ।

युद्ध मानव मूल्यको, चेतनाको र धर्मको परीक्षण हो। शक्ति र अहंकारले मात्र विजय पाउँदैनन्। विवेक, धैर्यता, न्याय र सत्यको मार्ग अपनाउनेले मात्र मानव समाजको दीर्घकालीन अस्तित्व सुनिश्चित गर्न सक्छ। युद्धले मानव चेतनालाई चुनौती दिन्छ, तर मानव मूल्य र नैतिकताको अभ्यासले यो चुनौतीलाई पार गर्न सकिन्छ।

मानव जातिले विगत एक शताब्दीमा दुई ठूला युद्ध भोगिसकेको छ—पहिलो र दोस्रो विश्वयुद्ध। ती युद्धहरूले मानव मन, अहंकार र लालसा देखाए। युरोपमा सुरु भएका यी संघर्षहरूले राजनीति, अर्थतन्त्र र संस्कृति परिवर्तन गर्यो। युद्ध केवल भौतिक विनाश होइन; यो मानव मन, धर्म र आत्माको परीक्षा हो।

आजको युद्धमा यही दुःख देखिन्छ। यो विनाश  भूगोलमा सीमित छैन। युद्ध मानव चेतना, अहंकार र राष्ट्रिय पहिचानसँग जोडिएको छ। हिन्दू मिथक अनुसार युद्ध केवल रणभूमि होइन; यो मानव आत्माको द्वन्द्व हो।

कुरुक्षेत्रको युद्धमा पाण्डव र कौरवबीच असुर र देवता, अहंकार र धर्म, लोभ र विवेकको द्वन्द्व थियो। युक्रेन युद्धमा पनि त्यही देखिन्छ। युक्रेनका नागरिक र सैनिक पाण्डवजस्तै छन्। उनीहरू सत्य र न्यायको पक्षमा लड्छन्। रूस र यसको गठबन्धक कौरवजस्तै छन्। उनीहरूको लडाइँ अहंकार र साम्राज्यवादी आकांक्षामा आधारित छ।

युद्धले परिवार, समुदाय र नागरिक जीवन ध्वस्त बनाउँछ। घर उजाड हुन्छन्, शहर वीरान हुन्छन्। युक्रेनमा हरेक विस्फोटले बालबालिकाको रुवाइ, आमाबुबाको विलाप र वृद्धको पीडा ल्याउँछ। हिन्दू मिथकमा असुरले मानव जातिलाई पनि दुख दिन्छ। आज युक्रेन युद्धमा, हरेक आक्रमण असुर प्रवृत्तिको अवतार हो।

महाभारत सम्झदा द्रुपदको राज्य, पाण्डवहरूको वनवास, द्रौपदीको अपमान सबै मानव पीडालाई देखाउँछ। युद्धले केवल मान्छे होइन; मूल्य, नैतिकता र जीवनको सौन्दर्य पनि नष्ट गर्छ। युक्रेन युद्धमा शरणार्थीको यात्रा, आमा-बालकको हताशा र बिनाशका दृश्य महाभारतका पात्रसँग मेल खान्छ। युद्ध सैनिक रणकौशलको कथा होइन; यो मानव अस्तित्व र भविष्यको नासोको कथा हो।

ग्रीक दृष्टान्तमा पनि युद्धले मानव पीडा देखाउँछ। टायटान र देवताबीचको लडाइँले पृथ्वीमा विनाश ल्यायो। युक्रेन युद्धले पनि यही शिक्षा दिन्छ। शक्ति मात्र पर्याप्त छैन। नीति, धर्म र विवेक अपनाएर मानव अस्तित्व सुरक्षित हुन्छ। अहंकार र लालचले मानवता नष्ट हुन्छ।

दार्शनिक दृष्टिले युद्ध मानव जीवनको सत्य हो। प्लेटो भन्छन्—शक्ति र न्यायको द्वन्द्व सधैं रहन्छ। अरस्तु भन्छन्—मानवले विवेक र नैतिकता अनुसार निर्णय लिनुपर्छ। युक्रेन युद्धले यही सिद्ध गर्छ। हतियारले मात्र विजय सम्भव छैन। न्याय, धर्म र मानवताको भावनाले समाज टिक्छ।

आध्यात्मिक दृष्टिले युद्ध बाह्य मात्र होइन; आन्तरिक पनि हो। प्रत्येक नागरिक र नेता आफ्नो मनमा असुर र देवता जस्ता प्रवृत्तिसँग लड्छ। असुर अहंकार, लोभ र हिंसाको प्रतीक हुन्। देवता ज्ञान, धर्म र शान्तिको प्रतीक। युक्रेन युद्धमा हरेक निर्णय यस द्वन्द्वको झल्को हो।

