भ्वाइस खबर
तोमनाथ उप्रेती
तारतम सागरको उत्पत्ति र तात्त्विक पृष्ठभूमि
“तारतम सागर” समस्त आध्यात्मिक चिन्तन परम्पराहरूको सम्मिलन हो, जसले वेद, उपनिषद्, कुरान, बाइबल, जिन्दावस्ता आदि धर्मशास्त्रका मौलिक तत्त्वहरूलाई एक सार्वभौमिक चेतनाको वृहत् धरातलमा समेट्न खोजेको छ। यसको निर्माण १७औँ शताब्दीमा भारतको काठियावाड क्षेत्रमा भएको हो, जहाँ श्री देवचन्द्रजीले अवताररूपमा सतलोकबाट अवतरण गरी आत्मज्ञानको बीज रोप्नु भयो। उहाँका मुख्य अनुयायी श्री प्रणनाथजीले १४ ग्रन्थहरूको माध्यमबाट उक्त गूढज्ञानलाई “तारतम सागर” नाम दिएर व्यवस्थित गर्नुभयो। यो वाणीमा १८,७५८ चौपाइहरू छन्, जस्ले परमधाम (अपरिवर्तनशील सत्यको अधिष्ठान) र आत्माको अन्तिम लक्ष्य (ब्रह्मबोध) को व्याख्या गर्दछ [Sharma, 2009]। उक्त ग्रन्थ आध्यात्मिक चिन्तनको एक अनुपम रत्न हो, जसले विभिन्न धर्महरूका पवित्र सन्देशहरूको अन्तरनिहित तत्त्वलाई एकसाथ समेटेर मानव चेतनाको उत्कर्षमा पु-याउँछ। यसले धर्मलाई बाह्य संस्कार र कर्मकाण्डको सीमामा मात्र नरोकिन, बरु अन्तर्निहित सत्य—‘तत्त्व’—को खोजीको माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गर्दछ।
यो ग्रन्थले उपनिषद्, वेद, कुरान, बाइबल र अन्य धर्मग्रन्थहरूमा झल्किएका आध्यात्मिक सिद्धान्तहरूको एकता खोज्ने दार्शनिक प्रयास हो। ‘तत्त्व’ भन्ने शब्दले जीवन, ब्रह्माण्ड र आत्माको अन्तिम सत्यलाई जनाउँछ, जुन सबै धर्महरूले विभिन्न भाषामा व्यक्त गरेका छन्, तर तिनीहरू मूलतः एउटै स्रोतबाट उदाएका छन्।
तात्त्विक समानुभूतिको महासागरले पाठकलाई अनुभूतिको गहिराइमा डुबाएर धर्महरूबीचको भेदभाव र द्वन्द्वलाई हटाउन सशक्त मार्ग देखाउँछ। यसले जीवनका विभेद, जाति, भाषा, र संस्कृतिले जकडिएका सीमाहरूलाई तोड्दै, सर्वमानवताको सार्वभौमिक चेतनामा बाँध्छ। यस्तो दर्शनले मात्र सत्कर्म, प्रेम, सेवा र ज्ञानको मूल्यमान्यतामा आधारित समाजको स्थापना सम्भव छ। अतः यो ग्रन्थ आध्यात्मिक समन्वयको एउटा अमूल्य शिल्प हो, जसले मानव जीवनलाई तत्त्वबोधको मार्गमा अग्रसर बनाउँछ।
यसको मूल दर्शन हो—ब्रह्म र आत्माको अभिन्नता र यो संसारको समस्त धर्म, सम्प्रदाय र शास्त्रहरूमाथिको अन्तःसत्यको उद्घाटन। यसले बाह्याचार र मूर्तिपूजामा सीमित धार्मिक अभ्यासलाई आत्म-साक्षात्कारको सन्धानमा रूपान्तरण गर्न खोज्दछ। देवचन्द्रजीको मूल उद्देश्य थियो—मूल आत्म स्वरूपको स्मरण (स्मृति ज्ञान), परमात्माको शुद्ध चिन्तन (रसिक भाव) र सतलोकको पुनर्स्थापनाको प्रेरणा दिनु [Mishra, 2013]।
तारतम वाणीको मौलिक तत्त्वज्ञान र तत्वमीमांसा
