वितृष्णा र आत्मबोधको द्वन्द्व     

वितृष्णा र आत्मबोधको द्वन्द्व

तोमनाथ उप्रेती

मानव चेतना मूलतः स्वतन्त्रता खोज्ने यात्रा हो। तर यही चेतना जब त्रासको छायाँमा बाँधिन्छ, तब स्वतन्त्रता बिस्तारै संकुचित हुँदै जान्छ। त्रास आत्मअविश्वास, असुरक्षा र अस्तित्वगत शून्यताबाट जन्मिने आन्तरिक कम्पन हो। जब मानिस आफ्नो कमजोरी, असफलता वा अस्वीकारलाई स्वीकार गर्न सक्दैन, तब चेतना भयको बन्दी बन्छ। यही बन्दी चेतनाबाट वितृष्णाको बीज अंकुरित हुन्छ।

वितृष्णा डरको रक्षात्मक आवरण हो। आफूलाई असहज बनाउने व्यक्ति, विचार वा यथार्थप्रति मनले दूरी बनाउँछ, अस्वीकार गर्छ र तिरस्कारमा रूपान्तरण गर्छ। यसरी वितृष्णा आत्मरक्षाको उपायझैँ देखिए पनि वास्तवमा यो आत्मविच्छेदनको प्रक्रिया हो। मानिस बाह्य संसारसँग मात्र होइन, आफ्नै संवेदनासँग पनि टाढिँदै जान्छ। वितृष्णाले करुणाको स्थान लिन्छ, संवादको ठाउँमा मौनता र कटुता बस्छ।

यस अवस्थाबाट आत्मबोधसँगको द्वन्द्व सुरु हुन्छ। आत्मबोध भनेको आफ्नो डर, कमजोरी र सीमालाई इमानदारीपूर्वक हेर्ने साहस हो। तर त्रासले बाँधिएको चेतनाले यही साहसलाई अस्वीकार गर्छ। आत्मबोधको उज्यालो डरको अँध्यारोसँग ठोक्किन्छ। परिणामस्वरूप, मनभित्र द्वन्द्व गहिरिँदै जान्छ—एकातिर मुक्त हुन चाहने चेतना, अर्कोतिर आफूलाई जोगाउन वितृष्णामा आश्रित मन।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा, यो द्वन्द्व अहंकार र सत्यबीचको संघर्ष हो। अहंकारले त्रासलाई लुकाउँछ, वितृष्णालाई वैध ठान्छ र आफूलाई सही सावित गर्न खोज्छ। आत्मबोध भने सत्यसँग उभिन चाहन्छ—डरलाई स्वीकार गर्दै, वितृष्णालाई रूपान्तरण गर्दै। यही स्वीकारोक्ति नै मुक्ति तर्फको पहिलो पाइला हो।

जब मानिस त्राससँग भाग्दैन, वितृष्णालाई अन्तिम सत्य ठान्दैन र आत्मबोधलाई अपनाउँछ, तब चेतनाको बन्धन खुकुलो हुन थाल्छ। करुणा पुनः जागृत हुन्छ, संवाद फर्कन्छ र मनमा शान्तिको स्पर्श अनुभूत हुन्छ। यसरी त्रासबाट आत्मबोधतर्फको यात्रा नै मानव चेतनाको वास्तविक उन्नयन हो।

मानव मन भित्र अनगिन्ती भावनाहरूको बास हुन्छ । तीमध्ये डर, घृणा र रिस जीवनका सबैभन्दा शक्तिशाली र विनाशकारी भावनामा पर्छन् । यी तीन भावनाहरू स्वतन्त्र रूपमा पनि उत्पन्न हुन सक्छन्, तर धेरैपटक एक–अर्काबाट जन्म लिन्छन् र परस्परलाई पोषण गर्छन् । यही अन्तरसम्बन्धले मानिसलाई “मनको अन्धकार यात्रा” तर्फ धकेल्छ — जहाँ विवेक धुमिल हुन्छ, दृष्टिकोण संकुचित हुन्छ र निर्णयहरू भावनाको आँधीमा बहन्छन् ।

मानव मनको गहिराइ अनन्त छ। यसमा प्रकाश र अन्धकार सँगसँगै बस्तछन्, जहाँ अनुभव, भावना, आकांक्षा र चिन्ताले निरन्तर खेल खेलिरहेका हुन्छन्। जीवनका प्रत्येक क्षणमा हामी आफ्नै अन्तर्मनसँग लगातार संवाद गर्दैछौं। यो अन्तर्मनको संसार प्रायः स्पष्ट देखिंदैन। तर जब त्रास र वितृष्णा जस्ता भावनाहरू जन्मिन्छन्, तब हामी मनको अन्धकार यात्रा अवलोकन गर्न सक्छौं।

