समग्र मानवताको कल्याणका लागि स्वार्थमुक्त चेतना

समग्र मानवताको कल्याणका लागि स्वार्थमुक्त चेतना

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव समाजको विकास र प्रगतिका लागि व्यक्तिगत लाभ वा स्वार्थ पर्याप्त हुन सक्दैन। समग्र मानवताको सशक्तता र स्थायित्व तब मात्र सम्भव हुन्छ जब व्यक्तिले आफ्ना निजी चाहना र लालसाबाट माथि उठेर साझा कल्याणको मार्ग अपनाउँछ। स्वार्थमुक्त चेतना भनेको आफ्नै हितलाई पछाडि राख्दै अरूको भलो, समाजको हित र पृथ्वीको दिगो भविष्यप्रति सजग हुनु हो। इतिहासले प्रमाणित गरेको छ कि त्यस्ता व्यक्तिहरू र नेतृत्वहरूले मात्र मानव सभ्यतालाई समृद्ध र न्यायपूर्ण बनाएका छन्।

विश्व आज धेरै द्वन्द्व, असमानता र पर्यावरणीय संकटको सामना गरिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा स्वार्थमुक्त चेतना मानवता र समाजको अस्तित्वका लागि अपरिहार्य छ। व्यक्तिगत लाभ भन्दा माथि उठेर सेवा, सहानुभूति, करुणा, र न्यायको मार्ग अपनाउनु नै मानव जीवनको उच्चतम उद्देश्य हो। यस्तो चेतनाले मात्र समाजमा सामूहिक सद्भाव, समानता, र दीर्घकालीन समृद्धि सुनिश्चित गर्न सक्छ।

सत्य शान्ति आन्तरिक मनको शुद्धता र स्वार्थ त्यागमा आधारित हुन्छ। मानिस प्रायः इच्छा, लोभ, र अहंकारका कारण मानसिक अशान्तिमा डुब्छ। पूर्वीय दर्शनमा त्यागको महत्त्व उच्च मानिन्छ। भगवद्गीताले कर्म गर्नुपर्छ तर फलको आसक्ति त्याग्नुपर्छ भन्छ। त्याग केवल भौतिक वस्तुबाट टाढा रहनु होइन, मनका नकारात्मक भावनाहरू, ईर्ष्या र क्रोध पनि त्याग्नु हो। स्वार्थ त्याग गर्दा सम्बन्धमा सहानुभूति र करुणा बढ्छ। मन शुद्ध हुँदा मात्र व्यक्ति सत्य र शान्तिको अनुभूति गर्न सक्षम हुन्छ। त्याग नै साँचो शान्तिको मूल आधार हो।

त्यागले मानिसलाई आत्मसाक्षात्कारको मार्गमा अगाडि बढाउँछ र सम्बन्धहरूमा सहानुभूति र करुणा ल्याउँछ। यसरी शुद्ध मन र त्यागले आन्तरिक शान्ति मात्र होइन, समाजमा सामंजस्य पनि स्थापना गर्छ।व्यक्तिगत विकास र सफलताका लागि त्याग आवश्यक छ। राम्रो स्वास्थ्यका लागि अस्वास्थ्यकर बानी त्याग्नुपर्छ। शिक्षा प्राप्तिका लागि समय र मनोरञ्जन त्याग्नुपर्छ। करियर सफल बनाउन कडा मेहनत र आराम त्याग्नुपर्छ।सम्बन्धहरू मजबुत बनाउन पनि त्याग आवश्यक हुन्छ। प्रेम, मित्रता र पारिवारिक सम्बन्धमा व्यक्तिगत इच्छाहरू पछि राखेर अरूको खुशीका लागि काम गर्नुपर्छ।सामाजिक स्तरमा त्यागले न्याय, समानता र सद्भाव कायम गर्छ। जब मानिसले स्वार्थ त्यागेर सामाजिक हितको लागि काम गर्छ, तब समाजमा द्वन्द्व घट्छ र सहिष्णुता बढ्छ। त्यागले समाजलाई समृद्ध र स्थिर बनाउँछ।

मानव जीवनको वास्तविक उद्देश्य चेतनाको शुद्धता, आत्मज्ञान र समग्र मानवताको कल्याणमा छ। स्वार्थमुक्त चेतना भनेको केवल व्यक्तिगत लाभ वा इच्छाको त्याग मात्र होइन, यो मानव मनको व्यापकता, करुणा, सहकार्य र न्यायको अभ्याससँग सम्बन्धित छ। जब व्यक्तिले आफ्नो ‘मेरो’ भावलाई पार गर्दै ‘हाम्रो’ र ‘समान’को भावनालाई आत्मसात गर्छ, तब मात्र साँचो शान्ति, स्थायित्व र समृद्धिको मार्ग खुल्छ।

