सीमाबाट समभावसम्म: चेतनाको उज्यालो यात्रा                                                      

 तोमनाथ उप्रेती(उपसचिव, नेपाल सरकार)

भौतिक सीमाहरू—यी रगतले कोरिएका रुदनरेखा हुन्, जसले पृथ्वीलाई स्वार्थको सानो साँचोभित्र थुनेका छन्। राष्ट्रका नाममा बनाइएका बारहरू, धर्मका नाममा कोरिएका रेखाहरू, जातका नाममा खडा गरिएका पर्खालहरूले मनको महलमा द्वेषको दलदल बिछ्याएका छन्। तर मानवताको महान्गंगा यिनै दलदलहरूलाई भत्काउँदै प्रेम र सहकार्यको सागरमा समाहित हुन चाहन्छ।

यी भौतिक सीमाहरू मात्र होइन, चेतनाका कुहिरोका कालो बादलहरूले पनि मानिसको अन्तरात्मालाई बाँधेर राखेका छन्। हाम्रो अहंकार, हाम्रो ‘मेरो’ को मोह र स्वार्थको साँघुरो साँगुरी नै चेतनाका असली सीमाहरू हुन्। यी सीमाहरू भत्काउन नसकेसम्म हामी विश्वबन्धुत्वको उज्यालो प्रभात देख्न सक्दैनौँ।

हामीलाई चाहिएको छ चेतनाको चीलका पंख, जसले हामीलाई सीमाभन्दा माथि उडाएर सबै मानवलाई एउटै परिवारका सदस्यका रूपमा देख्ने दृष्टि देओस्। जब चेतनाको आकाशमा मानवता उड्छ, तब राष्ट्रियताको रजतरङ्ग राजनीतिक रंग फिक्का पर्छ र ‘समभावको सूर्य’ उदाउँछ।

विश्वबन्धुत्व भनेको आदर्शको आदानप्रदान मात्र होइन, यो त मानवीय मनहरूको महासंगीत हो, जसमा जात, धर्म र राष्ट्रका स्वरहरू मिलेर समरसताको सरगम बजाउँछन्। हरेक राष्ट्रलाई एउटै शरीरका अंगझैँ, हरेक भाषा र संस्कृतिलाई एउटै बगैंचाका रंगीन फूलझैँ समानताका साथ फुल्न दिने चेतनाको आवश्यकता छ।

विश्वशान्ति कुनै राजनीतिक उद्घोष मात्र होइन, यो त मानव हृदयको समर्पणको संगीत हो। विश्वबन्धुत्व भनेको भौतिक सीमाहरूलाई सजाएर राख्ने कुरा होइन, बरु चेतनाको पंख चढेर विभाजनका बादललाई चिर्दै सबैलाई एउटै मानवताको छायामा समेट्ने अभियान हो।जब हामी ‘मेरो’ को मोहबाट मुक्त भई ‘हाम्रो’ को हिमालय–हृदय आत्मसात गर्छौं, त्यतिबेला मात्र जीवनको वास्तविक लक्ष्य—सर्वकल्याण र विश्वबन्धुत्वको स्थापनाको सपना साकार हुन्छ। हाम्रो रगतको रङ एउटै छ, हाम्रो आकाश एउटै छ, हाम्रो अस्तित्व एउटै छ।

भौतिक सीमाबाट चेतनासम्मको यात्रा भनेको आत्मशुद्धिको यात्रा हो। यो यात्रा मोहका मोहक बन्धनलाई चिर्दै, स्वार्थका साँचोलाई भत्काउँदै, प्रेम र सहकार्यको उज्यालोबाट संसारलाई आलोकित बनाउने यात्रा हो।

हामीले वसुधैव कुटुम्बकम्को मन्त्रलाई केवल शाब्दिक सीमामा सीमित नराखेर व्यावहारिक जीवनमा उमार्नुपर्छ। यसका लागि सहिष्णुता, समभाव, प्रेम र परस्पर सम्मानका बीउहरू बोइर, चेतनाको गहिराइमा सिंचाई गर्नु पर्दछ।

