पूर्वीय दर्शनमा आधारित शासन संरचना र व्यवस्थापकीय सुधार

पूर्वीय दर्शनमा आधारित शासन संरचना र व्यवस्थापकीय सुधार

तोमनाथ उप्रेती

दर्शन वास्तविक र सत्य ज्ञानको महत्त्वपूर्ण सिद्धान्त हो, जसले समग्र जीवन र जगतको व्याख्या गर्दछ। दर्शन अनुसन्धानहरूको पनि अनुसन्धान हो, जसले प्रमाण र सत्य तथ्यको मात्रै व्याख्या गर्दछ र मनमा उत्पन्न हुने विभिन्न जिज्ञासा र तर्कहरूको समाधान दिन्छ। यसले कुनै पनि विषयवस्तुको व्याख्या र विश्लेषण गर्ने, समस्यामाथि चिन्तन मनन गर्ने र सप्रमाण सिद्धान्त जारी गर्ने कार्य गर्दछ। तत्वमिमांसा (मेटाफिजिक्स), ज्ञानशास्त्र (एपिस्टेमियोलोजी), मूल्यशास्त्र (एक्जियोलोजी) र तर्कशास्त्र (लजिक) दर्शनका मूल क्षेत्र हुन्।

पूर्वीय दर्शनले दक्षिण र पूर्व एसियामा उत्पत्ति भएका दर्शनहरूलाई जनाउँछ, विशेषतः भारतवर्ष, नेपाल, तिब्बत र चीनमा विकसित चिन्तनहरूलाई। हिन्दु, बौद्ध, जैन दर्शन यस क्षेत्रका मूल स्तम्भ हुन्। यी दर्शनहरूले धर्म, सदाचार, परोपकार, योग, ध्यान, आत्मज्ञान, सत्य र शान्तिलाई जीवनको मूलमन्त्र बनाउँछन्।

पूर्वीय दर्शनले जीवन, समाज र राज्यव्यवस्थालाई केवल प्रशासनिक वा कानूनी दृष्टिले मात्र नभई नैतिक, सामाजिक र आध्यात्मिक दृष्टिबाट पनि व्याख्या गर्दछ। प्राचीन भारत, चीन, जापान र नेपालजस्ता संस्कृतिमा राज्य र शासनको अवधारणा केवल शक्ति र आदेशको माध्यम थिएन; यसमा धर्म, नीति, नैतिकता र जनकल्याणको मूलभूत भूमिका थियो। यस दृष्टिले शासनको आधार नै मानव, समाज र प्रकृतिसँगको सन्तुलनमा आधारित थियो।

पूर्वीय दर्शन अनुसार शासनको प्रमुख उद्देश्य जनताको कल्याण, सामाजिक समरसता र स्थायित्व सुनिश्चित गर्नु हो। उदाहरणका लागि, भारतको पुराण र महाभारतमा वर्णित शासन सिद्धान्तले राजा वा शासकलाई “धर्मपालक” मान्दछ, जसको दायित्व केवल सत्ता प्रयोगमा सीमित हुँदैन, बल्कि समाजमा न्याय, समानता र करुणालाई स्थापित गर्नु पनि हो। यसैगरी, चीनमा कन्फुसियसले शासनकर्तालाई नैतिक पात्रको रूपमा देखाए, जसको नेतृत्व नै समाजको अनुशासन, सदाचार र सामूहिक भलाइको आधार हो।

शासकीय प्रणालीमा पूर्वीय दृष्टिकोणले “कर्तव्यपूर्वक शासन” र “नैतिक प्रशासन” को अवधारणा प्रस्तुत गर्दछ। कुनै पनि प्रशासनिक सुधार वा नीति केवल आर्थिक वा प्राविधिक लाभका लागि होइन, मानव मूल्यमान्यता, सामाजिक न्याय र दीर्घकालीन स्थायित्वका लागि हुनुपर्छ। उदाहरणका लागि, पुरातन नेपालमा राज्य व्यवस्थापन गर्दा राजा, मन्त्रिपरिषद् र स्थानिय प्रशासनबीच स्पष्ट उत्तरदायित्व निर्धारण हुने गर्थ्यो। नीति निर्माण, कार्यान्वयन र मूल्याङ्कन नैतिक दृष्टान्तका आधारमा गरिन्थ्यो, जसले भ्रष्टाचार, असमानता र सत्ता दुरुपयोग कम गर्न मद्दत गर्थ्यो।