पुरातन ग्रन्थहरूमा यस्ता दृष्टान्त धेरै छन्। उपनिषद् भन्छ—“आत्मवत् सर्वभूतेषु।” यसको अर्थ प्रत्येक जीवमा आत्मा समान छ र सबैसँग समान व्यवहार आवश्यक छ। जबसम्म मानिसले केवल आफ्नो स्वार्थ, आफ्नो जात, धर्म वा राष्ट्रियताको चश्माबाट हेर्छ, तबसम्म उसले व्यापक मानवतालाई बुझ्न सक्दैन। स्वार्थमुक्त चेतना भनेको आफ्नै अहंकारको भित्ताभन्दा माथि उठेर सबै जीवमा समानता र समान मूल्य देख्ने क्षमता हो।

मिथकीय दृष्टान्तले यस भावनालाई अझ प्रस्ट बनाउँछ। महाभारतमा युधिष्ठिरले धर्मराजको रूपमा शासन गर्दा आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर न्याय, समानता र मानव कल्याणको प्राथमिकता राखेका थिए। उनको न्यायप्रियता र करुणाले महाभारतको यथार्थिक युद्धको पृष्ठभूमिमा पनि मानवताको मूल्यलाई उजागर गरेको छ। यदि प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो निर्णयमा स्वार्थमुक्त चेतना राख्थ्यो भने युद्ध र द्वन्द्व कहिल्यै उत्पन्न हुन्थेन।

स्वार्थमुक्त चेतना व्यक्तिगत नैतिकता मात्र होइन, सामाजिक, राजनीतिक र अन्तर्राष्ट्रिय जीवनमा पनि लागू हुने मूल्य हो। विश्वव्यापी शान्ति र सहकार्यका लागि राष्ट्रहरूले आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थभन्दा माथि उठेर मानवता, समानता र न्यायको आधारमा निर्णय लिनुपर्छ। यदि राष्ट्रहरू केवल आफ्नै लाभका लागि सीमारेखा, सिमेन्टका पर्खाल वा सैन्य बल प्रयोग गर्छन् भने, द्वन्द्व र विनाशको चक्र कायम रहन्छ। तर यदि राष्ट्रहरूले व्यापक मानव हित, स्वच्छ नीतिहरू र सहकार्यलाई प्राथमिकता दिन्छन् भने, विश्वव्यापी शान्ति सम्भव हुन्छ।

स्वार्थमुक्त चेतनाको अभ्यास व्यक्तिगत जीवनमा पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। जब मानिस आफ्नो भौतिक इच्छाहरू, अहंकार र प्रतिस्पर्धात्मक स्वभावलाई त्याग्छ, तब उसको मन निर्मल, शान्त र करुणामय बन्छ। शास्त्रहरूले सिकाउँछन् कि मनको शुद्धता बाह्य संसारसँग सहकार्य, करुणा र समानताका भावनामा परिणत हुन्छ। यसरी, व्यक्तिगत स्वार्थको त्यागले मात्र होइन, आन्तरिक चेतनाको शुद्धता, मानवता र समाजको कल्याणमा योगदान पुग्छ।

साहित्यिक दृष्टिले पनि स्वार्थमुक्त चेतना मानव जीवनको सुन्दरताको स्रोत हो। प्रकृतिको उदाहरण लिन सकिन्छ—कमलको फूल माटोमा उभिएर पनि निर्मल र अनुपम रहन्छ। यसको सुन्दरता केवल बाह्य आवरणमा सीमित छैन; यसले मनलाई शान्ति, करुणा र उच्च चेतनातर्फ आकर्षित गर्छ। यस्तै, जब मानिसले आफ्नो स्वार्थ त्यागेर समग्र मानवताको कल्याणको मार्ग अपनाउँछ, तब उसको जीवन सुन्दर, प्रेरणादायी र प्रभावशाली हुन्छ।

धार्मिक दृष्टान्तमा पनि यो स्पष्ट छ। भगवान् कृष्णको रूप मोहक थियो, तर उनको वास्तविक महिमा धर्म, कर्म र ज्ञानमा प्रकट हुन्छ। प्रारम्भमा मानिस बाह्य रूप वा शक्ति देखेर मोहित हुन्छ, तर अन्ततः जीवनको वास्तविक मार्ग चेतनाको शुद्धता र स्वार्थमुक्त भावनामा निहित हुन्छ। यसरी, स्वार्थमुक्त चेतना केवल व्यक्तिगत मोक्षको साधन मात्र होइन, समाज र मानव जगतको कल्याणको आधार पनि हो।

