सत्य, करुणा, सहिष्णुता र आत्म-ज्ञान बिना वास्तविक मानवत्व सम्भव छैन

सत्य, करुणा, सहिष्णुता र आत्म-ज्ञान बिना वास्तविक मानवत्व सम्भव छैन

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

आजको शताब्दी विज्ञान–प्रविधिको चमत्कारी उन्नतिको युग हो, जहाँ कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानव क्षमताभन्दा तीव्र निर्णय, विश्लेषण र कार्य सम्पादन गर्न थालेको छ। यद्यपि, प्रविधिले अनन्त सम्भावनाको ढोका खोलिदिए पनि, मानवीय मूल्य—जसले चेतनालाई संवेदना, विवेक र आत्मशुद्धिको मार्गमा डोर्याउँछ—लाई प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन। प्रविधि यन्त्र हो; तर मूल्य आत्मा हो। आत्माविहीन प्रगति मृत–सभ्यताको अग्रदूत हुनसक्छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ताले यान्त्रिक दक्षता त दिन्छ, तर करुणा, नैतिक विवेक, क्षमा र सहिष्णुता जस्ता मानवीय गुणहरूको गहिराइमा प्रवेश गर्न सक्दैन। जब यन्त्रको निर्णय नै अन्तिम ठानिन्छ, तब भावनाको स्थान शुष्क एल्गोरिद्म लिन्छ, जसले जीवनका सूक्ष्म आत्मिक आयामहरूलाई विलुप्त बनाउँछ। यही प्रवृत्तिले समाजमा वैचारिक शून्यता फैलाउँछ—जहाँ जीवन उद्देश्यविहीन, सम्बन्ध निरस र मूल्यहरू तुच्छ ठानिन्छन्।

शून्यवादले व्यक्तिलाई आत्म–केन्द्रित, स्वार्थी र विवेकशून्य बनाउँछ। यही मानसिक उथलपुथलबाट जन्मिन्छ—भ्रष्टाचार, हिंसा र अन्याय। जब शासकीय निर्णयहरूमा पारदर्शिता लोप हुन्छ र नीति निर्माणमा विवेक होइन, स्वार्थ हावी हुन्छ, तब शासन जनता विरुद्धको औजार बन्छ। न्याय प्रणालीमा नैतिक पतन हुँदा ‘न्याय’ विशेषाधिकारको वस्तु बन्छ, जसले समाजलाई दुई ध्रुवमा विभाजित गर्छ—एक सधैं जित्ने र अर्को सधैं पीडित हुने।

प्रविधि विकाससँगै मानव मूल्यहरूको संरक्षण वैचारिक मुद्दा मात्र नभई अस्तित्वको रक्षाका लागि अनिवार्य शर्त हो। यदि हामीले चेतना विहीन यन्त्रलाई नै धर्म बनायौं भने मानवता मूल्यहीन र विनाशप्रति अग्रसर हुनेछ। भ्रष्टाचारले मात्र आर्थिक र राजनीतिक क्षेत्रमा होइन, सामाजिक सम्बन्ध र नैतिक संस्कारमा समेत गम्भीर असर पार्छ। यस्तो वातावरणमा सत्य, इमान्दारी, करुणा र सहिष्णुता अभावले समाजमा बर्बरता र सामाजिक दूरी बढ्छ।

मानव मूल्यहरूको पुनरावलोकन भनेको पुराना सिद्धान्तको स्मरण मात्र होइन, वर्तमान परिवेशमा ती मूल्यलाई प्रभावकारी रूपमा स्थापित गर्ने जटिल प्रक्रिया हो। यसको लागि शिक्षा प्रणाली, धार्मिक र सामाजिक संस्थाले नैतिक चेतना प्रोत्साहन गर्नुपर्छ ताकि व्यक्तिगत मात्र होइन, समुदाय र राष्ट्र स्तरमै नैतिक पुनर्निर्माण सम्भव होस्।