त्रास वा डर मानव चेतनाको एक जटिल प्रणाली हो। जब हामी अनिश्चितता, असफलता, अपमान वा अनपेक्षित संकटको सामना गर्छौं, तब त्रास हाम्रो अन्तर्मनमा प्रवेश गर्छ। यो भावनाले चेतनाको केन्द्रमा अस्थिरता ल्याउँछ। प्राचीन ग्रन्थहरूले यसलाई चेतना र अचेतनाको द्वन्द्वसँग जोडेर व्याख्या गरेका छन्। उदाहरणका लागि, उपनिषदमा भनिएको छ—“मन एव मनुष्याणाम कारणं बन्धमोक्षयोः।” अर्थात् मानव जीवनको बन्धन र मुक्तिको आधार नै मन हो। त्रासले जब हामीलाई बन्दी बनाउँछ, तब हाम्रो सोच, निर्णय क्षमता र मानसिक सन्तुलन प्रभावित हुन्छ।

त्रासको अर्को आयाम अनिश्चित भविष्यप्रति भय हो। मानिस आफ्नो जीवनको नियन्त्रण क्षमतामा विश्वास गर्छ, तर जीवनले कहिलेकाहीँ यस्तो मोड ल्याउँछ जहाँ पूर्वानुमान असम्भव हुन्छ। त्यस्तो अवस्थामा मनले आफूलाई कमजोर, असुरक्षित र असमर्थ अनुभव गर्छ।

वितृष्णा, अर्थात् जीवनप्रति उदासीनता वा असन्तोष, प्रायः मानसिक थकान र असन्तुष्टिको परिणाम हो। यो भावनाले हाम्रो जीवन दृष्टिकोणलाई कमजोर बनाउँछ। जब मानिस बारम्बार असफलता, अपमान वा निराशाले ग्रसित हुन्छ, तब उसको भित्री चेतना पनि क्षतिग्रस्त हुन्छ। वितृष्णाले व्यक्ति र समाजबीचको सम्बन्धलाई पनि प्रभावित गर्छ।

त्रास र वितृष्णाले आक्रोशको बीउ पनि जन्माउँछन्। जब मानिस आफूलाई अन्याय, असफलता वा अपमानको शिकार महसुस गर्छ, तब आक्रोश उत्पन्न हुन्छ। यो भावनाले कहिलेकाहीँ सकारात्मक क्रियाकलापको प्रेरणा दिन सक्छ—जस्तै अन्याय विरुद्ध आन्दोलन वा सुधारको प्रयास। तर असन्तुलित वा अन्धकारमय आक्रोशले केवल विनाश र अस्थिरता मात्र ल्याउँछ। इतिहासमा हामीले देखेका छौँ कि निरन्तर भय र वितृष्णाले उत्पन्न भएको आक्रोशले साम्राज्य, समाज र व्यक्तिगत जीवनमा विनाश ल्याएको छ।

मानव मनको यो अन्धकार यात्रा केवल व्यक्तिगत स्तरमा सीमित हुँदैन। यो समाज, संस्कृति र राष्ट्रिय चेतनासँग पनि जोडिन्छ। समाजमा असमानता, अन्याय, भ्रष्टाचार र सामाजिक विभाजनको अनुभवले सामूहिक वितृष्णा र आक्रोश जन्माउँछ। मानिस केवल आफ्नो व्यक्तिगत पीडामा सीमित रहँदैन, ऊ आफ्नो समुदाय र राष्ट्रप्रति पनि असन्तुष्ट र असुरक्षित महसुस गर्न थाल्छ। यही असुरक्षा र वितृष्णाले हिंसा, सामाजिक द्वन्द्व र मानसिक तनावको वातावरण सिर्जना गर्छ।तर, यस अन्धकारको पूर्णता नकारात्मक मात्र होइन। त्रास, वितृष्णा र आक्रोशको अनुभवले मानिसलाई आत्म-विश्लेषण र परिष्कारको अवसर पनि दिन सक्छ। जब व्यक्ति आफ्नो मनको गहिराइलाई समझ्न थाल्छ, आफ्ना डर, असन्तुष्टि र आक्रोशलाई चिन्ने प्रयास गर्छ, तब उसले भावनात्मक बुद्धिमत्ता विकास गर्न सक्छ।

