नेक्सस : यन्त्रप्रधान जीवनशैलीविरुद्धको मौन प्रतिरोध

नेक्सस : यन्त्रप्रधान जीवनशैलीविरुद्धको मौन प्रतिरोध

तोमनाथ उप्रेती

युभाल नोआ हरारी समकालीन विश्वका ती दुर्लभ चिन्तकहरूमध्ये पर्छन्, जसले इतिहास, विज्ञान र दर्शनलाई एउटै चेतनाको सूत्रमा गाँसेर मानव सभ्यताको स्वरूप उजागर गर्छन्। उनका कृतिहरू अतीतको व्याख्या मात्र होइनन्, सम्भावित भविष्यका चेतावनी पनि हुन्। सेपिअन्स, होमो डेअस र नेक्सस जस्ता पुस्तकमार्फत उनले मानव यात्रालाई तथ्य, कल्पना र दार्शनिक विवेकको समिश्रणमा प्रस्तुत गरेका छन्। उनका विचार प्रश्नका रूपमा उभिन्छन्—उत्तर दिन होइन, चेतनालाई झस्काउन।

आजको विश्व सूचना, प्रविधि र शक्तिको जटिल सञ्जालमा बेरिँदै गएको छ। मानवले सिर्जना गरेको ज्ञानको संरचना अब स्वयं मानवमाथि नै प्रभुत्व जमाउन थालेको छ। जडान तीव्र भएको छ, तर चेतना कमजोर हुँदै गएको छ। मानिस हजारौं सन्देश, छवि र सूचनाले घेरिएको छ, तर जीवनको अर्थ र आत्मिक शान्तिको खोज अझै अधुरो छ। बाहिरी रूपमा समाज नजिकिएको देखिन्छ, तर भित्री रूपमा मानिस एक्लोपन र भ्रममा हराउँदै गएको छ।

सूचना : सत्यको सेवक कि शक्तिको औजार?

मानव सभ्यताले प्राचीन कालदेखि नै सूचनालाई सत्यको पर्यायका रूपमा स्वीकार गर्दै आएको छ। कुनै विचार, समाचार वा तथ्य सार्वजनिक भयो भने त्यसलाई सहजै सत्य ठान्ने प्रवृत्ति आज पनि समाजमा गहिरोसँग स्थापित छ। यही विश्वासका कारण मानिसले सूचनामाथि आलोचनात्मक दृष्टि कम र भरोसा बढी राख्ने गरेको देखिन्छ। तर नेक्सस ले यही आधारभूत मानसिकतालाई गम्भीर रूपमा प्रश्न गर्छ। हरारीका अनुसार सूचना स्वयं सत्यको सेवक होइन, बरु शक्ति आर्जन गर्ने प्रमुख साधन हो। सूचना सधैं निष्पक्ष हुँदैन; यसमा प्रसारकर्ताको उद्देश्य, स्वार्थ र दृष्टिकोण मिसिएको हुन्छ।

इतिहासका प्रत्येक कालखण्डमा जसको हातमा सूचना संकलन, नियन्त्रण र वितरणको अधिकार रह्यो, उसैले सत्ता, नीति र सामाजिक चेतनाको दिशा निर्धारण गर्यो। धार्मिक ग्रन्थ, शाही घोषणापत्र, समाचारपत्र वा डिजिटल माध्यम—सबै सन्दर्भमा सूचना शक्तिको स्रोत बनेको पाइन्छ। सत्य र झूटको बहसभन्दा पनि महत्वपूर्ण कुरा यो बन्यो कि सूचना कसले फैलायो र कुन माध्यमबाट फैलायो। यसरी सूचना जानकारीको माध्यम नभई प्रभाव, नियन्त्रण र प्रभुत्वको उपकरण बन्दै गयो। यही कारण आजको युगमा सूचना आधुनिक संसारको सबैभन्दा प्रभावशाली र संवेदनशील अस्त्रका रूपमा स्थापित भएको छ।

एल्गोरिदमको अदृश्य शासन

मानव सभ्यताले प्राचीन कालदेखि नै सूचनालाई सत्यको प्रतिरूपका रूपमा स्वीकार गर्दै आएको छ। कुनै विचार, समाचार वा तथ्य सार्वजनिक भएपछि त्यसलाई स्वतः सत्य ठान्ने प्रवृत्ति आज पनि समाजमा गहिरोसँग जरा गाडेर बसेको छ। यस मानसिकताले मानिसलाई सूचनामाथि प्रश्न गर्ने, परीक्षण गर्ने र विश्लेषण गर्ने क्षमताभन्दा बढी भरोसा गर्ने दिशामा उन्मुख बनाएको छ। परिणामस्वरूप सूचना आलोचनात्मक विवेकभन्दा शक्तिशाली बन्न पुगेको छ। नेक्सस ले यही आधारभूत सोचलाई गम्भीर रूपमा चुनौती दिन्छ। हरारीका अनुसार सूचना सत्यको सेवक होइन, बरु सत्ता र प्रभाव प्राप्त गर्ने प्रमुख साधन हो। कुनै सूचना निष्पक्ष देखिए पनि त्यसको निर्माण, छनोट र प्रसारणमा सधैं कुनै न कुनै उद्देश्य, स्वार्थ र दृष्टिकोण समावेश हुन्छ।