नैतिक पतन भन्नाले मानिसको व्यवहार, विचार र क्रियामा सदाचार, सहिष्णुता, सत्यनिष्ठा, करुणा र सामाजिक जिम्मेवारीको कमी हुनु हो। व्यक्ति केवल व्यक्तिगत लाभ, पद, प्रतिष्ठा वा भौतिक सम्पत्तिमा केन्द्रित हुँदा नैतिक मूल्यहरू अवमूल्यन हुन्छन्। पूर्वीय दर्शनमा मानव जीवनको प्रमुख उद्देश्य आत्म-परिष्कार, विवेक, करुणा र सत्य हो। जब यी गुणहरू कमजोर हुन्छन्, तब व्यक्ति केवल बाह्य सफलता र शक्तिमा रमाउँछ।

पौराणिक दृष्टान्तहरूमा यसलाई स्पष्ट देख्न सकिन्छ। दुर्योधन, रावण र हिरण्यकश्यपले आफ्नो अहंकार, लोभ र द्वेषकै कारण पतन भोगे। यिनको जीवनले हामीलाई सिकाउँछ कि नैतिकता बिना शक्ति, ज्ञान वा सम्पत्ति अस्थायी र हानिकारक हुन्छ।

नैतिक पतनका कारणहरू धेरै छन्। पहिलो, प्रविधि र सामाजिक सञ्चारले मानिसलाई जानकारी त दियो तर सोच र मूल्य निर्धारणमा गहिरो प्रभाव पार्न सकेन। युवा पुस्ता बढी समय डिजिटल संसारमा बिताउँछन्, जहाँ सतत तुलना, प्रतिष्ठा र देखावटी जीवनको महत्त्व बढेको छ।

दोस्रो, उपभोक्तावाद र भौतिकतावादले जीवनका वास्तविक उद्देश्यलाई विस्थापित गरेको छ। धेरै युवाले केवल धन, पद, सौन्दर्य वा लोकप्रियता प्राप्तिमा ध्यान केन्द्रित गर्छन्। यसले करुणा, सहयोग र सहिष्णुता जस्ता मूल्य कमजोर बनाउँछ।

तेस्रो, पारिवारिक संरचना र सामाजिक संस्कारको कमजोर प्रभाव। परम्परागत परिवारमा मूल्य, अनुशासन र नैतिक शिक्षा प्राथमिकता पाउँथे, तर आजको आधुनिक जीवनशैलीमा पारिवारिक समय घटेको छ। युवा नैतिक मूल्य सिक्न र आत्मचेतना विकास गर्न पर्याप्त मार्गदर्शन पाउँदैनन्।

नैतिक पतनले युवापिढीमा गहिरो प्रभाव पार्छ। युवाहरूमा आत्मकेन्द्रित प्रवृत्ति बढ्छ, जसले करुणा र सहिष्णुता कमजोर बनाउँछ। झूट, धोखा, नकल, अनुशासनहीनता र आक्रामक व्यवहार सामान्य हुन्छ। शिक्षामा मात्र होइन, समाजिक र पारिवारिक जीवनमा पनि असन्तुलन उत्पन्न हुन्छ।

युवा नैतिक चेतना नहुँदा समाजमा भ्रष्टाचार, असमानता र अन्याय बढ्छ। जब नेतृत्वकर्ता नै मूल्यहीन हुन्छन्, तब राष्ट्रको प्रगति र समाजको स्थायित्वमा संकट आउँछ। साँचो मानवत्व र सामाजिक उत्तरदायित्व विकास नगरी कुनै पनि प्रगतिशील समाज स्थायी रहन सक्दैन।

हिन्दू, बौद्ध र पौराणिक कथाहरूमा नैतिक पतन र चेतनाको सम्बन्ध स्पष्ट देखिन्छ। महाभारतमा दुर्योधनको पतन केवल शक्ति र अहंकारकै कारण भयो। उनी शिक्षा, विवेक र नैतिक चेतनामा कमजोर थिए। यस विपरीत, युधिष्ठिरको सत्यप्रियता, धर्मनिष्ठा र नैतिक निर्णयले समाजमा स्थायित्व र सम्मान ल्यायो।

साहित्यमा पनि युवापिढीको नैतिक संकट र चेतना विकासको आवश्यकता बारम्बार देखाइएको छ। आधुनिक उपन्यास, कविता र नाटकहरूले देखाउँछन् कि जब युवा केवल व्यक्तिगत लाभमा केन्द्रित हुन्छन्, तब समाजमा द्वन्द्व, असमानता र असन्तोष बढ्छ।

