तोमनाथ उप्रेती

 “पागल” पुस्तकप्रेमी र रतुवामाईको सुगन्ध

 तोमनाथ उप्रेती

बिहानको हावा आज केही फरक थियो।
यस हावाले केवल रतुवामाई नगरको धुलो उडाएको थिएन, यो आत्मा भित्रको कुनै पुरानो सम्झना लिएर आएको थियो—कुनै अधूरो सपना, कुनै गुमेको अक्षर। बिहानका किराहरू नीलो आकाश हेर्थे, मानौं त्यहाँ कुनै अदृश्य कथा लेखिएको थियो। गाछीहरू मौन थिए, तर उनीहरूले राजा देखेका थिए, उनीहरूले विद्रोह सुनेका थिए। माटो मौन थियो, तर त्यस मौनताभित्र एउटा नयाँ समय गर्जिरहेको थियो।

त्यही मौनताको बीजबाट ऊ देखा पर्‍यो—एकजना “पागल”।
टाट फाटेका कमिजमा थियो। उज्यालो उसलाई जिस्क्याउँथ्यो, तर ऊ अन्धकारसँग नजिक थियो—उसको साथी जस्तै। हातमा पुस्तक थियो, आँखामा दूरदृष्टि। ऊ हिँडिरहेको थियो, मानौँ युद्धमा गइरहेको सिपाही। उसको अस्त्र भने बन्दुक होइन, किताब थियो। उसका खुट्टाले खरबारी सडकमा पाइला राख्थे, तर उसका विचारहरू आकाश छुन्थे।

संसारले उसलाई “पागल” भन्छ।
तर उसले यस उपाधिलाई स्वीकारेको छ—गर्वका साथ।
“हो म पागल हुँ,” उसले भन्छ। “म त्यो फूल हुँ, जसले वृक्षको घमण्डको छायाँभित्र करुणाको सुगन्ध फैलाउँछ।” उसलाई ‘पागल’ भन्नु भनेको उसको विद्रोही आत्मालाई ‘जागृत’ भन्नु हो। उसलाई पागलपन अर्थ लाग्दथ्यो—मोह, अहंकार, र लोभबाट स्वतन्त्र हुने विद्रोह।

उसको जीवनको शिक्षक थिए—शब्दहरू।
“ओशो मेरो चित्तको लय हुन्। सद्गुरु मेरा मौन शब्दहरू। मार्क्स—रगत। माओ—स्वास। लेनिन—धड्कन। बिपी—सपना। आहुती—दर्पण।”
यी विचारहरू उसमा केवल सिद्धान्त थिएनन्, उनीहरू उसमा रगत बनेर बग्थे, उसका स्वास बनेर फुत्किन्थे। ऊ किताब पढ्दैनथ्यो—किताब बाँच्दथ्यो।

अनि एक बिहान, ४० डिग्रीको घाममा, पसिनाले लथालिंग टाउकोमा गम्छा बेरेर, ऊ हिँडिरहेथ्यो।
पिठ्युमा थकान थियो, तर हातमा पुस्तक थियो।
धर्ती बाफिएको थियो, हिउँजस्तो कठोर र तातो।
ऊ हिँड्थ्यो, पुस्तक बोकेर—जसरी कोही कर्मयोगी मन्दिरतर्फ जाँदैछ।
अचानक, उसको आँखाले देख्यो—एउटा पोस्टर, खल्तीमा टाँसिएको झिल्को झैँ।
“रतुवामाई पुस्तकालय अभियान”
पोस्टर जलेको कागजजस्तो थियो, तर अक्षरहरूले उसको आत्मालाई उज्यालो बनाए।

उसको मनले चिच्यायो—”यी अक्षरहरू सपनाको किल्ला हुन्।”
“यी किताब केबल पाना होइनन्।
यी बन्दुक हुन्—शब्दको गोली चलाउँछन्।
यी खेती हुन्—चेतनाको बीउ छर्छन्।
यी झ्याल हुन्—भविष्यमा झुल्कने उज्यालो हेर्न।”