संसारमा भइरहेका युद्ध, कलह र द्वन्द्वका मूख्य कारण सीमाहरू हुन्। तर सीमा भनेको सिमेन्ट र कागजमा खिचिएका रेखाहरू मात्र होइन, चेतनामा खिचिएका रेखाहरू पनि हुन्। ती रेखाहरू भत्काउन नसकेसम्म हाम्रो यात्रा अधुरो रहन्छ।विज्ञानको वज्रपात शक्तिले सृजनाको सन्धि गर्नुपर्छ, संहारको संज्ञा होइन। विज्ञान मानवताको सेवामा प्रयोग हुनुपर्छ, विनाशको व्यूह निर्माणमा होइन। जब राष्ट्रहरू विवेकशील नियम लागू गरेर पृथ्वीलाई रक्षाको कवच दिन्छन्, तब मात्र विश्व एकतामा बाँधिन्छ र वसुधैव कुटुम्बकम्को उज्यालो पुनर्जागरण हुन्छ।

साँचो सुख क्षणिक भौतिक उपलब्धिमा होइन, चेतनाको गहिराइमा छ। भौतिक दुःख क्षणिक हुन्, चेतनाको सुख शाश्वत। प्रेम, करुणा र सहकार्यको बलले मात्र संसारमा शान्ति र समृद्धिको सपना साकार हुन्छ।उपनिषद्का उपदेशहरू अमृत–अलाप हुन्, जसले चेतनाको शुद्धिकरण गर्छ। जब चेतनाका आकाशमा मानवता उड्छ, तब जातीयता, धर्म र भाषाका सीमाहरूका तगाराहरू हट्दै जान्छन्।

हामीले हाम्रा मनमा विश्वबन्धुत्वको उज्यालो प्रकाश फैलाउनु छ, अहंकारको अन्धकार हटाउनु छ, र प्रेम र करुणाका पुष्पहरू चेतनाको बगैंचामा फुलाउनु छ।वसुधैव कुटुम्बकम् कुनै सपना होइन, यो मानवताको विजय यात्रा हो। यो चेतनाको चन्द्रमामा पुग्ने अभियान हो, जसले शान्ति र समृद्धिको उज्यालो प्रकट गर्छ।

महर्षिहरूले भनेझैँ “वसुधैव कुटुम्बकम्”—सारा पृथ्वी नै परिवार हो। यो भनाइ केवल मन्त्र होइन, यो मानव समाजलाई हिंसा र द्वन्द्वबाट बचाउने महान् मन्त्र–मन्त्रणा हो। जब हामी यो भावनालाई आत्मसात गर्छौं, तब हाम्रो चेतनामा करुणा, प्रेम र दया फक्रन्छ।विश्वशान्ति कुनै राजनीतिक घोषणा होइन, यो त मानव हृदयको समर्पणको संगीत हो। विश्वबन्धुत्व भनेको भौतिक सीमाहरूलाई सजाएर राख्ने कुरा होइन, बरु चेतनाको पंखमा चढेर विभाजनका बादललाई चिर्दै सबैलाई एउटै मानवताको छायामा समेट्ने अभियान हो।

जब हामी भौतिक सीमाबाट माथि उठेर चेतनासम्म पुग्छौं, तब मात्र हामी यथार्थमा ‘मानव’ बन्छौं। चेतनाको अडानले मात्र विश्वशान्ति सम्भव छ। हरेक मानिसलाई दया र माया दिएर, हरएक हृदयमा करुणा र समभावको जलबीज रोपेर, हामी विश्वबन्धुत्वको पुनर्जागरण गर्न सक्छौं। हामीले रगतको रेखाभन्दा ठूलो रगतको सम्बन्ध देख्न सिक्नुपर्छ। हाम्रो रगतको रङ एउटै हो, हाम्रो आकाश एउटै हो, हाम्रो अस्तित्व एउटै छ। यो अनुभूति नै मानवतालाई द्वन्द्व र युद्धको अन्धकारबाट निकालेर शान्ति र समृद्धिको सप्तरङ्गी बिहानमा पुर्याउन सक्छ।

विश्वभरका धेरै समस्या र द्वन्द्वको जरा भौतिक रगतले कोरिएका सीमामा छ। राष्ट्र, जाति, भाषा, धर्म र क्षेत्रीय भेदले मानवीय सम्बन्धहरूलाई कमजोर पार्दै छन्। यस्ता सीमाले हाम्रो सोच र व्यवहारलाई विभाजित गरी द्वेष र हिंसाको वातावरण सिर्जना गर्छ। तर मानव जगतले यस्ता सीमाभन्दा माथि उठ्न सक्नु पर्दछ। यसले सबै मानवलाई एउटै साझा परिवारका सदस्यको रूपमा हेर्न सिकाउनुपर्छ, जहाँ प्रेम, सहिष्णुता र सहकार्यको बलले राष्ट्र, जाति र भाषा भेदलाई पन्छाउने हो।