दार्शनिक दृष्टिले, मानव जीवनको सार नै नैतिकता, आत्मचेतना र मूल्य हो। अरिष्टोटलले पनि मानिसलाई ‘राजनीतिक प्राणी’ अर्थात् सामाजिक मूल्य र नैतिकतासँग सम्बद्ध प्राणी भनेका छन्। यदि व्यक्ति केवल व्यक्तिगत फाइदा र भौतिक सुखमा केन्द्रित भए, तब समाजमा न्याय, समानता र करुणा हराउँछ।

पूर्वीय दर्शनमा आत्म-परिष्कार, ध्यान, योग र धर्म नै नैतिक चेतना विकास गर्ने उपाय हुन्। मन उज्यालो, विवेक र करुणा बिना कुनै पनि व्यक्ति वास्तविक मानवत्व हासिल गर्न सक्दैन। यही चेतना युवा पुस्तामा विकास गर्नु आधुनिक युगको चुनौती हो।

आध्यात्मिक दृष्टिले, नैतिक चेतना केवल बाह्य नियम र सामाजिक दबाबबाट होइन, आत्म-ज्ञान र आत्म-चेतनाबाट विकास हुन्छ। मन उज्यालो, विवेक र करुणाले नै वास्तविक मानवत्व र नैतिकता सुनिश्चित गर्छ। योग, ध्यान र साधनाले मात्र युवा आत्म-परिष्कार गर्न सक्छन्। भगवद् गीता, उपनिषद् र बुद्धका शिक्षाले स्पष्ट देखाउँछन् कि नैतिक चेतना बिना व्यक्ति मात्र बाह्य जीवनमा सफल हुन्छ, भित्र आध्यात्मिक रूपले अधूरो रहन्छ।

समाज, शिक्षा, परिवार र व्यक्तिगत अभ्यासमार्फत युवामा नैतिक चेतना विकास गर्नु अत्यावश्यक छ। केवल बाह्य उपलब्धि र शक्ति मात्रै होइन, आन्तरिक चेतना, मूल्य र नैतिकता विकास गर्नु नै साँचो मानवत्व हो। यदि युवापिढी नैतिक चेतनासँग सशक्त हुन्छ, तब समाज स्थायित्व, न्याय, करुणा र प्रगतिको मार्गमा अघि बढ्छ।

वैज्ञानिक आविष्कार, प्रविधि र विश्वव्यापीकरणले जीवनशैलीमा ठूलो सुधार ल्याएको छ। तर भौतिकवाद र उपभोगवादी सोचले मानवीय सम्बन्धमा आत्मीयता र सहकार्य कमजोर बनाएको छ। प्रतिस्पर्धा र व्यक्तिगत स्वार्थलाई मात्र महत्व दिँदा मानिसहरू आपसी ममता र सहिष्णुताबाट टाढा हुँदै गएका छन्।

सामाजिक सञ्चार माध्यम र प्रविधिको अति प्रयोगले पनि संवेदनशीलता र सहानुभूतिलाई घटाएको छ। यद्यपि यी माध्यमहरूले संसारलाई नजिक ल्याए, तर वास्तविक सम्बन्धलाई कृत्रिम बनाइदिएको छ। यसको परिणामस्वरूप समाजमा एकान्तता, मानसिक तनाव र आपसी दूरी बढ्दै गएको छ।यसरी आधुनिक चेतनाको उज्यालो प्राविधिक उपलब्धिसँगै गहिरो नैतिक अँध्यारो पनि जन्मिएको छ, जसलाई सम्बोधन नगरी मानव सभ्यताको भविष्य सुरक्षित हुन सक्दैन।

मानव मूल्यहरूको पतनले केवल आर्थिक असमानता मात्रै होइन, सामाजिक संरचना र सांस्कृतिक सौहार्दमा गहिरो दरार उत्पन्न गर्छ। शक्तिशाली वर्गले आफ्नो लाभका लागि प्रणाली नियन्त्रण गर्दा गरिब र वञ्चित वर्ग चरम पीडामा पिल्सिन्छ। जातीय, वर्गीय र क्षेत्रीय विभाजन तीव्र हुन्छ। यस्तो अवस्था दिगो विकासको मार्गमा अवरोध हो, जहाँ असहिष्णुता र द्वन्द्व समाजलाई चिर्न थाल्छ।