व्यवस्थापकीय सुधारमा पूर्वीय दर्शनले दुई मुख्य तत्वमा जोड दिन्छ: नैतिक नेतृत्व र संस्था आधारित अनुशासन। नैतिक नेतृत्वले केवल आदेश दिने मात्र होइन, उदाहरणीय व्यवहार प्रस्तुत गर्छ, जसले कर्मचारी र नागरिक दुवैमा उत्तरदायित्व र सेवा भाव उत्पन्न गर्छ। अर्कोतर्फ, संस्था आधारित अनुशासनले नियम, प्रक्रिया, समयपालन र गुणस्तर सुनिश्चित गर्छ। यसले प्रणालीलाई स्वचालित, पारदर्शी र प्रत्याभूत बनाउँछ। पूर्वीय दर्शन अनुसार, नेतृत्व र कर्मचारीबीचको सम्बन्ध केवल अधिकार–कर्तव्यको सिमा भित्र सीमित हुँदैन; यो सन्दर्भमा पारस्परिक सम्मान, विश्वास र सेवा भावना पनि समाहित हुन्छ।

आजको आधुनिक नेपाल र अन्य पूर्वीय समाजका लागि प्रशासनिक सुधारमा पूर्वीय दर्शन उपयोगी सिद्ध हुन सक्छ। यसको अर्थ केवल प्राचीन सन्देशको अनुकरण मात्र होइन; यसलाई समसामयिक प्रशासनिक आवश्यकता अनुसार अनुकूलन गर्नु हो। उदाहरणका लागि, सूचना प्रविधि, डिजिटल प्रशासन, सेवाग्राही केन्द्रित नीति र पारदर्शिता प्रणालीलाई नैतिक मूल्य, उत्तरदायित्व र सामाजिक समावेशीकरणसँग जोड्नु आवश्यक छ। यसले शासनको प्रभावकारिता, जनविश्वास र दीर्घकालीन स्थायित्व सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्दछ।

पूर्वीय दर्शनले “सत्कर्म, विवेक, नैतिकता र करुणा”लाई प्रशासनिक सुधारको आधारभूत तत्वका रूपमा स्थापित गरेको छ। यदि नीति निर्माताहरू, शासकहरू र कर्मचारीहरूले यी मूल्यलाई आफ्नो कार्यसंस्कृतिमा आत्मसात् गरे भने, केवल कानून र नियमले मात्र होइन, नैतिक र सामाजिक चेतनाबाट पनि शासनले आफ्नो उद्देश्य हासिल गर्न सक्छ। कर्मचारीको चयन, प्रशिक्षण र मूल्याङ्कनमा नैतिक चरित्र, योग्यता र सेवा भावको प्राथमिकता दिनु पूर्वीय दर्शनको प्रत्यक्ष सन्देश हो।

पूर्वीय दर्शनमा आधारित शासन संरचना र व्यवस्थापकीय सुधार भनेको राजनीतिक शक्ति र प्रशासनिक प्रक्रिया मात्र होइन; मानव मूल्य, समाज र दीर्घकालीन स्थायित्वलाई केन्द्रमा राख्ने अभ्यास हो। यस्तो प्रणालीले भ्रष्टाचार, असमानता, असंवेदनशीलता र सत्ता दुरुपयोगको जोखिम कम गर्छ। साथै, यसले जनताको विश्वास, सहभागिता र जिम्मेवारीको वातावरण सिर्जना गर्छ। भविष्यका प्रशासनिक सुधार र नीति निर्माण पूर्वीय दर्शनको मूल्यलाई आधार बनाएर नै प्रभावकारी, दीर्घकालीन र समावेशी बन्न सक्छ।नेपाल परापूर्वकालदेखि नै धार्मिक तपोभूमिको रूपमा रहँदै आएको छ। हिन्दू र बौद्ध परम्पराले यहाँको समाजलाई संस्कार र संस्कृति केन्द्रित बनाएको छ। वेद, उपनिषद्, रामायण, गीता, बुद्धवाणी आदिका शिक्षाले व्यक्ति, परिवार, समाज र राष्ट्रलाई सञ्चालन गर्न सक्ने नीति तथा मूल्य प्रदान गर्छन्। योग, आयुर्वेद, विपश्यना, पञ्चशील, आर्यअष्टाङ्गिक मार्गजस्ता अभ्यासहरूले मानिसलाई शारीरिक र मानसिक रूपले सशक्त बनाउँछन्।