इतिहासको अध्ययन गर्दा स्पष्ट हुन्छ—जसको हातमा सूचना संकलन, नियन्त्रण र वितरणको अधिकार रह्यो, उसैले समाजको सोच, नीति र दिशा निर्धारण गर्यो। धार्मिक ग्रन्थ, राजकीय आदेश, समाचारपत्र वा डिजिटल प्लेटफर्म—सबै माध्यम सत्ता विस्तारका औजार बनेका छन्। सत्य र असत्यको बहसभन्दा पनि निर्णायक कुरा सूचना कसले फैलायो र कुन माध्यममार्फत फैलायो भन्ने बन्यो। यसरी सूचना केवल ज्ञानको स्रोत नभई नियन्त्रण, प्रभाव र प्रभुत्वको संरचनामा रूपान्तरित हुँदै गयो। यही कारण आजको युगमा सूचना आधुनिक संसारको सबैभन्दा शक्तिशाली र संवेदनशील अस्त्र बनेको छ।

जडानको भीडमा एक्लोपन

आधुनिक संसारको सबैभन्दा विडम्बनापूर्ण सत्य यही हो—मानिस आज सञ्जालले घेरिएको छ, तर आत्मिक रूपमा झन् एक्लो बन्दै गएको छ। हजारौं अनुहार एउटै पर्दामा देखिए पनि हृदयले अनुभूत गर्ने तातोपन क्रमशः हराउँदै गएको छ। प्रविधिले भौतिक दूरी घटाएको छ, तर भावनात्मक दूरी बढाएको छ। सम्बन्धको दायरा विस्तार भएको छ, तर त्यसको गहिराइ खुम्चिएको छ। संवाद तीव्र भएको छ, तर त्यसमा अर्थ र संवेदना कमजोर बनेका छन्।

“लाइक, सेयर र सब्स्क्राइब” को संस्कृतिमा मानिस आफ्नै अस्तित्वभन्दा प्रतिक्रियाको पछि दौडिन थालेको छ। फलोअरको संख्याले आत्ममूल्य निर्धारण हुन्छ, र दृश्यताको खोजीले आन्तरिक शान्ति हराउँदै जान्छ। मानिस आफूलाई अनुभूति होइन, आँकडाको आधारमा मूल्याङ्कन गर्न थाल्छ। यसरी सम्बन्धहरू भावनात्मक बन्धनभन्दा पनि गणनात्मक संरचनामा सीमित हुँदै गएका छन्, जसले मानव चेतनामा गहिरो एक्लोपन र रिक्तता जन्माइरहेको छ।

डाटा र सत्ताको खतरनाक गठबन्धन

नेक्सस ले आधुनिक तानाशाहीको एक नयाँ र सूक्ष्म स्वरूप उजागर गर्छ, जुन परम्परागत दमनकारी शासनभन्दा फरक छ। विगतमा तानाशाही बल, हतियार र भयको माध्यमबाट जनतालाई नियन्त्रण गर्थ्यो। आजको तानाशाही भने सुविधा, आकर्षण र “व्यक्तिगत अनुभव” को आवरणमा लुकेको छ। यसले मानिसलाई डराएर होइन, सन्तुष्ट बनाएर नियन्त्रण गर्छ। स्वतन्त्रताको भ्रम सिर्जना गर्दै उसले चेतनालाई क्रमशः बाँध्दै लैजान्छ।

डिजिटल युगमा मानिसले के हेर्छ, कति समय हेर्छ, के मन पराउँछ र केबाट डराउँछ—यी सबै क्रियाकलाप निजी क्षण रहँदैनन्। ती सबै डाटामा रूपान्तरित हुन्छन्। यही डाटाबाट सत्ता निर्माण हुन्छ—मौन, अदृश्य तर अत्यन्त प्रभावशाली्वाली। यो सत्ता न देखिन्छ, न सुनिन्छ, तर जीवनका निर्णयहरू गहिरोसँग निर्देशित गर्छ।

यस अवस्थामा मानिस आफ्नै स्वभावले होइन, पूर्वनिर्धारित ढाँचाले बाँच्न थाल्छ। एल्गोरिदमले उसको रुचि, सोच र व्यवहारलाई आकार दिन्छ। सबैभन्दा भयावह कुरा के हो भने मानिसले यस नियन्त्रणलाई प्रतिरोध होइन, सुविधा ठान्न थालेको छ। निजताको त्याग स्वाभाविक बन्दै गएको छ, र निगरानी सामान्य जीवनको अंग बनिसकेको छ। यसरी स्वतन्त्रता क्रमशः स्वीकृत दासत्वमा रूपान्तरित हुँदै गएको छ।

प्रविधि : तटस्थ उपकरण कि विचारधारा?