यस्तै, जब व्यक्तिको अन्तःकरणबाट संवेदना, सहानुभूति र आत्म–नियन्त्रण हराउँछ, तब लोभ, ईर्ष्या, मोह र आक्रोशको बन्धनमा बाँधिन्छ। मानसिक अस्थिरता बढ्छ, जसले व्यक्तिलाई मात्र होइन, समाज र राष्ट्रको सामूहिक चेतनालाई चोट पुर्याउँछ। सम्बन्धहरूमा कटुता, अविश्वास र टुटफुट फैलिन्छ। अन्ततः, यस्तै आन्तरिक खलबलीले अपराध, आत्महत्या, सामाजिक असुरक्षा र अनास्थाको श्रृंखला जन्माउँछ।

नैतिक पतनले न्याय प्रणाली र शासन संयन्त्रमा समेत दीर्घकालीन क्षति पुर्याउँछ। भ्रष्टाचारको मूल जरो मूल्यविहीन मानस हो। जब जिम्मेवारी सेवा होइन, स्वार्थको माध्यम बन्छ, राज्ययन्त्र निष्प्रभ र अनुत्तरदायी हुन्छ। यसले जनतामा निराशा र आक्रोश उत्पन्न गर्छ, जुन लोकतन्त्रको आधारभूत सिद्धान्तमा कुठाराघात हो।

प्रविधि र नैतिकता सहयात्री बन्न मात्र सशक्त र समरस समाज सम्भव छ। मूल्यविहीन प्रविधि शरीरविहीन आत्मा जस्तो हो—उपलब्धि भए पनि उद्देश्यविहीन। सभ्यताको मेरुदण्ड करुणा, सहिष्णुता, निष्ठा, परोपकार र न्याय जस्ता मानवीय मूल्य हुन्। यी बिना विकासको संरचना खोक्रो हुन्छ। इतिहास साक्षी छ—रोमको पतन सैन्य शक्ति नभई नैतिक पतनले भयो। नेपालमा पनि शासन सेवा प्रधान भयो भने आध्यात्मिक र बौद्धिक उत्थान देखा पर्यो।

प्रविधि, शक्ति र सम्पत्तिको दौडले मानिसलाई आत्मकेन्द्रित बनाएको छ। तर शिक्षा, प्रशासन वा व्यवसाय—जुनसुकै क्षेत्रमा मानवीय मूल्य अनुपस्थित भए विकास निरर्थक हुन्छ। यी मूल्य धर्म, जात वा राष्ट्रमा सीमित नभई सार्वभौमिक चेतनाका आधार हुन्। त्यसैले, प्रविधिलाई साधन र मूल्यलाई लक्ष्य बनाउन सकियो भने मात्र सभ्यता टिक्छ र मानवता उज्यालो भविष्यतर्फ अघि बढ्छ।

शून्यवादले व्यक्तिलाई आत्म–केन्द्रित, स्वार्थी र विवेकशून्य बनाउँछ। यही मानसिक उथलपुथलबाट जन्मिन्छ—भ्रष्टाचार, हिंसा र अन्याय। जब शासकीय निर्णयहरूमा पारदर्शिता लोप हुन्छ र नीति निर्माणमा विवेक होइन, स्वार्थ हावी हुन्छ, तब शासन जनता विरुद्धको औजार बन्छ। न्याय प्रणालीमा नैतिक पतन हुँदा ‘न्याय’ विशेषाधिकारको वस्तु बन्छ, जसले समाजलाई दुई ध्रुवमा विभाजित गर्छ—एक सधैं जित्ने र अर्को सधैं पीडित हुने।

प्रविधि विकाससँगै मानव मूल्यहरूको संरक्षण  वैचारिक मुद्दा मात्र नभई अस्तित्वको रक्षाका लागि अनिवार्य शर्त हो। यदि हामीले चेतना विहीन यन्त्रलाई नै धर्म बनायौं भने मानवता मूल्यहीन र विनाशप्रति अग्रसर हुनेछ। भ्रष्टाचारले मात्र आर्थिक र राजनीतिक क्षेत्रमा होइन, सामाजिक सम्बन्ध र नैतिक संस्कारमा समेत गम्भीर असर पार्छ। यस्तो वातावरणमा सत्य, इमान्दारी, करुणा र सहिष्णुता अभावले समाजमा बर्बरता र सामाजिक दूरी बढ्छ।

