व्यक्तित्व रूपान्तरणमा ध्यानको प्रभाव

तोमनाथ उप्रेती

ध्यान भन्ने शब्द संस्कृत भाषाबाट आएको हो, जसको अर्थ हुन्छ — सावधानी, सतर्कता र गहिरो चिन्तन। यो अभ्यासले मानिसलाई आत्म-चिन्तन र आत्मसाक्षात्कारतर्फ डोर्‍याउँछ। ध्यान केवल आँखा चिम्लेर बस्नु मात्र होइन, यो एक गहिरो मानसिक अवस्था हो जहाँ व्यक्ति आफ्नो चेतनालाई निरन्तर जागरुक राख्दै बाह्य संसारको हलचलबाट भित्रतर्फ फर्कन्छ। ध्यान चित्त शुद्धिको, मानसिक शान्तिको र व्यक्तित्व रूपान्तरणको सर्वोत्कृष्ट उपाय हो।

ध्यान एक किसिमको मानसिक अभ्यास हो, जसले व्यक्तिलाई नकारात्मक विचार, तनाव, क्रोध, ईर्ष्या जस्ता मनोविकारहरूबाट मुक्त गर्दै जीवनमा शुद्धता, स्पष्टता र सन्तुलन ल्याउँछ। ध्यानले मानिसलाई सतर्क, सचेत र आत्मनिर्भर बनाउँछ। यसले मानसिक, संवेगात्मक, नैतिक र आध्यात्मिक दृष्टिकोणले मानव चेतनालाई उच्च बनाउने कार्य गर्दछ। अष्टावक्र गीतामा भनिएको छ — “निर्विषय चेतनाको अवस्था नै ध्यान हो।” जबसम्म व्यक्तिको चेतना विषयहरूमा आसक्त रहन्छ, ध्यान उसलाई अनुभव हुने सक्दैन।

ध्यानको प्रक्रिया चेतनाको एकाग्रता र त्यसपछिको निर्विचार अवस्थासम्मको यात्रा हो। धारणामा चित्तलाई एउटै विचारमा अड्याइन्छ भने ध्यानमा मन स्वतन्त्र तर जागरुक हुन्छ। ध्यान न धारणा हो, न एकाग्रता मात्र, बरु आत्मतर्फ फर्कने गहिरो यात्रा हो। यो जागरूक मौनताको अभ्यास हो। जब बाह्य विषयहरूबाट चित्तलाई हटाएर आफ्नो स्वभाव, श्वास वा अन्तरिक अवस्थामा केन्द्रित गरिन्छ, तब ध्यान शुरू हुन्छ।

ध्यानका दुई प्रमुख प्रकार छन्—सगुण ध्यान र निर्गुण ध्यान। गोरक्ष संहिता मा गुरु गोरखनाथले भन्नुभएको छः
“यच्चितै निर्मला चिन्ता तद्विध्यानं यचक्षते।”
सगुण ध्यानमा कुनै मूर्ति, मन्त्र वा छविमा ध्यान केन्द्रित गरिन्छ जसले अणिमा, लघिमा आदि योगसिद्धिहरू प्रदान गर्छ भने निर्गुण ध्यानमा आकार, गुण, आकांक्षाबाट मुक्त भई शुद्ध चैतन्यमा स्थिर हुने साधना गरिन्छ, जसले समाधिको अनुभूति दिन्छ।

ध्यानको इतिहास पनि समृद्ध छ। वैदिक युगमा मन्त्र र गायत्री जपसँगै ध्यानको अभ्यासको उल्लेख पाइन्छ। ई.पू. छैठौंदेखि पाँचौं शताब्दीमा भारतका बुद्ध, महावीर, पतञ्जलि जस्ता व्यक्तित्वहरूले ध्यानलाई व्यवस्थित गरे। चीनका लाओत्से र कन्फ्युसियस, ग्रीसका प्लोटिनसदेखि इसाई धर्मका सन्तहरूले ध्यानका आ-आफ्ना पद्धति विकास गरे। बुद्धको विपश्यना ध्यान, चान ध्यान र पछि जापानमा विकसित ‘जेन’ ध्यानहरू अझ प्रभावशाली बने। आधुनिक युगमा ओशो, परमहंस योगानन्द, स्वामी विवेकानन्दजस्ता आध्यात्मिक गुरुहरूले ध्यानलाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा विस्तार गरे।

