जहाँ ‘म’ हराउँछ, त्यहाँ ‘हामी’ फुल्छ

तोमनाथ उप्रेती

 उपसचिव, नेपाल सरकार

 जीवन दर्शन

जहाँ ‘म’ हराउँछ, त्यहाँ ‘हामी’ फुल्छ — यो वाक्य केवल भाषिक सौन्दर्य होइन, एक गहिरो आध्यात्मिक र सामाजिक सत्यको उद्घोषसमेत हो। ‘म’ भन्नाले व्यक्ति केन्द्रित चेतना, व्यक्तिगत स्वार्थ, अहंकार, मोह, अधिकार र वर्चस्वको भाव बुझिन्छ। यो ‘म’ जबसम्म केन्द्रीकृत रहन्छ, तबसम्म सम्बन्धमा दूरी, समाजमा विखण्डन, र आत्मामा अशान्ति रहन्छ। ‘म’ को मोह आत्मकेन्द्रितताको जालो हो, जसले हामीलाई मात्र आफ्नै दुःख, अधिकार, अनुभूति र सफलता महत्त्वपूर्ण लाग्ने बनाउँछ। तर जीवनको साँचो सुन्दरता तब प्रकट हुन्छ, जब व्यक्ति आफ्ना सीमितताबाट उठेर ‘हामी’ को व्यापक भावमा प्रवेश गर्छ।

‘हामी’ भन्नाले सह-अस्तित्वको चेतना, सहभागिता, करुणा, समानता र सहिष्णुताको समग्र भाव बुझिन्छ। जहाँ ‘म’ को घमण्ड गल्छ, त्यहाँ ‘हामी’ को प्रेम प्रस्फुटित हुन्छ। नम्रता, क्षमा र आत्म-समर्पण जस्ता सद्गुणहरू यहींबाट जन्मिन्छन्। ‘म’ ले सीमा बनाउँछ, ‘हामी’ ले पुल। ‘म’ ले वर्चस्व खोज्छ, ‘हामी’ ले सम्बन्ध निर्माण गर्छ। यही भावले समाजमा एकता, पारस्परिकता र समरसताको बीजारोपण गर्दछ।

धेरै महान आत्माहरू — बुद्ध, ईसा, नानक, गान्धी — सबैले आफ्नो ‘म’ लाई विसर्जन गरेर ‘हामी’ को मार्ग रोजे। तिनीहरूको जीवनको महानता त्यहीं छ, जहाँ व्यक्तिगत अहंकारको विसर्जनले सामूहिक चेतनाको ज्योति बाल्यो। अतः व्यक्ति, परिवार वा राष्ट्र– जुनसुकै सन्दर्भमा पनि, जब ‘म’ हराउँछ र ‘हामी’ फुल्छ, त्यहींबाट मानवता, प्रेम र शान्तिको युग आरम्भ हुन्छ। यही नै जीवनको उच्चतम दर्शन हो।

अहंकार मानव मनको त्यो अदृश्य काया हो, जहाँ ‘म’ को पर्खालले ‘हामी’ को माटोलाई छोपेको हुन्छ। यो ‘म’ केन्द्रित दृष्टिकोणले आफूलाई सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण ठान्ने वृत्ति जन्माउँछ, जसले व्यक्तिगत अस्तित्वलाई मात्र मूल्य दिन्छ र अरूलाई उपेक्षित बनाउँछ। जब चेतना आफ्नो असली शुद्धरूपबाट विचलित हुन्छ र ‘म’ को मोहमा फँसिन्छ, तब सम्बन्धहरू द्वन्द्व र वैमनस्यताले ग्रसित हुन्छन्। यो स्थिति ठीक त्यही हो जहाँ ‘म’ हराउँछ र ‘हामी’ फुल्न सक्दैन। किनभने ‘म’ को अत्यधिक अभिमानले समाज र सम्बन्धको मूल आधार—सम्मान, समझदारी र साझा अनुभूति—लाई तोडिदिन्छ। यसले ‘हामी’ को संभावनालाई दफन गर्छ र प्रेम, सहिष्णुता तथा समर्पणजस्ता मौलिक भावनाहरूलाई जन्मनै नदिन्छ।