युक्रेन युद्ध विनाश मात्र होइन। यो मानव चेतना, नैतिकता र आध्यात्मिकताको परीक्षा हो। धर्म, न्याय र सत्यका लागि लड्ने मानवको भविष्य उज्ज्वल हुन्छ। तर युद्धले पीडा, विलाप र विनाश पनि दिन्छ। प्रत्येक बम, विस्थापित परिवार र बालबालिकाको पीडा मानवता विरुद्धको अत्याचार देखाउँछ।

हिन्दू र ग्रीक मिथकले यही शिक्षा दिन्छ—युद्धले मानव मात्र होइन; उसको मूल्य, धर्म र भविष्यलाई परिक्षा गर्छ। युक्रेन युद्ध भूमि र शक्ति मात्र होइन। यो मानवता, संस्कृति र सत्यको रक्षा गर्ने प्रत्येक व्यक्तिको संघर्ष हो। धर्म र सत्यको मार्ग अपनाउने साहसले मानव जातिको उज्यालो भविष्य सुनिश्चित हुन्छ।

युद्ध  मानव सभ्यताको भित्री घाउ हो। यसले शरीर मात्र होइन, आत्मालाई पनि चोट पुर्याउँछ। घर भत्किन्छ, सहर सुनसान हुन्छ, खेत उजाडिन्छ। तर सबैभन्दा ठूलो पीडा भनेको मानिस आफ्नो अस्तित्व र स्वाभिमान गुमाउनु हो। यही अवस्था शरणार्थी बन्ने क्रममा देखिन्छ।

शरणार्थी हुनु भूगोल गुमाउनु होइन। यो आत्माको जरा उपडिनु हो। भाषा, संस्कार र इतिहास गुमाउनु हो। शरणार्थी बाहिरी युद्धको पीडित मात्र होइन; उनी आफ्नो मनको द्वन्द्वमा पनि छन्।

महाभारतमा अर्जुन युद्धभूमिमा अड्किए। उनले आफन्तसँग कसरी लड्ने भनी सोचे। कृष्णले भने—“यो युद्ध भौतिक होइन, धर्म र अधर्मको युद्ध हो।” आजका शरणार्थी पनि त्यस्तै द्वन्द्वमा छन्।ग्रीक मिथकमा पनि मानव निर्दोष रहन्छ। देव र टायटानको युद्धले पृथ्वीमा विनाश ल्याउँछ। आजका शरणार्थीहरू पनि त्यस्तै पीडित छन्। उनी दोषी होइनन्, विजयी होइनन्; तर सधैं पीडित छन्।

शरणार्थीले छाना मात्र गुमाउँदैन। उसले आफ्नो इतिहास, भाषा, संस्कृति र पहिचान पनि गुमाउँछ। परिवार गुमाउँदैन; तर जीवनको आधार र आत्म-सम्मान कमजोर हुन्छ। शरणार्थी हुनु भनेको शारीरिक मात्र होइन, अस्तित्वको निर्वासन हो।प्लेटो भन्छन्—“आत्मामा सधैं शक्ति र न्यायको द्वन्द्व हुन्छ।”
युद्ध तब जन्मिन्छ जब शक्ति न्यायलाई हराउँछ। शरणार्थी तब जन्मिन्छ जब न्याय शक्तिसँग हार्छ।
सिरियाली शरणार्थी समुद्रमा डुब्छन्। युक्रेनी बालक सीमापार गरिरहेका छन्। अफ्रिकी आमाहरू मरुभूमिमा हिँडिरहेका छन्। यी सबै युद्ध र अन्यायको प्रत्यक्ष छवि हुन्।

महाभारतमा युद्धपछि विधवा, अनाथ र विस्थापितको कथा छ। कुरुक्षेत्रको रणभूमि मात्र होइन, त्यसको विनाशले जीवनका मूल्य, सामाजिक सम्बन्ध र व्यक्तिगत पहिचानलाई धराशायी बनायो।

शरणार्थी छाना गुमाउँदैनन्। तर उनीहरूले आफ्नो इतिहास, भाषा, संस्कृति र अस्तित्व गुमाउँछन्। युद्ध केवल शक्ति र राजनीतिक द्वन्द्व होइन। यो मानव आत्माको पीडा, नैतिकता र धर्मको परीक्षा हो।शरणार्थीको कथा मानव अस्तित्वको गहिरो विस्थापन हो। युद्धले मानव मूल्य, प्रेम, न्याय र सांस्कृतिक पहिचान ध्वस्त पार्छ। सत्य, धर्म र मानवताको पक्षमा उठ्ने साहसले मात्र यो विनाशलाई चुनौती दिन सक्छ।

शरणार्थी हुनु भनेको पहिचान गुमाउनु हो। मानव केवल शरीर होइन; भाषा, संस्कृति र स्मृति पनि मानव हो। जब ती सबै गुम्छन्, आत्मा निर्वासित हुन्छ।युद्ध मानव चेतनाको अन्धकार हो। शरणार्थी त्यो अन्धकारको आँसु हो।तर प्रश्न उठ्छ—उपचार के हो?