मानवता त्यहीँ बलियो हुन्छ जब हामी भौतिक सीमाहरूको झुठो प्रहारलाई छोडेर आन्तरिक सद्भाव, नैतिकता र सह–अस्तित्वको मार्ग अपनाउँछौं। विश्वशान्ति, सामाजिक न्याय र समृद्धिको लागि सबैले साझा मानवीय मूल्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने हुन्छ। यसले जातीय, धार्मिक र राष्ट्रिय भेदभावलाई कम गरी अन्तरराष्ट्रिय मेलमिलाप र सहयोगलाई बढावा दिन्छ।

विश्वका अधिकांश द्वन्द्व, कलह र विभाजनको मूल कारण भौतिक रगतले कोरिएका सीमाहरू हुन् — राष्ट्र, जाति, धर्म, भाषा र क्षेत्रीय भेद। यस्ता सीमाले हामीलाई एकअर्काबाट अलग राख्ने, द्वेष र असहिष्णुता बढाउने मुख्य कारण बनेका छन्। तर, भौतिक सीमाले मात्र होइन, चेतनाका सीमाहरूलाई पनि भत्काउन आवश्यक छ। चेतनाका सीमाहरू भनेको हाम्रो सोचाइ, दृष्टिकोण र अन्तरदृष्टिलाई बाँध्ने मानसिक बन्धनहरू हुन्, जसले हामीलाई साझा मानवता भन्दा माथि उठ्नबाट रोक्छन्।

हामीले यी भौतिक र मानसिक सीमाहरूबाट माथि उठेर ‘मानवता’ को मूल भाव बुझ्न जरुरी छ — जहाँ सबै मानिसलाई समान अधिकार, सम्मान र दया प्राप्त होस्। राष्ट्रियता वा जातीयता भन्दा अघि हामी सबै मानव हुनुपर्ने तथ्यलाई आत्मसात गर्नुपर्छ। जब चेतनाका सीमाहरू भत्कन्छन्, तब मात्र हामी आपसी सहिष्णुता, प्रेम र एकता निर्माण गर्न सक्छौं। यसले विश्व शान्ति र सामाजिक समृद्धिका मार्ग खोल्छ।

नयाँ युगको मानवता निर्माणको लागि शिक्षा, संस्कार, सहकार्य र संवादलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। सबै संस्कृतिको सम्मान गर्दै साझा मानवीय मूल्यहरूलाई जीवनमा उतार्नुपर्छ। यस्तो मानवता नै दीर्घकालीन शान्ति, न्याय र विकासको आधार हुनेछ। यो युगले हामीलाई भौतिक सीमाहरूको परिधिमा सीमित नरहने, बरु चेतनाको विस्तृत क्षितिजमा सोच्ने अवसर दिन्छ।यसरी हामीले रगतले कोरिएका सीमाहरू मात्र होइन, चेतनाका सीमाहरू पनि भत्काएर एकता र मानवता परिपूर्ण विश्वको सपना पूरा गर्न सक्नेछौं। यस्तो चेतनाले मात्र मानव समाजलाई अझ उच्च स्तरमा पुर्याउन सक्छ।जहाँ सबैलाई समान अधिकार, सम्मान र स्वाभिमान मिलोस्। यस्तो मानवता मात्र दीर्घकालीन शान्ति र प्रगतिको आधार हुनसक्छ।