स्वार्थमुक्त चेतनाले समाजमा सहकार्य, समभाव र दया फैलाउँछ। जब व्यक्तिहरूले आफ्नो स्वार्थ, व्यक्तिगत लाभ वा जातीय, धार्मिक र क्षेत्रीय भेदभावलाई परित्याग गर्छन्, तब समाजमा सहकार्य र मेलमिलापको वातावरण बनिरहन्छ। यही चेतना नै स्थायी सामाजिक समृद्धि, शान्ति र न्यायको आधार हो। उपनिषदका शब्दमा भन्नुपर्दा—“सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः”—सबैको सुख, शान्ति र कल्याण सुनिश्चित गर्न स्वार्थमुक्त चेतना आवश्यक छ।

आजको विश्वमा स्वार्थमुक्त चेतनाको आवश्यकता अझ बढेको छ। आर्थिक प्रतिस्पर्धा, राजनीतिक स्वार्थ, जातीय र धार्मिक द्वन्द्वले मानवतालाई विभाजित गर्दैछन्। यस्तो अवस्थामा व्यक्तिले मात्र होइन, समाज, राष्ट्र र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले पनि आफ्नो स्वार्थ त्यागेर व्यापक मानव हितको मार्ग अपनाउनुपर्छ। विज्ञान, प्रविधि र स्रोत साधनको प्रयोग पनि केवल आफ्नै लाभका लागि होइन, मानवता र पृथ्वीको संरक्षणको दृष्टिकोणबाट गर्नुपर्छ।

स्वार्थमुक्त चेतना केवल विचार वा भावना मात्र होइन, यो व्यवहार र कार्यमा परिणत हुनुपर्छ। यदि मानिसले केवल स्वार्थ त्यागको सिद्धान्त पढ्छ तर व्यवहारमा लागू गर्दैन भने, यो केवल सैद्धान्तिक कुरा मात्रै रहन्छ। जीवनमा यसको अभ्यासले मात्र चेतनाको वास्तविक शुद्धता, समाजको कल्याण र विश्वव्यापी शान्ति सुनिश्चित हुन्छ।

सामाजिक दृष्टिकोणमा, स्वार्थमुक्त चेतना शिक्षा, संस्कार र नेतृत्वमा प्रकट हुन्छ। शिक्षामा स्वार्थमुक्त दृष्टिकोणले विद्यार्थीलाई केवल व्यक्तिगत सफलता होइन, समाज र मानवताका लागि योगदान दिन प्रेरित गर्छ। संस्कारले व्यक्तिगत मनलाई निर्मल, सहिष्णु र करुणामय बनाउँछ। नेतृत्वमा स्वार्थमुक्त चेतना सामाजिक न्याय, समानता र समग्र कल्याणको मार्ग सुनिश्चित गर्छ।

अन्ततः, स्वार्थमुक्त चेतना मानवता र जीवनको मूल उद्देश्यसँग जोडिन्छ। जब व्यक्तिले आफ्नो अहंकार, स्वार्थ र संकीर्ण दृष्टिकोणलाई त्याग्छ, तब उसले आफ्नो चेतनालाई व्यापकता र शुद्धतामा पुर्याउँछ। यसले न केवल व्यक्तिगत जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ, तर समाज, राष्ट्र र विश्वलाई शान्ति, समृद्धि र समानताको मार्गमा अग्रसर बनाउँछ।

मिथकीय दृष्टान्त र साहित्यिक शैलीमा, यो चेतना सूर्यको उज्यालो जस्तो हो, जसले अन्धकार हटाउँछ र मार्गदर्शन गर्दछ। यो चेतना मानव हृदयमा प्रेम, करुणा र सहिष्णुताको बीउ रोप्छ, जसबाट समाज र मानवता फूलफूलिन्छ। उपनिषदका शब्दहरूमा, यो चेतना मानव जीवनको सर्वोच्च साधन हो—सच्चा सुख, स्थायी शान्ति र समग्र कल्याणको मार्ग।

स्वार्थमुक्त चेतना अपनाउने व्यक्तिले आफूलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण मानवजाति र पृथ्वीलाई लाभ पुर्याउँछ। यसले युद्ध, द्वन्द्व, हिंसा र विभाजनलाई घटाउँछ, मेलमिलाप, सहकार्य र न्यायको वातावरण सिर्जना गर्दछ। यसरी, मानव समाजले दीर्घकालीन स्थायित्व र प्रगति सुनिश्चित गर्न सक्छ।

आजको प्रतिस्पर्धात्मक र उपभोगवादी समाजमा त्यागको कमी देखिन्छ। मानिसहरू केवल आफ्ना लागि सोच्छन्, जसले सामाजिक विघटन निम्त्याएको छ। शान्ति र सद्भाव कायम गर्न, त्यागको भावना पुनः जीवन्त बनाउनु अत्यावश्यक छ। त्यागले द्वन्द्वको अन्त्य गर्छ र सहिष्णुता, करुणा र सहकार्यको वातावरण सिर्जना गर्छ। जब व्यक्तिहरू व्यक्तिगत स्वार्थ त्यागेर सामाजिक हितमा क्रियाशील हुन्छन्, तब समाजमा न्याय, समानता र स्थायीत्व रहन्छ।