जहाँ ‘म’ को अस्तित्व अत्यधिक मात्रामा रहेको हुन्छ, त्यहाँ व्यक्तिगत स्वार्थ, अहंकार र आत्मकेन्द्रितता प्रमुख हुन्छन्। यस्तो अवस्थामा ‘हामी’ को अवधारणा केवल एक काल्पनिक शब्द जस्तै हुन्छ, जसले कुनै व्यवहारिक जग बस्न पाउँदैन। इतिहास र दर्शनका अनेकौं दृष्टान्तले यो सत्य प्रमाणित गरेका छन् कि अहंकारले केवल वैयक्तिक स्तरमा होइन, सामाजिक र राष्ट्रिय स्तरमा पनि विखण्डन, द्वन्द्व र पतनको बीजारोपण गर्दछ। रावण, दुर्योधन र हिरण्यकश्यप जस्ता पात्रहरूको पतन यसैको प्रत्यक्ष उदाहरण हुन्—जहाँ उनीहरूको ‘म’ को ज्वाला नै अन्ततः आफ्नै अस्तित्वलाई नष्ट गर्‍यो। यस्ता उदाहरणहरूले हामीलाई सिकाउँछन् कि ‘म’ को कठोरता र अहंकारको दीवारलाई भत्काए बिना ‘हामी’ को सुसंस्कृत बगैंचा फुल्न सक्दैन।

जहाँ ‘म’ हराउँछ, त्यहाँ मात्र ‘हामी’ को सुगन्ध फैलिन्छ। ‘म’ हराउनु भनेको अहंकारको जङ्गलमा बसेको मनलाई आत्मनिरीक्षणको प्रकाशले प्रकाशित गर्नु हो। यो प्रकाश हो जुन नम्रता, सहिष्णुता, करुणा र समर्पणका बीउहरू रोप्छ। ‘म’ को अस्तित्वले जब आफूलाई स्वतन्त्र, स्वतःस्फूर्त रूपमा विसर्जन गर्न थाल्छ, तब ‘हामी’ को अर्थ साकार हुन्छ—जहाँ मानिसहरुबीचको दूरी घट्छ, विश्वास बढ्छ र सहकार्यका आधारमा नयाँ सामाजिक सम्बन्ध जन्मिन्छ। ‘हामी’ को भावले मात्र सम्भव हुन्छ आत्मसाक्षात्कार र आध्यात्मिक उन्नति, जसमा सबै जीव एकै चेतनाको अंश हुन् र सबैको अस्तित्व समग्र मानवताको समृद्धिका लागि आवश्यक छ।

अहंकारले व्यक्तिगत र सामाजिक चेतनालाई सीमित बनाउँछ भने ‘हामी’ को चेतना त्यो अनन्त विस्तार हो जसले सबैलाई समेट्छ। ‘म’ हराउनु भनेको आफ्नो सीमित स्वार्थ, भावनात्मक क्रोध र आत्मकेंद्रित सोचलाई त्याग्नु हो; र ‘हामी’ फुल्नु भनेको साझा अस्तित्व, सह-अस्तित्व र प्रेमको सशक्त सूत्र बुन्नु हो। यो प्रक्रिया व्यक्तिगत विनम्रता र आत्म-समर्पणबाट सुरु हुन्छ र अन्ततः समष्टिगत सद्भाव र मानवता को उत्कर्षतर्फ उन्मुख हुन्छ।

यसैले भनिन्छ—जहाँ ‘म’ हराउँछ, त्यहाँ ‘हामी’ फुल्छ। यो मात्र एक वाक्यांश होइन, मानव जीवनको एक गहन दर्शन हो जसले हामीलाई सम्झाउँछ कि वास्तविक चेतना र प्रेम तब मात्र सम्भव हुन्छ जब हामी आफ्नै अहंकारलाई त्यागेर सामूहिक चेतनाको उज्यालोमा प्रवेश गर्छौं। यही प्रेमको बगैंचाले मात्र व्यक्तिगत, सामाजिक र आध्यात्मिक स्तरमा पूर्णता र शान्तिको बीजारोपण गर्दछ। मानव चेतनाको यो परिपक्वता नै साँचो मुक्ति र समृद्धिको आधार हो।

अहंकारको उपस्थिति त्यस्तो सूक्ष्म तर प्रचण्ड छ कि यो केवल बाह्य व्यवहारमा मात्र होइन, आन्तरिक चेतनाको रचना प्रणालीमै विकार ल्याउँछ। व्यक्ति जब ‘म’ र ‘मेरो’को भावनामा जकडिन्छ, तब ऊ आफूलाई संसारको केन्द्र ठान्छ। यही केन्द्रितता उसलाई अरूप्रति असहिष्णु बनाउँछ, आलोचनालाई अपमान ठान्छ र सुधारलाई शत्रु सम्झन्छ। पौराणिक उदाहरणहरू—जस्तै रावणको आत्मविस्मृति, दुर्योधनको पदासक्ति, शिशुपालको अहंकारी वाणी—सबैले यही सन्देश दिन्छन् कि अहंकार क्षणिक गौरव दिन सक्छ, तर दीर्घकालीन पतनको मूल हो।