हामी प्रायः भन्ने गर्छौँ—प्रविधि स्वयंमा तटस्थ हुन्छ, यसको प्रभाव प्रयोग गर्ने व्यक्तिमा निर्भर हुन्छ। तर नेक्सस ले यस सामान्य मान्यतालाई गम्भीर रूपमा चुनौती दिन्छ। हरारीका अनुसार कुनै पनि प्रविधि शून्य चेतनामा जन्मिँदैन। यसको निर्माणको प्रारम्भिक चरणमै स्रष्टाको दृष्टिकोण, उद्देश्य, स्वार्थ र शक्ति–सन्तुलन मिसिएको हुन्छ। त्यसैले प्रविधि एक प्रकारको विचारधारा हो, जसले समाजको सोच र व्यवहारलाई अन्जानमै निर्देशित गर्छ।

इतिहासले यस तथ्यलाई स्पष्ट प्रमाणित गरेको छ। गुटेनबर्गको मुद्रण यन्त्रले ज्ञानलाई व्यापक बनायो, तर त्यसले धार्मिक र राजनीतिक सत्ताको संरचना पनि परिवर्तन गर्यो। रेडियोले आवाजलाई सीमाहीन बनायो, तर त्यही माध्यम तानाशाही शासनका लागि प्रचारको शक्तिशाली उपकरण बन्यो। टेलिभिजनले संसारलाई नजिक ल्यायो, तर दृश्यको आडमा धेरै सत्यहरू लुकायो। इन्टरनेटले सबैलाई बोल्ने अवसर दिएको जस्तो देखिए पनि, वास्तविक शक्ति केही सीमित संस्थाको हातमा केन्द्रित हुँदै गयो।

नेक्सस ले संकटलाई तीव्र रूपमा चित्रित गर्छ। डाटा, प्रविधि र शक्तिको सञ्जालले चेतनालाई कसरी घेरेको छ भन्ने कुरा स्पष्ट पार्छ। तर समाधानको मार्ग भने सीमित देखिन्छ।यो पुस्तक पढ्दा यस्तो अनुभूति हुन्छ—मानौँ कसैले समुद्रमा डुब्दै गरेको मानिसलाई कराएर भनिरहेको हो, “तिमी डुब्दैछौ।” तर उद्धारको डोरी दिँदैन।हरारी चेतावनी दिन्छन्, तर मार्गनिर्देशन पाठकमाथि छोड्छन्। सम्भवतः यही उनको दार्शनिक रणनीति हो—मानिस स्वयं सोचोस्।

शैली : तथ्य र संवेदनाको संगम

हरारीको लेखन वैज्ञानिक तथ्य र साहित्यिक सौन्दर्यको दुर्लभ संगम हो। उनका वाक्यहरू केवल जानकारी प्रदान गर्ने माध्यम होइनन्, ती पाठकको चेतनालाई स्पर्श गर्ने अनुभूतिका तरंग हुन्। तथ्य र दर्शनको संयोजनले उनका विचारहरू गहिरा, प्रभावशाली र दीर्घकालीन बनाउँछ। पाठक जब नेक्सस का पृष्ठहरू पल्टाउँछ, तब ऊ बाहिरी संसारबाट अलग हुँदै आफ्नै अन्तर्मनको यात्रामा प्रवेश गरेको अनुभूति गर्छ। यो पुस्तक सामान्य रूपमा पढिने कृति होइन, आत्मपरीक्षण गराउने ऐना हो, जसले पाठकलाई आफ्नै सोच, मूल्य र चेतनासँग सामना गराउँछ।

निष्कर्ष : सञ्जालभन्दा चेतना आवश्यक

नेक्ससको मूल सन्देश स्पष्ट छ—मानव जातिलाई अझ धेरै प्रविधि होइन, अझ धेरै चेतना आवश्यक छ। आज सूचना प्रशस्त छन्, तर विवेक दुर्लभ हुँदै गएको छ। प्रविधि तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको छ, तर आत्मा क्रमशः मौन बन्दै गएको छ। एल्गोरिदमले मानव व्यवहारको विश्लेषण गर्न सक्छ, रुचि र चाहनाको नक्सा कोर्न सक्छ, तर जीवनको अर्थ, पीडा र प्रेमको गहिराइ बुझ्न सक्दैन। यहीँ मानिस र मेशिनबीचको मौलिक भिन्नता स्पष्ट रूपमा प्रकट हुन्छ—एक गणनायोग्य छ, अर्को अनुभूतियोग्य।

यदि मानवले आत्मचिन्तन, करुणा, विवेक र नैतिकताको संरक्षण गर्न सकेन भने भविष्यमा “मानिस” शब्द इतिहासका धुलाम्मे पानामा सीमित हुन सक्छ। जीवित भएर पनि चेतनाविहीन जीवन बिताउने युग सुरु हुन सक्छ। यस अर्थमा नेक्सस आत्मिक विद्रोह हो—यन्त्रप्रधान जीवनशैलीविरुद्धको मौन प्रतिरोध। यसको अन्तिम सन्देश सरल तर गहिरो छ—जोडिनु अघि आफूभित्र फर्कन सिक, किनकि साँचो क्रान्ति बाहिर होइन, भित्रैबाट सुरु हुन्छ।