यो विश्व ब्रम्हाण्डमा भएका हामी सबै साथसाथै हाँस्न खेल्न र रमाउन सक्नुपर्दछ । सबैलाई आफ्नै जस्तो देख्न सक्नुपर्दछ । एकले अर्कामा द्वेषको भाव नराखी साथ साथै सहकार्य गर्नुपर्दछ भनी हाम्रा महर्षिले उपदेश दिएका छन् । आपसमा मित्रताको भावले मात्र आफ्नो र यो संसारको उन्नती र कल्याण हुन सक्छ ।संसारमा ममत्वको वरण भनेको अहंकारको प्रदर्शन हो । जबसम्म हामी मेरोको भावनाबाट माथि उठ्न सक्दैनौँ तबसम्म हाम्रो कल्याण असम्भव छ । त्यसैले त उपनिषद्ले वसुधैव कुटुम्बकम्को व्यवहार गर्नुपर्दछ भनी आदेश गरेका छन् । पृथ्वीका सबै सबैका बन्धु समान हुन् । कोही आफ्नो र कोही परका छैनन् । सबैलाई समान व्यवहार गर्नुपर्दछ । जसले सबै समान हुन् भन्ने उदार चित्तको प्रदर्शन गर्न सक्छन् ती व्यक्ति नै महान् हुन् । जबसम्म यस्तो ज्ञान प्राप्त हुँदैन तबसम्म यो संसारमा अस्थिरता रहिरहन्छ । हत्यासिंहा जस्ता कार्य चलिरहन्छन् ।

यो संसारमा कसैको निजी केही पनि छैन । आफ्नो हो भन्नु केवल भ्रम मात्र हो । किनिक न हामीले चाहेर हामी जन्मेका छौँ नत मृत्यु नै हाम्रा हातमा छ । यसैले वास्तविकता हाम्रो वसमा छैन । यसैले सर्वत्र समभावको जागृति हुनपर्दछ । मित्रताको भाव रहनुपर्दछ । बन्धुत्वको सहकार्यले नै हाम्रो कल्याण रहने कुरा नै वास्तवमा हाम्रो मार्गदर्शक हुनु आवश्यक छ ।

वसुधैव कुटुम्बकम् अर्थात् विश्वबन्धुत्वको भावना हाम्रो मूलमन्त्र हो । यो नै मानव जीवनयापनको सर्वोत्तम मार्ग हो । जबसम्म हामी यो मार्गमा हिँड्न सक्दैनौँ संसारमा अस्थिरता र अशान्तिका चक्रव्यूह चलिरहन्छन् । सार्थक जीवनका निम्ति विश्वबन्धुत्वको भावना आवश्यक छ । किनकि हामी सबै एक आपसमा समान छौँ । हाम्रा कोही पनि शत्रु छैनन् । हामी सबैको अस्तित्व समान छ । हाम्रो जीवनको उद्देश्य र गन्तव्य समान छ ।यसैले आपसमा द्वेषको भावना राख्नु आफैँलाई कमजोर तुल्याउनु हो, आफ्नै विनाशको बाटो खन्नु हो । जसरी दुर्योधन आफ्नै जालोमा फसे । यसैले असल जीवनयापनका सूत्र हामीलाई हाम्रा ऋषिले प्रदान गरेका छन् । बुद्ध र जनक हाम्रा अग्रज हुन् । हामी आफ्नै दर्शमा उभिएका छौँ । अथक तपस्या गरेर हाम्रा ऋषिमुनिहरूले दिएका ज्ञान ओखती समान छन् । यसैले सर्वकल्याणका निम्ति विशवबन्धुत्वको भावना सर्वत्र जागृत हुनु आवश्यक छ ।

उपनिषदमा सहकार्य र समाज बीचको गहिरो सम्बन्धको महत्वको कुरा गरिएको छ। यसमा सबै जीवनलाई एक अर्कासँग जोडीएको र परस्पर निर्भर रहेको मानिन्छ । जसले सबै जीवात्मालाई एकसूत्रमा जोड्छ। कुनै पनि प्रगति र उन्नति एकल प्रयासबाट सम्भव हुँदैन । यो परस्पर सहयोग र सहकार्यबाट सम्भव हुन्छ। जब मानिसहरू एकअर्कासँग मिलेर काम गर्दछन्, तब उनीहरूले जीवनको साँचो अर्थ र उद्देश्यलाई महसुस गर्छन्, जसले समग्र समाजलाई शान्ति र समृद्धि प्रदान गर्दछ ।  अन्ततः, उपनिषदमा भनिएको छ कि जब हामी सानो भौतिक सीमाहरू—जसलाई रगतले कोरिएका रेखाहरूको रुदन राग भनिएको छ—त्यस्ता बाँधहरू हुन्, जसले मानवताको विशाल समुद्रलाई नानो पोखरीमा सीमित गर्न खोज्छ। राष्ट्रका नाममा बनाइएका बार, जातका नाममा खडा गरिएका पर्खाल र धर्मका नाममा कोरिएका रेखाहरूले मानिसको मनोभूमिमा द्वेषको दलदल बनाइरहेका छन्। तर मानवताको महान्गंगा यिनै दलदलबाट माथि उठेर सहिष्णुता र सहकार्यको सागरमा बग्न चाहन्छ।