“सागरको समग्र चिन्तन”को आधार अद्वैत सन्तानुभूति र रसायनी तारतम्य भावमा टेकेको छ। अद्वैत दर्शनले ब्रह्म र जीवबीचको द्वैत हटाएर एकात्मक सत्यको अनुभूति गराउँछ, जहाँ आत्मा र परमात्मा एउटै अमूर्त तत्त्व हुन् (शङ्कराचार्य, ८वीं शताब्दी)। यसले द्वैतवादलाई पार गर्दै अस्तित्वको अन्तिम एकताको दर्शन दिन्छ (Deutsch, 1969)।
रसायनी तारतम्य भावले सम्पूर्ण सृष्टिलाई एक अन्तरसम्बन्धित, जैविक र रसायनिक तत्त्वहरूको गतिशील समन्वयको रूपमा हेर्छ, जहाँ तत्त्वहरू सूक्ष्म रसायनिक प्रक्रियाबाट परस्पर जोडिएका हुन्छन् (Capra, 1975)। यसले ब्रह्माण्डलाई स्थिर एकताको सट्टा एक सतत परिवर्तनशील, अन्तरक्रियात्मक प्रणालीको रूपमा बुझाउँछ।
यस दृष्टिकोणले तत्वहरूको अन्तरसम्बन्ध र जीवनमा व्याप्त गतिशीलता पनि समेट्छ, जसले आध्यात्मिक चिन्तनलाई वैज्ञानिक र दार्शनिक पक्षले सन्तुलित गर्दछ।
यसले संसारलाई माया वा भ्रम मात्र नभई, एक माध्यमको रूपमा बुझ्दछ—जहाँ आत्माले आफ्नो मूल स्मृति प्राप्त गर्न संघर्ष गर्दछ। यो ग्रन्थले आत्मालाई ‘जीवात्मा’ मात्र नभई ‘चिद्रूप ब्रह्म’ को प्रतिबिम्ब मान्दछ, जसले शरीर, माया, कर्म, पुनर्जन्म, नरक-स्वर्ग जस्ता सापेक्ष सत्यहरूभन्दा परको अमरत्वलाई उद्घाटित गर्दछ। श्री प्रणनाथजीका अनुसार, आत्मा सतलोकको चैतन्यमय अंश हो, जुन सृष्टिको चक्रमा भुलिएर यो मायिक संसारमा कष्ट भोगिरहेको छ (Tartam Vani, Khilwat 4:36)। यसको समाधान भनेको ‘तारतम ज्ञान’—आत्मा र परमात्माबीचको पूर्ण समता र आत्मस्मृति हो।
तारतम सागरको वाणी एकैचोटि भाव, ज्ञान र साधनाको संगम हो। यसले अन्धभक्तिप्रति प्रश्न उठाउँदै चेतनशील भक्तिको आवश्यकता औंल्याउँछ—जहाँ ईश्वरको चिन्तन बाह्य पूजामा होइन, आत्मिक अनुभूतिमा आधारित हुन्छ। वाणीले वर्ण व्यवस्था, पाखण्ड, संकीर्णता र धार्मिक उग्रताविरुद्ध चेतनाको क्रान्ति जन्माउँछ। सच्चा “रसिक भक्त” त्यो हो, जसले आत्माभित्र ब्रह्मको झलक देख्न सक्छ, जसका लागि श्री प्रणनाथजीले “रसिक एक भै रहो, जाहिं प्रीतम रहै” (Kuljam 5:14) भनी उद्घोष गर्नुभएको छ।
तात्त्विक समन्वयको युगान्तकारी दर्शन: देवचन्द्र र प्रणनाथको आध्यात्मिक यात्रा
श्री देवचन्द्रजीको व्यक्तित्व कुनै सन्त वा गुरुको सीमामा मात्र सीमित छैन; उहाँ परमधामबाट अवतरित आत्मा हुनुहुन्छ, जसले सम्पूर्ण विश्वलाई आत्मज्ञानको आलोक दिनु भयो। उहाँले जात, सम्प्रदाय, लिङ्ग वा क्षेत्रीय विभेदको सख्त विरोध गर्दै ‘एकै आत्मा सबैमा व्याप्त छ’ भन्ने दृष्टिकोण फैलाउनु भयो। उहाँका उपदेशहरू मौन ध्यान, आत्मस्मरण र अन्तःबोधमा आधारित थिए। यसै परम्परामा श्री प्रणनाथजीले ती तात्त्विक बीजहरूलाई ग्रन्थात्मक रूप दिँदै, आत्मिक भावलाई वाणीमा रूपान्तरण गर्नुभयो। उहाँले हिन्दू, मुस्लिम, इसाई र यहूदी परम्पराका गहिरा तत्त्वहरूलाई समेट्दै आध्यात्मिक एकताको आधार तयार गर्नुभयो।