मानव मूल्यहरूको पुनरावलोकन भनेको पुराना सिद्धान्तको स्मरण मात्र होइन, वर्तमान परिवेशमा ती मूल्यलाई प्रभावकारी रूपमा स्थापित गर्ने जटिल प्रक्रिया हो। यसको लागि शिक्षा प्रणाली, धार्मिक र सामाजिक संस्थाले नैतिक चेतना प्रोत्साहन गर्नुपर्छ ताकि व्यक्तिगत मात्र होइन, समुदाय र राष्ट्र स्तरमै नैतिक पुनर्निर्माण सम्भव होस्।न्याय, समानता र सद्भाव कायम राख्न मानव मूल्यहरूको संरक्षण अनिवार्य छ। भ्रष्टाचार र अनैतिकतासँग लड्ने सबैभन्दा प्रभावकारी अस्त्र नै यी मूल्यहरूको सम्मान र अभ्यास हो। जबसम्म व्यक्तिको हृदयमा सत्यता, दया र न्याय बलियो हुँदैन, तबसम्म कुनै पनि प्रणाली पूर्ण रूपमा सुचारु हुन सक्दैन। त्यसैले शासन, न्याय र जनजीवनलाई सम्मानजनक बनाउन मानव मूल्यहरूको पुनरुत्थान आवश्यक छ।

मानव मूल्यहरू जीवनको आधारशिला हुन्, जसले समाजलाई नैतिकता र सामूहिक समृद्धितर्फ डोर्याउँछन्। सत्य, प्रेम, करुणा, सहिष्णुता, न्याय र इमान्दारिता जस्ता गुणहरूले मात्र सहअस्तित्व र सहकार्य सम्भव बनाउँछन्। यी मूल्यहरूको अभावले समाजलाई नैतिक पतन र द्वन्द्वमा धकेल्छ। प्रविधि र विज्ञानले अभूतपूर्व प्रगति गरे पनि जबसम्म मानव मूल्यहरू कमजोर रहन्छन्, तबसम्म समाज विनाशतर्फ अघि बढ्छ।तर यो चुनौतीलाई सम्बोधन गर्न हामीले प्रविधिको मात्रै भर पर्नु हुँदैन; सामाजिक चेतना, शिक्षा र व्यक्तिगत जागरण मार्फत मूल्यहरूको पुनरुत्थान आवश्यक छ। एआई जस्ता प्रविधिहरूलाई मानवीय मूल्यसँग समायोजन गरेर मात्र दिगो विकास सम्भव छ। यसले भ्रष्टाचार र शून्यवादलाई नियन्त्रण गर्दै पारदर्शिता, जिम्मेवारी र मानवीय गरिमाको संरक्षण गर्न मद्दत पुर्याउँछ। वर्तमान युगमा मानव मूल्यहरूको संरक्षण र प्रवर्द्धन नै विश्व शान्ति, समृद्धि र दिगोपनको आधार बन्न सक्छ। यसैले, हामीले प्रविधि र नैतिकताको समन्वयमार्फत मानवीय जीवनलाई सशक्त बनाउने दिशामा अग्रसर हुनुपर्ने हुन्छ।

मानव मूल्यहरूको पतनले व्यक्ति, समाज र राष्ट्रलाई संकटमा धकेलेको छ। प्रविधि र भौतिक प्रगति पर्याप्त छैनन्; सहानुभूति, करुणा र विवेकको पुनर्जागरण आवश्यक छ। शिक्षा, संस्कार र प्रविधिलाई नैतिकतासँग जोड्दा मात्र दिगो, न्यायपूर्ण र समृद्ध समाज निर्माण भई मानवता आत्मिक उचाइमा पुग्छ। नैतिक पतन आधुनिक युगको वास्तविक चुनौती हो। विशेष गरी युवापिढीमा नैतिक चेतना कमजोर हुनु समाज, राष्ट्र र मानवताको स्थायित्वमा प्रतिकूल प्रभाव पार्छ। पौराणिक, दार्शनिक र आध्यात्मिक दृष्टान्तहरूले स्पष्ट देखाउँछन् कि सत्य, करुणा, सहिष्णुता र आत्म-ज्ञान बिना वास्तविक मानवत्व सम्भव छैन।

( उप्रेती कोष तथा लेखा  नियन्त्रक कार्यालय विराटनगरका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)