भौतिक सीमा मात्र होइन, चेतनाका कुहिरोले पनि मानव हृदयलाई बन्धनमा राखेको छ। यी चेतनाका सीमा भनेका छन्—हाम्रो अहंको अडान, हाम्रो ‘मेरो’ को मोह, र हाम्रो स्वार्थको साँघुरो सोच। यी सीमाहरूलाई भत्काउन नसकेसम्म हामी विश्वबन्धुत्वको पवित्र प्रभात देख्न सक्दैनौँ।हामीलाई चाहिएको छ चेतनाको चराको पंख, जसले हामीलाई भौतिक सीमाभन्दा माथि उडाएर सबैलाई एउटै परिवारको सदस्यका रूपमा देख्ने दृष्टि दिन सकोस्। जब चेतनाका आकाशमा मानवता उड्छ, तब राष्ट्रियताको ‘राजनीतिक रङ’ फिका पर्छ, र ‘समभावको सूर्य’ उदाउँछ।

विश्वबन्धुत्व भनेको केवल आदर्शको आदानप्रदान होइन, यो त मानवीय मनहरूको महासंगीत हो, जसमा सबै धर्म, जात, र राष्ट्रका स्वरहरू समाहित हुन्छन्। हरेक राष्ट्रलाई एउटै शरीरका अङ्गजस्ता देखेर, सबै भाषा र संस्कृतिलाई एउटै बगैंचाका रंगीन फूलझैँ सँगै फुल्न दिने चेतनाको आवश्यकता छ।

जबसम्म हामी सीमालाई स्वाभिमानको सुरक्षा कवच ठान्छौं, तबसम्म हामी युद्ध, हिंसा र घृणाको घनघोर घाम मा झुस्सिइरहन्छौं। तर जब हामी सीमा भन्दा माथि उठेर चेतनाको विशाल क्षितिजमा दृष्टि घुमाउँछौं, तब हामी सबैलाई एउटै विश्व–परिवारको फूलबारी को सदस्यको रूपमा देख्न सक्छौं।

महर्षिहरूले भनेझैँ “वसुधैव कुटुम्बकम्”—सारा पृथ्वी नै परिवार हो। यो भनाइ  मन्त्र होइन, यो मानव समाजलाई हिंसा र द्वन्द्वबाट बचाउने महान् मन्त्र–मन्त्रणा हो। जब हामी यो भावनालाई आत्मसात गर्छौं, तब हाम्रो चेतनामा करुणा, प्रेम र दया फक्रन्छ।विश्वशान्ति कुनै राजनीतिक घोषणा होइन, यो त मानव हृदयको समर्पणको संगीत हो। विश्वबन्धुत्व भनेको भौतिक सीमाहरूलाई सजाएर राख्ने कुरा होइन, बरु चेतनाको पंखमा चढेर विभाजनका बादललाई चिर्दै सबैलाई एउटै मानवताको छायामा समेट्ने अभियान हो।

जब हामी भौतिक सीमाबाट माथि उठेर चेतनासम्म पुग्छौं, तब मात्र हामी यथार्थमा ‘मानव’ बन्छौं। चेतनाको अडानले मात्र विश्वशान्ति सम्भव छ। हरेक मानिसलाई दया र माया दिएर, हरएक हृदयमा करुणा र समभावको जलबीज रोपेर, हामी विश्वबन्धुत्वको पुनर्जागरण गर्न सक्छौं।हामीले रगतको रेखाभन्दा ठूलो रगतको सम्बन्ध देख्न सिक्नुपर्छ। हाम्रो रगतको रङ एउटै हो, हाम्रो आकाश एउटै हो, हाम्रो अस्तित्व एउटै छ। यो अनुभूति नै मानवतालाई द्वन्द्व र युद्धको अन्धकारबाट निकालेर शान्ति र समृद्धिको सप्तरङ्गी बिहान मा पुर्याउन सक्छ।

भौतिक सीमाबाट चेतनासम्मको यात्राले मात्र विश्वबन्धुत्वको पुनर्जागरण सम्भव छ। हामी मानव हौं, र यो पृथ्वी हाम्रो साझा मन्दिर हो, जहाँ हामी सबैले प्रेम र सहकार्यको प्रार्थना गाउनुपर्छ। यही चेतना नै हाम्रो भविष्यको दिशानिर्देशक, हाम्रो समृद्धिको स्रोत र हाम्रो आत्मशान्तिको आधार बन्नेछ।