श्री प्रणनाथजीले केवल ग्रन्थ निर्माणमा होइन, तत्कालीन समाजमा व्याप्त तात्त्विक भ्रम, जातीय द्वेष र धार्मिक संकीर्णताको शुद्धिकरणमा समेत महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुभयो। उहाँको यात्राबाट प्रेरित भई भारतदेखि अफगानिस्तान, इरान, अरब र युरोपसम्म यो वाणी फैलियो। यसले हिन्दु-मुस्लिम बीचको ऐतिहासिक विभाजनलाई चिर्दै एक साझा आध्यात्मिक भूगोल निर्माण गर्यो [Ansari, 2016]। देवचन्द्रजी र प्रणनाथजीको सम्वादले देखाउँछ कि ईश्वर एक हो, मात्र मार्ग फरक-फरक छन्; र अन्तिम लक्ष्य सबै धर्महरूको एउटै—सत्य र प्रेमको अनुभूति।
तारतम सागरको समकालीन सान्दर्भिकता
२१औँ शताब्दीको मानिस सूचना, प्रविधि र भौतिक उपलब्धिहरूमा अद्वितीय सफलता हासिल गर्दै इतिहासकै उच्चतम शिखरमा उभिएको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अन्तरिक्ष अन्वेषण, डिजिटल युगको क्रान्ति—यी सबैले मानव सभ्यतालाई यान्त्रिक रूपमा सबल बनाए पनि आत्मिक रूपमा ऊ अधिकाधिक शून्यता र असन्तोषको गहिरो खाडलमा डुबिरहेको छ। प्रविधिले भौतिक सुविधा दिए पनि, जीवनको उद्देश्यबोध र अस्तित्वको सार हराउँदै गएको छ। सम्बन्धहरू स्क्रीनमा सीमित भइरहेका छन्, संवेदना कृत्रिम संवादमा विलीन भएका छन्, र ‘आत्मा’ भन्ने शब्द विज्ञानको प्रयोगशालामा अनुपस्थित छ।
शेरी टर्कलले Alone Together (2011) मा प्रविधि बढे पनि मानिसबीचको अन्तरंगता र आत्मीयता हराउँदै गएको स्पष्ट पार्छिन्। यस्तै, भिक्टर फ्रान्कलले Man’s Search for Meaning (1946) मा लेख्छन्—“मूल्यहीनता र उद्देश्यविहीनता नै आधुनिक मानिसको पीडाको जड हो।” बाउमनले Liquid Modernity (2000) मा आधुनिक समाजमा नैतिक मूल्यहरू तरल बनेर, स्थायीत्व गुमाएको उल्लेख गरेका छन्।
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO, 2022) को प्रतिवेदनले समेत मानसिक रोगहरू—विशेषतः डिप्रेशन, चिन्ता र आत्महत्याको ग्राफ प्राविधिक राष्ट्रहरूमा झनै उकालो लागेको देखाउँछ। यसले स्पष्ट पार्दछ कि प्रविधिको भौतिक उन्नति आत्मिक उन्नतिको प्रत्याभूति होइन, बरु चेतनाको पुनर्जागरण आजको आवश्यम्भावित आवश्यकता हो।