ध्यान गर्ने समय र विधि पनि महत्त्वपूर्ण छन्। शुरुवातमा तीनदेखि पाँच मिनेट बस्नु पर्याप्त हुन्छ। लामो समय एकैचोटि ध्यान गर्दा मन चञ्चल हुन सक्छ, निद्रा लाग्न सक्छ, वा कल्पनामा हराउने सम्भावना हुन्छ। तसर्थ, छोटो समयमा गहिरो एकाग्रता र श्वासमा ध्यान दिने अभ्यास लाभदायक हुन्छ। ध्यान गर्न चाहने व्यक्तिले आफ्नो शारीरिक अवस्था सहज, मेरुदण्ड सिधा र आँखा बन्द गरेर ध्यान आरम्भ गर्नुपर्छ।

ध्यान मनको रिफ्रेस बटनजस्तै हो। दिनभरको तनाव, थकान र चिन्ताबाट मुक्ति दिने यो अभ्यासले मस्तिष्कलाई विश्राम दिन्छ। ध्यान गर्नु भनेको कुनै क्रियामा संलग्न हुनु होइन; बरु क्रियाबाट पर, विचारबाट पर, केवल जागरुक मौनमा बस्नु हो। ओशोका अनुसार, “ध्यान भनेको भित्रबाट जाग्नु हो। निर्विचार हुनु नै ध्यान हो।” ध्यानको सही अभ्यासका लागि प्रारम्भमा रेचक—अर्थात् मनको सफाइ अति आवश्यक हुन्छ।

ध्यानले केवल मानसिक शान्ति दिन्छ भनेर बुझ्नु अधूरो हो। यसले व्यक्तित्वमा नै रूपान्तरण ल्याउँछ। ध्यानले चित्त शुद्ध बनाउँछ, आत्म-विश्वास बढाउँछ, सहिष्णुता र करुणा जस्ता सद्गुण विकास गर्छ। यस्तो अभ्यासले व्यक्ति बिस्तारै क्रोध, लोभ, मोह जस्ता दोषहरूबाट छुटकारा पाउँछ। समयसँगै, व्यक्ति निष्कलुष, साक्षीभावयुक्त र आत्मसन्तुष्ट बन्न पुग्छ। ध्यानले नैतिक शुद्धता, भावनात्मक स्थिरता र आत्मबोधको बाटो देखाउँछ।

ध्यानको प्रभाव केवल व्यक्तिगत रूपमा सीमित हुँदैन। ध्यान गर्ने व्यक्ति पारिवारिक, सामाजिक, व्यावसायिक क्षेत्रहरूमा पनि सन्तुलन, सृजनशीलता र शान्ति फैलाउँछ। समाजमा सकारात्मक ऊर्जाको प्रवाह हुन्छ। ध्यानले हिंसा, तनाव, द्वन्द्व र आक्रोशलाई हटाएर प्रेम, सहयोग, सहअस्तित्व र सद्भाव स्थापना गर्न मद्दत गर्छ।

ध्यान अभ्यासको निरन्तरता आवश्यक हुन्छ। दिनको निश्चित समयमा, विशेषतः बिहान वा साँझ, केही मिनेट ध्यान गर्दा दिमागमा शान्ति छाउँछ। ध्यान गर्दा श्वासप्रश्वासमा ध्यान केन्द्रित गर्न सकिन्छ, वा कुनै मन्त्रको जपमा चित्त अड्याइन्छ। माला जप, मूर्ति स्मरण, वा मौन बसेर मन स्थिर गरिनु पनि ध्यानका प्रारम्भिक चरण हुन्। तर, साँचो ध्यान तब हुन्छ, जब व्यक्ति पूर्ण रूपमा विचार, आकांक्षा, र क्रियाबाट मुक्त भएर केवल साक्षीभावमा बस्न थाल्छ।

ध्यानको महिमा योगशास्त्रहरूमा पनि वर्णन गरिएको छः
“अश्वमेध सहस्त्राणि वाजपेय शतानि च ।
एकस्य ध्यानयोगस्य तुलां नार्हन्ति षोडशीम् ।।”
अर्थात् हजारौं यज्ञको तुलनामा ध्यानको सोलह भाग पनि हुन सक्दैन; ध्यानको फल सबैभन्दा महान् मानिन्छ।