संसारको नक्शामा रगतले कोरिएका सीमारेखा कुनै समयको सत्ता–स्वार्थको स्मृति–रेखा हुन्, जसले भूगोललाई मात्र होइन, चेतनालाई पनि विभाजन गर्ने द्वेषको दलदल सृजना गरेका छन्। राष्ट्र, जात, धर्म र भाषा जस्ता सीमाहरूले मानवतालाई संकुचित गर्दै शान्ति र सह–अस्तित्वका सपनाहरूलाई सिमेन्टको पर्खालभित्र थुनिदिएका छन्। तर, उपनिषद्का उज्ज्वल उपदेशहरू हामीलाई सम्झाउँछन् कि मानवीय चेतना यी सीमाभन्दा माथि उठेर वसुधैव कुटुम्बकम् को विराट भावनामा रम्नुपर्छ।

उपनिषद् भन्छ—“एकम सत् विप्राः बहुधा वदन्ति”, सत्य एक हो, तर बौद्धिक र सांस्कृतिक दृष्टिले फरक देखिन्छ। सृष्टिको यो समग्र प्रणाली एक–अर्कामा गुँजिएको जीवन–जाल हो, जहाँ हर एउटा पात, प्रत्येक हावा, हरेक पानीको थोपा परस्पर निर्भर छन्। कुनै पनि प्रगति, उन्नति वा विकास एकल अहंको अहङ्कारमा होइन, सहकार्यको संगममा सम्भव हुन्छ।

अहं र स्वार्थका सीमाहरूले मानव हृदयलाई बन्धनमा पारेर दुःख, द्वन्द्व र विखण्डनको बीउ रोप्छन्। सीमाहरूले मात्र राष्ट्र छुट्याउँछन्, तर सहकार्य र सद्भावनाले हृदयलाई जोड्छन्। मानवताको मूल्य—प्रेम, सहिष्णुता, सद्भाव र न्याय—यी सीमारेखाभन्दा सदा विशाल र व्यापक छन्।

मानवता भनेको कुनै मृगतृष्णा होइन, यो त चेतनाको चन्द्रमासमान शीतल आभा हो, जसले हरेक हृदयमा करुणा र प्रेमको उज्यालो छर्ने सामर्थ्य राख्छ। जातीय, धार्मिक र क्षेत्रीय भेदभावका कारुणिक कथाहरूले मानवतालाई कहिल्यै शान्त र सम्पन्न हुन दिएनन्। भौतिक सीमाले निर्मित दुर्गम पर्खाल हटाउँदै चेतनाको क्षितिजमा विश्वबन्धुत्वको विजयोदय सम्भव छ।

साँचो समृद्धि त तभी सम्भव हुन्छ जब राष्ट्रका नक्सामा खिचिएका सीमाहरू मनको मञ्चमा मेटिन्छन्। जब मानिस आफ्नो ‘मेरो’ को मोहबाट मुक्त भई ‘हाम्रो’ को हिमालय–हृदय धारणा गर्छ, त्यतिबेला मात्र उपनिषद् बताएको सर्वकल्याणको मार्ग प्रशस्त हुन्छ। “आत्मवत् सर्वभूतेषु” को अभ्यासले मानिसलाई शान्ति, संतोष र सह–अस्तित्वको साँचो अनुभूति दिलाउँछ।

सीमाहरूले राजनीतिक स्वार्थका महल बनाउँछन्, तर मानवीयता र ममत्वका महाकाव्यहरू केवल सीमाभन्दा माथि उठेर रचिन्छन्। उपनिषद्का शिक्षाले चेतना जगाएर सन्देश दिन्छ—“पृथ्वी सबैको साझा आँगन हो, हामी सबै यसको फूलहरू हौं, जहाँ सबैको अस्तित्व समान रूपमा सुगन्धित रहोस्।”जबसम्म स्वार्थ र संकीर्णताले मानिसको मनोभूमिमा अन्धकारको अधिवास जमाइरहन्छ, तबसम्म संसार अशान्त रहनेछ। तर, जब हामी विनय, करुणा र सहकार्यको सूर्यसँग आत्मालाई सिंचित गर्छौं, त्यसै दिनदेखि विश्वमा शान्ति र समृद्धिको सप्तरङ्गी इन्द्रधनुष देखापर्न थाल्छ।वसुधैव कुटुम्बकम् कुनै आदर्शको आकर्षक आवरण मात्र होइन, यो नै मानवीय सभ्यताको स्थायी आधार, शाश्वत शान्तिको स्वर र भविष्यको सफलताको सुनिश्चित मार्ग हो। हामी सबैले उपनिषद्का उपदेश आत्मसात गर्दै चेतनाका क्षितिजमा सीमारेखाभन्दा माथि उठेर ‘मानवता’ नामको अमूल्य निधिलाई बचाउन र बढाउन निरन्तर लाग्नुपर्दछ।