यस्तो आध्यात्मिक र नैतिक संकटको अवस्थामा तारतम सागर—ले अत्यन्त सशक्त र समावेशी सन्देश दिन्छः “मानवता आत्माको पहिचान बिना अधुरो छ।” यो भनाइ आध्यात्मिक चेतनाको उद्घोष मात्र होइन, समस्त मानवीय अस्तित्वको गहिरो रहस्यमा प्रवेश गर्ने ढोका पनि हो। जबसम्म मानवले आफ्नो अस्तित्वलाई केवल शरीर, जात, धर्म या सम्प्रदायको सीमा भित्र मात्र परिभाषित गर्छ, ऊ आत्माको अमर र शुद्ध स्वरूपलाई बिर्सिन्छ—र त्यही विस्मृति नै अधुरोपनको मूल हो।
तारतम सागर कुनै पनि धर्मको बाह्य संरचना वा कर्मकाण्डमा अल्झिदैन। यो ग्रन्थ न त धर्मलाई राजनीतिक स्वार्थपूर्तिको साधन बनाउँछ, न त स्वर्ग-नरकको भय देखाएर श्रद्धामा बाँध्छ। बरु, यसले धर्मको मूल मर्मलाई पुनः परिभाषित गर्छ—धर्म आत्मा भित्रको शुद्धता, प्रेम, शान्ति र ज्ञानको प्रकटीकरण हो, जुन सबै मानवमा समान रूपले विद्यमान छ।
यस दृष्टिले तात्त्विक सागर एक यस्तो आत्मबोधको प्रकाश हो, जसले मानवतालाई बाहिरी आडम्बरबाट मुक्त गर्दै अन्तरात्माको मौन आवाजमा फर्कन प्रेरित गर्छ—जहाँ ‘ईश्वर’ कुनै परको सत्ता होइन, बरु आत्माभित्रको नै दिव्य ज्योति हो। यही ज्ञानको पुनर्जागरण नै आधुनिक संकटबाट उन्मुक्तिको मार्ग हो।
समाजमा बढ्दो कट्टरता, उपभोक्तावाद र आत्महिनताको युगमा तारतम वाणी एक ध्यानदर्शी शिखर हो—जहाँ आध्यात्मिकता केवल पूजा होइन, चेतनाको पुनर्जागरण हो। यसले विज्ञान र अध्यात्मको सहअस्तित्वको सन्देश दिन्छ, जहाँ अध्यात्मले वैज्ञानिक युगलाई मानवीय मूल्य र अन्तःबोधको आधार दिन सक्छ। साहित्यकार लक्ष्मीनारायण शर्मा भन्छन्, “तारतम वाणी ज्ञानको हिमालय हो, जहाँ सारा धर्म, संस्कृति र दर्शन अन्ततः एउटै सत्यमा समाहित हुन्छन्—ब्रह्म र आत्माको ऐक्यता” [Sharma, 2009]।
निष्कर्ष:
तारतम सागर चेतनाको महासागर हो, जसमा डुबेर आत्मा आफ्नो मूलतत्त्वसँग एकाकार हुन्छ। यसले जात, लिङ्ग, धर्म, सम्प्रदाय जस्ता कृत्रिम सीमाहरू भत्काउँदै, एक आत्मबोधको साम्राज्य निर्माण गर्न खोज्दछ। अद्वितीय प्रयास, केवल भूतकालको चमत्कार होइन, यो वर्तमान र भविष्यका पथिकहरूका लागि मार्गदर्शक प्रकाश हो।
आजको विश्वले जब आध्यात्मिक मुक्ति, आत्मिक शान्ति र सार्वभौमिक प्रेमको खोजी गरिरहेको छ, तब “तारतम सागर” साँचिकै तात्त्विक गङ्गा बन्न सक्छ—जहाँ समस्त प्राणीहरूले चित्त शुद्धिकरण, विवेक जागरण र परमात्मसँगको ऐक्यताको आनन्द प्राप्त गर्न सक्छन्। आत्मा, जसले आफ्नो स्वरूप बिर्सिएको छ, तारतम सागरमा पुनः आफ्नै प्रतिबिम्ब हेरेर स्मरणमा फर्किन सक्छ। यो स्मरण नै मोक्ष हो र यही मोक्ष नै तारतम वाणीको परम उद्देश्य हो।
सन्दर्भ सूची (References):
भ्वाइस खबर
प्रतिक्रिया