ध्यान केवल ध्यानको लागि गरिने क्रिया होइन, यो जीवनको रूपान्तरण हो। ध्यानमार्फत आत्मज्ञानको ढोका खुल्छ, व्यक्ति साक्षी रूपमा स्थित हुँदै कर्ममा लिप्त हुन्छ तर बाँधिँदैन। ध्यान मनलाई कल्पनारहित, विचाररहित, निर्विकल्प बनाउँदै आत्माको प्रकाशमा विलीन गराउने अभ्यास हो। आजको भागदौड र चिन्ताग्रस्त जीवनशैलीमा ध्यान शान्ति, आनन्द र आत्म-परिवर्तनको अमूल्य उपहार हो। त्यसैले ध्यान अभ्यासलाई जीवनको अभिन्न अंग बनाउनु हाम्रो मानसिक स्वास्थ्य, आध्यात्मिक उन्नति र सामाजिक शान्तिका लागि अपरिहार्य छ।

ध्यान आत्म-परिवर्तनको एक प्रभावकारी साधन हो। यो अभ्यासले व्यक्तिको चित्तलाई शुद्ध पार्दै नकारात्मक सोच, अशान्ति, तनाव र द्वन्द्वलाई क्रमशः हटाउन मद्दत गर्छ। जब व्यक्ति ध्यानमा बसेर आफ्नो अन्तरात्मासँग एकाकार हुन्छ, तब उसले आफ्ना कमजोरीहरूलाई बुझ्ने, स्वीकृत गर्ने र परिमार्जन गर्ने क्षमता विकास गर्छ। यसरी ध्यानले व्यक्तित्व विकासको पहिलो चरण—आत्मचिन्तन र आत्मसमीक्षा—लाई मजबुत बनाउँछ।

दोस्रो चरणमा ध्यानले आन्तरिक शान्ति र समत्वको भाव जगाउँछ। जब मन स्थिर हुन्छ, तब निर्णय क्षमता, सहिष्णुता, करुणा र आत्मविश्वास जस्ता गुणहरू स्वतः विकसित हुन्छन्। यस्ता गुणहरूले व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउँछ—व्यक्ति क्रोधको सट्टा धैर्य, ईर्ष्याको सट्टा सद्भाव, अनि घमण्डको सट्टा नम्रता अपनाउन थाल्छ। ध्यानले अहंकार हटाउँदै अन्तरात्माको स्वरूपसँग नजिक पुर्‍याउँछ, जसले मानवीय संवेदनशीलता र नैतिक चरित्रको अभिवृद्धि गर्छ।ध्यानले व्यक्तित्वको आध्यात्मिक रूपान्तरण सम्भव बनाउँछ। ध्यानद्वारा प्राप्त ज्ञान र अनुभूतिले जीवनप्रति दृष्टिकोण परिवर्तन हुन्छ। भौतिकता र तामझामको मोह घट्दै जान्छ र साधक सेवा, सत्य, प्रेम र परोपकारतर्फ उन्मुख हुन्छ। यस्तो व्यक्तित्व अरूका लागि पनि प्रेरणाको स्रोत बन्छ। यसर्थ, ध्यान केवल मानसिक अभ्यास नभई आत्म-रूपान्तरणको मार्ग हो, जसले मानव जीवनलाई शुद्ध, सन्तुलित र अर्थपूर्ण बनाउँछ।

ध्यान चित्त शुद्धि, शान्ति र रूपान्तरणको प्रभावकारी उपाय हो। यो अभ्यासले मनको चञ्चलता कम गर्दै आत्म-अवलोकन र सन्तुलनमा सहायता गर्छ। नियमित ध्यानले तनाव, रिस, ईर्ष्या जस्ता नकारात्मक भावनाहरू हटाउँछ र सकारात्मक सोच, करुणा र सहिष्णुता विकास गर्छ। चित्तको शुद्धिले आत्मबोध र शान्तिको अनुभूति दिलाउँछ। शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउँदै ध्यानले व्यक्तित्वमा आध्यात्मिक रूपान्तरण ल्याउँछ। श्वासप्रश्वासमा ध्यान केन्द्रित गर्नु, मन्त्रजप वा मौन बस्नु ध्यानका सरल तर प्रभावशाली विधिहरू हुन्। जीवनलाई शुद्ध, सरल र सन्तुलित बनाउने बाटो ध्यानबाट सुरु हुन्छ।