त्यसैले, आउनुहोस्—सीमाहरूको विभाजनभन्दा माथि उठौं, सहकार्य र सद्भावनाको संगीतसँगै संसारलाई शान्तिको स्वरमा स्वरबद्ध गरौं। तब मात्र हामी उपनिषद्ले देखाएको मार्गमा मानवताको साँचो गन्तव्यमा पुग्न सक्षम हुनेछौं।चित्तको मानसिकता परित्याग गरी उदार हृदय र सहकार्यको भावलाई आत्मसात गर्छौं तब मात्रै हामी जीवनको महत्व वोध गर्न सक्छौ ।

भौगोलिक सीमाले भौतिक रूपमा देशलाई छुट्याउन सक्छ, तर मानिसको मन र भावना यस्ता सीमाभन्दा ठूलो र व्यापक हुनुपर्छ। सीमारेखा राजनीतिक, सांस्कृतिक र आर्थिक लाभका लागि बनाइन्छन्, तर यिनले कहिलेकाहीं द्वन्द्व, विभाजन र द्वैतभाव जन्माउँछन् जसले मानवता र शान्तिलाई चोट पुर्याउँछ।

मानवताको साझा मूल्यहरू, प्रेम, सहिष्णुता, सद्भाव र न्याय सबै सीमाहरूभन्दा माथि हुन्छन्। विश्वमा भइरहेका विभिन्न समस्याहरू जस्तै जातीय द्वन्द्व, धार्मिक झगडा, सीमा विवाद र युद्धले देखाउँछन् कि सीमारेखाले मानिसहरूलाई बाँध्न सक्दैन, बरु यसले विघटन र असमानता ल्याउँछ। यसैले भौतिक सीमारेखालाई मात्र नभई मनोवैज्ञानिक, सांस्कृतिक र सामाजिक सीमाहरूलाई पनि हटाउँदै मानवता र समृद्धिको नयाँ युग स्थापना गर्नुपर्छ।

विश्वव्यापी शान्ति र सहकार्यका लागि राष्ट्रिय सीमाभन्दा माथि उठेर सबै मानवलाई समान दृष्टिले हेर्ने चेतना विकास गर्न जरुरी छ। यस्तो दृष्टिकोणले मात्र मानवीय मूल्यहरूको संरक्षण र विश्वकै समृद्धि सम्भव हुनेछ। अतः मानव जगतले सीमाभन्दा माथि उठेर एक साझा भविष्यको निर्माण गर्नुपर्दछ।

यो पृथ्वी कुनै व्यक्तिको एकल अखडा होइन, न कुनै जातिको ज्येष्ठ अधिकार, न कुनै राष्ट्रको निजी नख्खर। यो पृथ्वी सबैको साझा साँझको सन्ध्या, बिहानको बिहान हो, जहाँ प्रत्येक जीवको श्वासले समान अधिकारको सौगात लिएको छ। तर, रगतले कोरिएका सीमारेखाले यसलाई स्वार्थका शूलसित चोटिलो, अहंकारका आँगसँग आतङ्कित बनाइरहेको छ।

अहंकार, स्वार्थ र संकीर्णताको सल्किएको सल्का नै सबै युद्धका कारण हुन्। महाभारतको मैदानदेखि विश्वयुद्धका विध्वंससम्म, यी सबै विभीषिका अहंकारको आगोले जलाएका प्रलय हुन्। उपनिषद्ले शिक्षा दिएको वसुधैव कुटुम्बकम् को उज्यालो उद्धारको आशामा हाम्रा ऋषिमुनिहरूले अहंको अग्नि शान्त पार्न आग्रह गरेका हुन्।