भगवद्गीतामा अर्जुनले कुरुक्षेत्रमा युद्ध अघि गहिरो मानसिक त्रास र वितृष्णाको सामना गरेका थिए। उनी आफ्नो क्षमताप्रति शंका, परिणामप्रति डर र धर्मप्रति द्विविधामा थिए। श्रीकृष्णले अर्जुनलाई आत्म-विश्लेषण, विवेक र कर्मयोगमार्फत त्रास र वितृष्णाबाट मुक्त हुने मार्ग देखाए। यही प्रकारले, मानव मनको अन्धकार यात्राले आध्यात्मिक र बौद्धिक परिपक्वता पनि जन्माउँछ।

समकालीन जीवनमा, डिजिटल युग, सामाजिक सञ्जाल र अत्याधुनिक प्रविधिले मानिसको मानसिक संसारमा नयाँ चुनौतीहरू थपेका छन्। अनलाइन आलोचना, सामाजिक तुलना, अफवाह र असुरक्षित सूचना प्रवाहले व्यक्तिहरूमा त्रास, वितृष्णा र आक्रोश उत्पन्न गर्ने गर्दछ। किशोर–किशोरीदेखि वयस्कसम्म, हरेक वर्गमा मानसिक असन्तुलन बढ्दै गएको छ। यसैले आधुनिक समाजमा मानसिक स्वास्थ्य, आत्म-जागरूकता र भावनात्मक शिक्षा अत्यावश्यक बनेका छन्।

तर, यो यात्रा पूर्णतया अन्धकारमय मात्र होइन। मानसिक शिक्षा, ध्यान, योग, साहित्य, कला र संवाद जस्ता माध्यमहरूले व्यक्ति आफ्नो भित्री संसार बुझ्न, त्रास र वितृष्णालाई नियन्त्रण गर्न र आक्रोशलाई सृजनात्मक ऊर्जामा रूपान्तरण गर्न सक्छ। जब मानिस आफ्ना डर र असन्तुष्टिलाई स्वीकार्छ, तिनीहरूलाई सामना गर्छ र सिक्छ, तब उसले मात्र स्थायी मानसिक शान्ति र जीवनमा सन्तुलन प्राप्त गर्न सक्छ।

रिस, डर र घृणा तीनवटै भावना मानव मनोविज्ञानका बिभिन्न तहसँग सम्बन्धित छन्। यिनीहरू एकआपसमा जोडिएका हुन्छन्। रिसको जरो धेरै हदसम्म डरभित्र लुकेको हुन्छ। जब मानिसले आफूलाई असुरक्षित, कमजोर वा अपमानित महसुस गर्छ, तब त्यस डरलाई ढाकछोप गर्न रिसको रूपमा प्रतिक्रिया दिन्छ।

मानव जीवनको अन्तरंग संसार हेर्दा हामीले देख्छौं — डर, घृणा र रिस  क्षणिक भावनात्मक तरंग मात्र होइनन्, यी हाम्रो चेतना र अस्तित्वको गहिरो तहमा चल्ने अदृश्य धाराहरू हुन्। मनको सतहमा यी भावना यति छिटो देखा पर्छन् कि हामी प्रायः यसको जरा, यसको उत्पत्ति र यसको दार्शनिक अर्थ बुझ्न बिर्सन्छौं।

पहिलो तहमा, डर एउटा मौलिक अस्तित्वगत प्रतिक्रिया हो। जीव विज्ञानको दृष्टिले हेर्दा यो “बाँच्ने” वा “लड्ने” दुवैको ऊर्जा स्रोत हो। तर दर्शनले भन्छ — डर  हाम्रो ‘अहं’ (अहंकार) ले आफ्नो अस्तित्व खतरामा परेको अनुभव हो। जब ‘म’ को सुरक्षा हल्लिन्छ, तब डर जन्मिन्छ। यस डरलाई प्रत्यक्ष स्वीकार गर्न मन नसकेर मानिसले यसको रूपान्तरण गर्छ — यही रूपान्तरण घृणा हो। घृणा भनेको बाह्य वस्तु वा व्यक्ति प्रति अस्वीकार मात्र होइन, वास्तवमा यो आफ्नो भीत्रको असुरक्षाको प्रक्षेपण हो। हामी जुन कुरा भित्रै भित्र डराउँछौं, त्यसलाई नै बाहिर नापसरीको रूपमा देखेर घृणा गर्छौं।