जबसम्म मानिसले आफ्नो भित्री युद्ध जित्दैन, बाहिरी युद्ध समाप्त हुँदैन। अहंकारलाई प्रेमले हराए बिना, शरणार्थीको आँसु सुख्दैन।युद्ध सहर भत्काउने आगो मात्र होइन। यो चेतनाको कुरुक्षेत्र हो। शरणार्थी केवल सीमापार गर्ने मानिस होइन। यो आत्माको निर्वासन हो।मानवता साँच्चै मुक्त हुन चाहन्छ भने, पहिले भित्री युद्ध जित्नुपर्छ। त्यस दिन न युद्ध हुनेछ, न शरणार्थी। प्रत्येक मानिस आफ्नो घर र आत्मामा सुरक्षित हुनेछ।

आज लाखौँ मानिस घरबार गुमाएर शरणार्थी बनेका छन्। तिनीहरूको पीडा भौतिक होइन। यो चेतनाको विस्थापन हो। शरणार्थी देश, पहिचान, इतिहास र आत्मसम्मान गुमाउँछन्।महाभारत र ग्रीक मिथकमा पनि निर्दोष मान्छे युद्धबीच पर्छन्। उनी न जित्छन् न हार्छन्। पीडा सधैं भोग्छन्।

युद्धलाई मानिस प्रायः बन्दुक, बम र ट्यांकसँग जोड्छ। तर यो केवल भौतिक विनाश होइन। युद्ध मानव चेतनाको परीक्षा हो। प्रत्येक गोली र विस्फोटले आत्मा, स्मृति र संस्कृतिमा चोट पुर्‍याउँछ।मानव इतिहास युद्धको कथा हो—महाभारतदेखि ग्रीक टायटान युद्ध, दोस्रो विश्वयुद्धदेखि आजको युक्रेन। युद्ध बुझ्न राजनीतिक वा सैन्य अध्ययन पर्याप्त छैन। दार्शनिक दृष्टिकोण आवश्यक छ।

मानव सभ्यता सधैं शक्ति–केन्द्रित रही आएको छ। तर शक्ति मात्र पर्याप्त छैन। महाभारतमा कौरवसँग अपार शक्ति थियो। तर विवेक बिना शक्ति विनाश ल्यायो। अर्जुनसँग कम शक्ति थियो। तर विवेक र धर्मसहितको निर्णयले विजय सम्भव भयो।आज पनि परमाणु बम, मिसाइल र कृत्रिम बुद्धिमत्तिमा शक्ति छ। तर विवेक बिना शक्ति मानवताको अन्त्य गर्न सक्छ।

अहंकार आत्मज्ञानको अभाव हो। जब व्यक्ति वा राष्ट्र आफू सर्वोच्च ठान्छ, युद्ध जन्मिन्छ। युक्रेन युद्धमा अहंकार स्पष्ट छ। शक्तिशाली राष्ट्रले प्रभाव कायम राख्न खोज्छ। पीडित नागरिक, आमा र बालक शरणार्थी हुन्छन्।मानव जीवन केवल अस्तित्व होइन। जीवन स्थायी बनाउन न्याय र धर्म आवश्यक छन्। कृष्णले अर्जुनलाई भने—“धर्मको रक्षा बिना आत्मा र कुल दुवै नष्ट हुन्छ।”

अहंकारले युद्ध जन्माउँछ। धर्म र न्यायले युद्धलाई अर्थ दिन्छ। यदि युद्ध धर्मको रक्षा नभएर शक्ति र अहंकारका लागि हो भने, विनाश हुन्छ।महाभारतमा अर्जुनले सत्य खोजे। कृष्णले भने—“धर्मको रक्षा सत्य हो।” ग्रीक मिथकमा पनि शक्ति बिना विवेक टिक्दैन। युद्धले देखाउँछ—मानव जीवन सुखका लागि होइन, सत्य र न्यायका लागि हो।

युक्रेनका नागरिक, बालक, आमा, शिक्षक, किसान—सबैले बाह्य मात्र होइन, भित्री युद्ध लडिरहेका छन्। डरलाई परास्त गर्ने, आशालाई जीवित राख्ने, प्रेम बचाउने—यस्तो युद्ध भित्रै हुन्छ।इतिहास र मिथकले देखाउँछ—शक्ति र अहंकार दीर्घकालीन अस्तित्व सुनिश्चित गर्न सक्दैन। विवेक, धर्म, न्याय र नैतिकताको मार्ग अपनाउने निर्णयले मात्र मानव जाति टिक्छ। युद्ध, विद्रोह र विनाशले क्षणिक विजय दिन्छ। स्थायी सम्मान, सुरक्षा र चेतना धर्म र न्यायमा आधारित हुनुपर्छ।युक्रेनका नागरिकदेखि सिरियाका शरणार्थीसम्म, प्रत्येक पीडितले देखाउँछन्—साँचो युद्ध बाहिर होइन, मनभित्र हुन्छ। चेतनामा विजय हुँदा बाहिरी युद्ध निरर्थक हुन्छ।