भौगोलिक नक्साले कोरिएका सीमाहरू चेतनाको चक्रव्यूह बन्न पुगेका छन्, जसले हाम्रो प्रेम र करुणालाई सानो गढभित्र थुनेको छ। तर यो धराधाम न त हिजो कसैको थियो, न आज कसैको छ, न भोलि नै कसैको हुनेछ। पृथ्वीको पात्र सबैका लागि समान छ, र हाम्रो जन्म–मरणको यात्राको सार पनि यही सत्यमा समाहित छ।

यथार्थमा, भौतिक सीमाहरू भेदभावका बाँधहरू हुन्, जसले विभाजनको विष बोकेर हिंसाको हुरी ल्याउँछन्। यी सीमाहरूले मन र मस्तिष्कमा सिमितताको शृंखला लगाइदिन्छन्, जसबाट उन्मुक्ति बिना हाम्रो उन्नति असम्भव रहन्छ। तर चेतनाले भने सीमाको परिधिलाई उछिनेको हुन्छ, र त्यो चेतनाले प्रेम, सहकार्य, सहिष्णुता र सद्भावका सुनौलो सितार बजाउँछ।

उपनिषद्ले भनेको “आत्मवत् सर्वभूतेषु” को अभ्यास बिना कुनै पनि समाज स्थिर रहन सक्दैन। जबसम्म हाम्रो मनोभूमिमा अहंकारको आलाप गुञ्जिरहन्छ, तबसम्म द्वेष र विखण्डनका बिउहरू उम्रिरहन्छन्। तर जब हामी अहंकारलाई परित्याग गरी विनय र विवेकको वास्ना अंगाल्छौं, त्यतिबेला मात्र शान्तिको शिशिर हावा प्रवाहित हुन थाल्छ।

संसारमा भइरहेका सबै युद्ध र विवादका मूलमा रहेको ‘मेरो’ भन्ने भावना नै दुःखको जरा हो। संसारका सबै मानिस, जीव, वनस्पति र जल–थलचरहरूसँग हाम्रो सम्बन्ध साँच्चिकै सजीव साँगठनिक सम्बन्ध हो। जब हामी पृथ्वीलाई साझा मन्दिरको रूपमा स्वीकार्छौं र प्रेम र करुणाका मन्त्रहरू गाउन थाल्छौं, तब शान्ति र समृद्धिको सम्भावना प्रस्फुटित हुन्छ।

विज्ञानको वज्रपात शक्तिले सृजनाको सन्धि गर्नु पर्छ, संहारको संज्ञा होइन। वैज्ञानिक उपलब्धिहरू मानवहितमा उपयोग हुनुपर्छ, विनाशको व्यूह निर्माणमा होइन। जब राष्ट्रहरू विवेकशील नियमहरू लागू गर्दै पृथ्वीलाई रक्षाको कवच प्रदान गर्छन्, तब मात्र विश्व एकतामा बाँधिन्छ र वसुधैव कुटुम्बकम्को उज्यालो पुनर्जागरण हुन्छ।

साँचो सुख क्षणिक भौतिक उपलब्धिहरूमा होइन, चेतनाको सागरमा गहिरिएर गरिने मानवीय मूल्यका अभ्यासहरूमा छ। भौतिक दुःख अस्थायी छन्, अध्यात्मिक सुख शाश्वत। त्यसैले शान्ति र समृद्धिको सच्चा मार्ग चेतनाको सीमाहीन आकाशमा छ। पृथ्वी हाम्रो साझेदारीको पवित्र मैदान हो। यहाँ हामीले प्रेमका बीउ रोप्नुपर्छ, सहकार्यका सिँचाइ गर्नुपर्छ र सहिष्णुता र करुणाका फलहरू प्राप्त गर्नुपर्छ। जब हामी ‘मेरो’ को मोहबाट माथि उठेर ‘हाम्रो’ को उच्च हिमालयसम्म पुग्छौं, तब मात्र जीवनको वास्तविक लक्ष्य—सर्वकल्याण र विश्वबन्धुत्वको स्थापना सम्भव हुन्छ।वसुधैव कुटुम्बकम् चेतनालाई उजागर गर्ने अमृत–अलाप हो। यसलाई आत्मसात गरी अघि बढ्नु नै हाम्रो मानवताको विजय यात्रा हुनेछ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)