ध्यान मनलाई एकाग्र बनाएर कुनै एक विषय, वस्तु, वा विचारमा पूर्ण रूपमा केन्द्रित गर्ने प्रक्रिया हो। यो आत्म-निरीक्षणको अभ्यास हो, जसले मनको अशान्ति हटाई शान्ति, स्पष्टता र चेतनाको विकास गर्छ। ध्यानले मानसिक तनाव कम गर्छ, स्मरणशक्ति बढाउँछ र आत्मानुभूतिको गहिरो स्तरमा पुर्याउँछ। ध्यान विभिन्न विधिहरूबाट गरिन्छ—जस्तै श्वासप्रश्वासमा ध्यान केन्द्रित गर्ने, मन्त्र जप्ने, वा मौन बसेर चित्त शान्त पार्ने। योग, बुद्ध दर्शन, र अन्य आध्यात्मिक अभ्यासहरूमा ध्यानको विशेष महत्व छ। नियमित ध्यानले व्यवहारमा सन्तुलन, धैर्य र सकारात्मक सोच ल्याउँछ, जसले व्यक्तित्वलाई समृद्ध बनाउँछ।

ध्यानका विभिन्न विधि हुन्छन् । सुरुमा ध्यान गर्न आरामपूर्वक घण्टौँ बसेर कुनै कुरा सोच्न खाली मस्तिष्क प्रयोग गर्नु कठिनसमेत हुन्छ । ध्यान गर्नु भनेको श्वासलाई केन्द्रित गरी एकाग्र हुनु हो । आजकाल ध्यानलाई आराम र चिन्तित दिमागको उपचारका लागि प्रयोग गरिन्छ ।जेजसरी ध्यान गरे पनि मनलाई एकाग्र राख्न सक्नेगरी कुनै वस्तु वा आकृतिमा केन्द्रित रही ध्यान गर्न सकिन्छ । ध्यान जुनसुकै अवस्थामा पनि गर्न सकिन्छ । यसको कुनै निश्चित समय वा परिस्थिति नै हुँदैन । लेख्दा, पढ्दा, हिँड्दा, बस्दा, पूजापाठ गर्दा जुनसुकै अवस्थामा पनि ध्यान गर्न सकिन्छ ।ध्यान एउटा अस्तव्यस्त दैनिकीका लागि राम्रो वरदान सावित हुने गर्दछ । मष्तिष्कलाई ऊर्जा दिने वा चार्ज गर्ने सबैभन्दा उत्तम विधि नै ध्यान भएको हुनाले यो अति व्यस्त व्यक्तिले दैनिक कम्तीमा १ घण्टा गर्ने र व्यस्त व्यक्तिले आधा घण्टा कम्तीमा गर्नुपर्छ । थप तनाव र दबाब भएमा मस्तिष्कलाई आराम राख्नका लागि ध्यानको मात्रा बढाउँदै लैजान सकिन्छ ।

अन्त्यमा,ध्यान दिमागलाई ध्यान केन्द्रित गर्न र विचारहरूलाई पुनः निर्देशित गर्न गरिने अभ्यास हो । पछिल्लो समय ध्यानको लोकप्रियता बढ्दै गएको छ। किनभने धेरै मानिसहरूले यसको धेरै स्वास्थ्य लाभहरू थाहा हुँदै गएको छ। धेरै मानिसहरू यसलाई तनाव कम गर्न र एकाग्रता विकास गर्ने तरिकाको रूपमा सोच्छन्।सार्वजनिक पदाधिकारीहरूको काम गर्ने शैली, बोली, व्यवहार, खुवाई, हेराई, ड्रेस अप लगायतका सबै विषयमा सार्वजनिक चासो रहन्छ । ध्यानले शान्त, आनन्द र सन्तुलन प्रदान गरी संवेगात्मक विकास गराउँछ । तनाव र दबाब बढाउने सूचना, समाचार, त्यस्ता कुराहरू लगायत अन्य तनावका अवस्थाहरूमा फाइदा पुर्याउँछ ।  (उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)