पूर्वीय दर्शनमा शासकीय मार्गदर्शनका लागि आदर्श व्यक्तित्वहरू पाइन्छन्, जस्तै चाणक्य जसले कौटिल्य अर्थशास्त्रमार्फत राज्य सञ्चालनको स्पष्ट रूपरेखा दिएका छन्। चाणक्यले नीति, कार्यकुशलता, पात्रको छनोट र कार्यसम्पादनको मूल्याङ्कनमा बल दिएका छन्। उनले नीति सूत्रका माध्यमबाट आजको व्यवस्थापन, प्रशासन र नेतृत्व शास्त्रलाई समेत समृद्ध बनाएका छन्।

श्रीमद्भगवद्गीतामा भगवान श्रीकृष्णले धर्म, कर्म, र नीति–नैतिकता सम्बन्धी शिक्षाहरू दिएका छन्, जसले नीतिगत, चारित्रिक र व्यावहारिक जीवनलाई मार्गदर्शन गर्छ। “कर्मण्येवाधिकारस्ते” जस्ता श्लोकहरूले कर्तव्यपरायणता, निष्काम कर्म र आत्मिक अनुशासनलाई प्रोत्साहित गर्छन्। गीता शिक्षाले व्यवस्थापन, नेतृत्व र समाजशास्त्रमा समेत मार्गदर्शन प्रदान गर्छ।

महात्मा गान्धीको जीवनदर्शन पूर्वीय आदर्शको आधुनिक प्रतिरूप हो। सत्य, अहिंसा, आत्मशुद्धि र मानवता उनका प्रमुख मूल्य हुन्। उनले जीवनका सात पापहरू (जस्तै चरित्रविनाको ज्ञान, नैतिकताबिनाको व्यापार) का माध्यमबाट आधुनिक समाजको कमजोरी औंल्याएका छन्। गान्धी दर्शन सार्वजनिक जीवनका लागि मार्गदर्शक हो।

बुद्ध दर्शन पनि पूर्वीय शासकीय चिन्तनको मुख्य आधार हो। चार आर्य सत्य, अष्टमार्ग, पञ्चशील, करुणा, मध्यम मार्ग जस्ता शिक्षाले सामाजिक न्याय, समानता, शान्ति र परोपकारलाई प्रोत्साहन गर्छन्। बुद्धका उपदेशहरू व्यवहारिक मात्र होइनन्, सार्वकालिक र सार्वजनीन पनि छन्।

पूर्वीय दर्शन राज्य प्रणालीको लागि आदर्श मार्गदर्शन हो। यसले व्यक्ति, समाज, र राष्ट्रबीचको त्रिकोणात्मक सम्बन्धलाई सन्तुलित बनाउने सूत्र दिन्छ। धर्म, नीति, कर्तव्य, संयम, करुणा, सत्य, अहिंसा र सदाचारजस्ता मूल्यहरू प्रशासन, शिक्षा, स्वास्थ्य, न्याय, र राजनीतिक प्रणालीका मेरुदण्ड हुन सक्छन्। आधुनिक शासकीय व्यवस्थामा यी मूल्यहरूको पुनःस्थापना र समायोजनले नैतिक, उत्तरदायी र समावेशी शासन सम्भव बनाउँछ।