त्यसैले ऊ रोकियो। सोच्यो। सम्झियो।
उनी सम्झन्थे आफ्नो बाल्यकाल—पानी नपरेको बारीजस्तै। माटो थियो, बीउ थियो, तर त्यो सिञ्चनको पानी थिएन। त्यो पानी थियो—शिक्षा। तर त्यो मूल बन्द थियो। अभाव, गरिबी, बेवास्ता—यी तिन तालाहरू थिए, जसले उनको सपना थुनिदिएका थिए।

उनी जान्दथे—परिवर्तन भीडले ल्याउँदैन।
परिवर्तन ती पागलहरूले ल्याउँछन्, जो स्वार्थभन्दा माथि उठ्न सक्छन्।
जो पुस्तकको गन्धमा उज्यालो देख्छन्।
जो भित्तामा अक्षर टाँस्न चाहन्छन्—जसरी पुर्खाहरूले ढुंगामा लिपी बनाएका थिए।

पुस्तकालयको एक कुनामा एउटा बालक बसिरहेको थियो।
उसको निलो टिसर्ट पसिनाले चिप्लिएको थियो।
तर हातमा थियो—‘गोदान’।
त्यो किताब, संजयजीले ल्याएको, अब एउटा नयाँ चेतनाको ढोका बनिरहेको थियो।
त्यो बालकले शायद कहिले नाम सुनेको थिएन संजयको।
तर उसका आँखामा नयाँ ब्रह्माण्ड खुलेको थियो।
शायद उसले भविष्यमा लेख्नेछ—
“कसैले मरेको उज्यालोमा मैले जिन्दगीको अक्षर भेटें।”

उनी कुनै विद्यालयको छात्र थिएनन्। कम्तिमा दुर्गा माविका त पक्कै पनि होइनन्। तर उनी जान्दथे—त्यहाँ पढ्ने केटाकेटीहरूको अनुहार। त्यो थकित, तर उत्सुक अनुहार। बिहान खेत, दिउँसो स्कूल, साँझ भाँडा माझ्ने जिन्दगी।

उनी बुझ्थे—किताब त केवल पानाको थुप्रो होइन। त्यो त आवाज हो, आत्मा हो, उज्यालो हो। तर त्यो उज्यालो उनी कहिल्यै पूर्णरूपमा देख्न सकेनन्।
एकदिन संजय सरले भनेका थिए—”पढ्न चाहनु अपराध होइन, तर अवसर नपाउनु पीडा हो।”

त्यो वाक्य उनको छातीमा खिया लागेको तिरको झैं गड्यो।
त्यही स्मृतिले उनलाई कच्क्यायो—बाल्यकालको अधूरो पढाइ, त्यो खडेरी, त्यो असमाप्त चाह।

त्यसैले उनले गरे निर्णय—आफ्नै पसिनाबाट किताब किन्ने। सस्तो काम होइन थियो त्यो। मजदुरीको पैसा थियो, पसिनाको मुल्य थियो। तर उनले पुस्तकहरू किनेर दुर्गा माविलाई सौजन्य गरे।

उनले भने—”यो नै मेरो क्रान्ति हो। यो नै मेरो धर्म हो।”

कुनै सभा थिएन, माइक थिएन, माला थिएन। थियो त केवल एक पागलको मौन विद्रोह।
किताब उनका लागि बन्दुक थिए—अपराधसँग होइन, अज्ञानतासँग लड्ने।

अब ती किताबहरू दुर्गा माविमा छन्।
र हावा बग्दछ…
त्यो हावा आज एउटा पागलको क्रान्ति बोकेर बग्दछ।

उहाँ आफूलाई “पागल” भन्छन्, तर त्यो पागलपन मनोरोग होइन—यो आत्मज्ञानको अर्को नाम हो। उहाँको दृष्टिमा ‘पागल’ हुनु भनेको त्यस समाजबाट टाढा हुनु हो, जसले आत्मा होइन, मुखुण्डो देख्छ; जसले हृदय होइन, हैसियत मापन गर्छ।