त्याग केवल भौतिक वस्तु वा अधिकार छोड्नु मात्र होइन, यसले मनको शुद्धता र कर्मको फलप्रतिको आसक्तिबाट मुक्ति दिन्छ। श्री शंकराचार्यले भन्छन्, “नित्य कर्मसु संग फल त्याग।” जीवनमा स्वार्थ, लोभ र अहंकारले मानिसलाई मानसिक अशान्तिमा डुबाउँछ। पद, शक्ति वा सम्पत्ति प्राप्तिका लागि मानवीय सम्बन्ध बलिदान हुनु समाजमा द्वन्द्व ल्याउँछ।

संसारका हरेक क्षेत्रमा त्यागले शान्ति स्थापना गर्छ। महाभारतमा अर्जुनले सेनाको मोह त्यागेर श्रीकृष्णको साथ रोजे, राजकुमार सिद्धार्थले संसारिक मोह त्यागेर बुद्धत्व प्राप्त गरे। आधुनिक समयमा महात्मा गांधीले व्यक्तिगत सुख त्यागेर राष्ट्रहितमा योगदान दिए।

त्याग व्यक्तिगत विकास, शिक्षा, सम्बन्ध र लक्ष्य प्राप्तिका लागि पनि आवश्यक छ। विद्यार्थीले अध्ययनका लागि मनोरञ्जन त्याग्छन्, व्यवसायीले आराम र सुविधा त्यागेर उद्यम सृजना गर्छन्। सम्बन्धमा पनि व्यक्तिगत चाहनाहरूको त्यागले समझदारी र प्रेम बलियो बनाउँछ।

त्याग जीवनको दार्शनिक आधार हो। जसले आफ्नो स्वार्थ र मोह त्याग्छ, उसैले वास्तविक शान्ति, स्थिरता र सफलता प्राप्त गर्छ। जीवनमा ठूलो सफलता वा महत्त्वपूर्ण कुरा प्राप्त गर्न त्याग अनिवार्य छ। त्यागले असुविधा र पीडा ल्याउन सक्छ, तर अन्ततः जीवनमा वास्तविक खुशी र सफलता दिलाउँछ।

धार्मिक दृष्टिमा पनि त्याग अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। परमात्मा प्राप्तिका लागि ज्ञानी मानिसहरूले विभिन्न प्रकारका त्याग गर्छन्—संसारको मोह त्याग, अनिष्ट त्याग, स्वतः त्याग र वासना त्याग। बिना त्याग संसारिक सुख, शान्ति वा ईश्वर प्राप्ति सम्भव छैन।

व्यक्तिगत जीवनमा त्यागले प्रेम, समर्पण र सहानुभूति बढाउँछ। परिवार र समाजमा समझदारी र मेलमिलापको वातावरण सिर्जना गर्छ। जब मानिसले स्वार्थ, अहंकार र नकारात्मक भावनाहरू त्याग्छ, तब उसको मन हल्का, स्वतन्त्र र शान्त हुन्छ।

धार्मिक ग्रन्थ, महापुरुषहरूको जीवन र इतिहासले पनि देखाउँछन् कि शान्तिको मूल आधार त्याग हो। गौतम बुद्ध, महात्मा गांधी र मदर टेरेसाजस्ता व्यक्तित्वहरूले स्वार्थ त्याग गरेर समाजलाई शान्ति र मार्गदर्शन दिएका थिए। आजको विषाक्त परिवेशमा सहिष्णुता, करुणा र समानताको मार्ग अपनाएर मात्र स्थायी शान्ति र सौहार्द कायम गर्न सकिन्छ। जहाँ स्वार्थ मर्छ, त्यहाँ शान्ति फुल्छ; त्याग नै शान्तिको स्थायी स्तम्भ हो।

अन्त्यमा भन्नुपर्दा, स्वार्थमुक्त चेतना मानव चेतनाको शुद्धता, करुणा र समग्र मानवताको कल्याणको आधार हो। जीवनको वास्तविक अर्थ र उद्देश्य यसमा निहित छ। जब व्यक्तिले आफ्नो स्वार्थ त्याग्छ, चेतना शुद्ध हुन्छ, तब मात्र साँचो शान्ति, स्थायित्व र समृद्धि सम्भव हुन्छ। उपनिषदका शिक्षाले पनि यही मार्ग देखाउँछन्—स्वार्थमुक्त चेतना अपनाएर मात्र मानव जीवनलाई पूर्णता, समाजलाई स्थिरता र विश्वलाई शान्तिको मार्गमा अघि बढाउन सकिन्छ।

( उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)