समाज र शिक्षाको आजको स्वरूपले पनि बाह्य सौन्दर्य, बुद्धि, सम्पत्ति र पदलाई नै सफलताको मापदण्ड मानेको छ। जब शिक्षाले आत्मा होइन, केवल बुद्धि पोषण गर्छ; जब संस्कारले नम्रता होइन, प्रतियोगिताको घमण्ड बढाउँछ; तब चेतना आफ्नै दर्पणमा विस्मृत हुन्छ। यस्ता मूल्यहरूले युवाहरूलाई आत्मचिन्तन होइन, आत्मप्रशंसा सिकाउँछन्। फलतः उनीहरू सफलतासँगै अभिमानका जालोमा फस्न थाल्छन्, जसले अन्ततः सामाजिक ताना–बाना नै कमजोर पार्छ।

अहंकारको संरचना गहिरो, सूक्ष्म र बहुपरतात्मक हुन्छ—जसले व्यक्ति मात्र होइन, संस्था, संस्कृति र शासन पद्धतिलाई समेत दूषित बनाउने क्षमता राख्छ। जब कुनै व्यक्तिले आफ्नो निर्णय, बोली वा व्यवहारमा निरन्तर स्व–महत्त्वको पर्खाल उठाउँछ, त्यतिबेला ऊ सत्यको होइन, आफ्नो बनावटी श्रेष्ठताको अनुयायी बन्छ। यस्ता व्यक्तिहरूको सोच ‘म नै सही’, ‘म नै श्रेष्ठ’ को भ्रमात्मक वृत्तमा घुमिरहन्छ, जहाँ न आलोचना प्रवेश गर्न सक्छ, न सुधार सम्भव रहन्छ। जब सत्ताको उच्चतम तहमा बसेका व्यक्तिहरू यसै मानसिक संरचनामा बन्दिन्छन्, तब नीति, न्याय र नैतिकता सबै अहंकारको छायामा हराउँछन्।

यो अवस्था केवल बाह्य दमन होइन, अन्तर्मनको सूक्ष्म शोषण हो—जहाँ विवेक मृतप्रायः हुन्छ र निर्णय स्वार्थ, लोभ वा बदला प्रेरित बनिन्छ। यसैले संस्था र राष्ट्रको समृद्धिका लागि नेतृत्वको विनम्रता, आत्म–जाँच र आलोचना–सहनशीलता अत्यावश्यक छ। जब व्यक्तिले आत्मनिरीक्षण गरेर आफ्नो सीमालाई स्वीकार्छ, तब मात्रै उन्नतिको ढोका खुल्छ—नत्र ऊ उपलब्धिका पर्खालमा कैद भएर आत्मसन्तोषको भ्रममा बाँचिरहन्छ।

वास्तविक उन्नति भनेको ‘म’ केन्द्रित सोचबाट ‘हामी’ केन्द्रित चेतनामा रूपान्तरण हो, जहाँ अरूको अस्तित्वलाई समान मूल्यमा सम्मान गरिन्छ। अहंकारको जरा उखेल्न जीवनका प्रत्येक आयाममा विनम्रता, आत्म–स्वीकृति र संवेदना जस्ता सद्गुणहरूको अभ्यास आवश्यक छ। अन्यथा, ज्ञान, पद, वा शक्ति जति नै प्राप्त गरे पनि त्यो व्यक्तिको मूल्य र चेतनाको परिष्कार नहुन सक्छ। यथार्थमा, जहाँ आत्म–समर्पण हुन्छ, त्यहीँबाट आत्म–बोध सुरु हुन्छ—र यहीँबाट सभ्यता र समरसताको प्रकाश उदाउँछ।

अग्रगमनका लागि समाजमा आत्म–अनुशासन, संयम र विवेक–केन्द्रित शिक्षाको प्रवर्धन आवश्यक छ, जसले विद्यार्थीलाई केवल प्रतिस्पर्धी होइन, सहृदय, सहिष्णु र समर्पित नागरिक बनाओस्। नेतृत्व तहमा रहेका व्यक्तिहरूले नम्रता र आत्मचिन्तनको उदाहरण प्रस्तुत गर्नु आजको आवश्यकता हो। जब आत्मबोध, लोककल्याण र सत्यप्रेम राष्ट्रव्यापी चेतनाको हिस्सा बन्छ, तब मात्र साँचो शान्ति, सामाजिक समरसता र दिगो विकास सम्भव हुन्छ।

अन्ततः, अहंकारको विघटन नै आत्म–विस्तार हो। जहाँ अहंकार झुक्छ, त्यहींबाट प्रेमको अंकुर फुट्छ। र यही प्रेम, सेवा र सहकार्यमा आधारित चेतना नै हामीलाई समुन्नत, समर्पित र सुशोभित राष्ट्र निर्माणतर्फ अग्रसर गराउँछ।

(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)