“हो, म पागल हुँ,” उहाँ दृढता र कोमलताको मिश्रित आवाजमा भन्नुहुन्छ। “म त्यो फूल हुँ, जुन बाटोमा कुल्चिए पनि सुगन्ध दिन्छ। म त्यो गिलास हुँ, जसलाई खाली देख्नेहरू हारेका छन्, किनकि म पूर्णतामा विश्वास गर्छु।”

पागलजीको पागलपन, वास्तवमा, एक प्रकारको विद्रोह हो—नकारात्मकता, भ्रम र लोभको विरुद्धमा। उहाँ भन्छन्, “हुन त मसँग धन छैन, तर मसँग दृष्टि छ। मसँग घर छैन, तर मसँग मान्छेका आँशु पुछ्ने मन छ।”

कतिपयले उहाँलाई हाँसोको पात्र सम्झिए, तर वास्तवमा उहाँ आँशुको अर्थ बुझ्ने पात्र हुनुहुन्छ। उहाँले भन्थे, “दश जना पागल भए भने रतुवामाईको भाग्य बदलिन्छ।” त्यो पागलपन सेवा हो, सत्यप्रेम हो, आत्मत्याग हो।

यस्तो पागलपन देशको धरोहर हो, किनकि यस्तो मनले मन्दिरहरू बनाउँछ, विद्यालयहरू बनाउँछ, अनि चिसो हृदयमा पनि करुणाको घाम उदाउँछ।

समाजले उनीहरूलाई ‘पागल’ भन्यो, तर उनीहरू आफैंमा एक विश्वविद्यालय थिए—जहाँ अध्यात्म पढाइन्थ्यो, अनि मानवता स्नातक गर्थ्यो।

पुस्तकालयको एक कुनामा एउटा केटा बसेको छ—उसको निलो टिसर्ट पसिनाले चिप्लिएको छ, तर उसले ‘गोदान’ पढिरहेको छ। त्यो किताब संजयजीले ल्याएका मध्ये एक हो। त्यो बालकलाई थाहा छैन संजय को हुन्, तर उसको आँखामा अब किताबको नयाँ ब्रह्माण्ड खुलेको छ। शायद उसले कुनै दिन लेख्नेछ—”कसैले मरेको उज्यालोमा मैले जिन्दगीको अक्षर भेटें।”

यो परिवर्तनको बीउ हो, जुन पागलले छरेका छन्। समाजमा परिवर्तन भीडले ल्याउँदैन, केही आत्मद्रष्टा पागलहरूले ल्याउँछन्। परिवर्तन लाउने मान्छेहरू ती हुन्, जो खुदको स्वार्थ भन्दा पर सोच्न सक्छन्।

यो कथा पागलको मात्र होइन। यो कथा हो—किताबप्रेमको, क्रान्तिको, पागलपनको र करुणाको। उहाँको सोचमा, क्रान्ति बन्दुकले होइन, ज्ञानले ल्याइन्छ। उहाँका पुस्तकहरू रतुवामाईका बालकहरूको जीवनमा गन्ध बनि फैलिरहेछन्।

हामीले प्रश्न गर्नुपर्छ—हामी पनि पागलजस्तै पागल हुन तयार छौं कि? के हामीले हाम्रो “अहंकारको वृक्ष” काटेर “करुणाको फूल” फुलाउन सक्छौं?

पागल  जीले केवल किताब दिएनन्—उहाँले विचार दिए। उहाँले एउटा दृष्टिकोण दिए। उहाँले एउटा ‘दिशा’ दिए।

र त्यो दिशा हो—”पागलपनको सुन्दर बाटो”, जहाँ एउटा पुस्तकले संसार बदल्न सक्छ।
जहाँ एकजना पागलले भविष्य बनाउँछ।