दोस्रो तहमा, घृणाले रिसलाई जन्माउँछ। दर्शनले रिसलाई  भावनात्मक विस्फोटको रूपमा होइन, एक प्रकारको अस्तित्वगत घोषणा मान्छ — “म कमजोर छैन, म यहाँ छु।” तर विडम्बना के छ भने यो घोषणा पनि डरकै छायाँ हो, किनकि रिसको शक्ति वास्तविक आत्मबल होइन, क्षणिक आत्मरक्षा हो। गहिरो रूपमा हेर्दा, रिस आत्मज्ञानको अभावबाट उत्पन्न हुन्छ। जसले आफ्नो वास्तविक स्वरूप (आत्मा) चिनेको छ, उसलाई न त डरले हल्लाउँछ, न त घृणाले बाँध्छ, न त रिसले आक्रान्त बनाउँछ।यी तीन भावनाहरू एक प्रकारको चक्र (संसार) जस्तै छन् — डरले घृणा जन्माउँछ, घृणाले रिस ल्याउँछ, र रिसले फेरि नयाँ डर सिर्जना गर्छ। यो चक्र आत्मज्ञानको प्रकाश नभएसम्म निरन्तर चलिरहन्छ। यहाँ दोस्रो तहको दर्शन प्रवेश गर्छ — मुक्तिको दर्शन। ध्यान, आत्मनिरीक्षण र संवाद  मानसिक उपचार मात्र होइनन्, यी आत्मज्ञानका द्वार हुन्। जब मानिसले आफ्ना भावनालाई टाढाबाट देख्न सिक्छ, ती भावनाहरूमा आफूलाई गास्दैन, तब डरको शक्ति कमजोर हुन्छ, घृणा विगलित हुन्छ, र रिसको ऊर्जा प्रेम वा करुणामा रूपान्तरण हुन्छ।

रिस, मानसिक र भावनात्मक प्रक्रियासँग जोडिएको गहिरो अनुभव हो। जब हामी रिसको अनुभव गर्छौं, हाम्रो मस्तिष्कमा एड्रेनालिन र कोर्टिसोल जस्ता हार्मोनहरूको स्तर बढ्छ, जसले शरीरलाई ‘लड्ने वा भाग्ने’ तयारीमा राख्छ। तर यदि यस अवस्थालाई अव्यवस्थित रूपमा बिगतको निर्णय, सम्बन्ध र व्यवहारमा उतारिन्छ भने, दीर्घकालीन रूपमा मानसिक स्वास्थ्य, सामाजिक सम्बन्ध र व्यक्तिगत सन्तुलनमा नकारात्मक असर पर्छ।

रिस हाम्रो चेतनाको दर्पण हो। यो संकेत दिन्छ कि हामी कहाँ असुरक्षित छौं, कहाँ हाम्रो आत्मसम्मान वा मूल्य प्रणाली आक्रमित भएको छ। रिसलाई बुझ्न र त्यसको सन्देश ग्रहण गर्न सके मात्र हामी यसको विनाशकारी प्रभावबाट जोगिन सक्छौं। यसैले, रिसको व्यवस्थापन जीवनको गुणस्तर र मानसिक सन्तुलनका लागि अनिवार्य छ।व्यावहारिक उपायहरू, जस्तै लामो श्वास लिनु, ध्यान केन्द्रित गर्नु, अंक उल्टो गन्नु, वा भरोसापूर्ण व्यक्तिसँग भावनाको आदान–प्रदान गर्नु, रिसको आवेगलाई नियन्त्रण गर्न सहयोग पुर्याउँछन्।

त्रास र वितृष्णाको संसार मानव मनको अन्धकार मात्र होइन; यो चेतनाको शिक्षालय हो। जहाँ डरले चेतना सजग बनाउँछ, वितृष्णाले जीवनको मूल्य बुझाउँछ, र आक्रोशले सुधार र न्यायको पथ देखाउँछ। केवल तिनीहरूलाई डरको रूपमा मात्र नभई, अनुभव र सिकाइको रूपमा स्वीकार गर्दा, हामी हाम्रो अन्तर्मनलाई बलियो, स्पष्ट र विवेकपूर्ण बनाउन सक्छौं। यही मानव जीवनको वास्तविक अभ्यास हो—त्रास र वितृष्णाको संसारमा पनि प्रकाश खोज्नु, अन्धकारलाई स्वीकृति दिनु र चेतनाको मार्गमा अघि बढ्नु।मानव मनको अन्धकार यात्रा—त्रास, वितृष्णा र आक्रोश—मनुष्यको जीवनको अविभाज्य हिस्सा हो। यो यात्रा आत्म-ज्ञान, परिष्कार र सृजनात्मक विकासको अवसर हो। हामीले हाम्रो मनको यो गहिराइलाई बुझ्न, आत्मनिरीक्षण गर्न र सकारात्मक मार्गमा रूपान्तरण गर्न सिक्नुपर्छ। समाजिक, बौद्धिक र आध्यात्मिक दृष्टिले मात्र होइन, व्यक्तिगत र भावनात्मक स्वास्थ्यका लागि पनि यो आवश्यक छ।

(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)