निर्वाचन प्रणालीभित्र अपारदर्शी खर्च संस्कृति, मतदाताको चेतना र नैतिक उत्तरदायित्व

निर्वाचन प्रणालीभित्र अपारदर्शी खर्च संस्कृति, मतदाताको चेतना र नैतिक उत्तरदायित्व

तोमनाथ उप्रेती,

 उपसचिव, नेपाल सरकार

नेपालमा २१ फागुन २०८२का लागि निर्धारित प्रतिनिधि सभा निर्वाचनले लोकतन्त्रको नैतिक धरातल, सुशासनको प्रभावकारिता र नागरिक चेतनाको वास्तविक परिक्षण प्रस्तुत गर्ने छ। निर्वाचन आयोगले तोकेको कार्यतालिका अनुसार निर्वाचन समयमै सम्पन्न हुने आश्वासन भए तापनि, आजको राजनीतिक र सामाजिक परिप्रेक्ष्यमा मतदाताको सक्रिय भूमिका र जिम्मेवारी अझ निर्णायक बनेको छ।

लोकतन्त्र सक्रिय नागरिकताको अभ्यास, जनताको विवेकपूर्ण निर्णय र नैतिक प्रतिबद्धतामा आधारित प्रणाली हो। मतदाताले आफ्नो मत प्रयोग गर्दा राज्यको नीति, समाजिक न्याय र भविष्यको दिशालाई पनि प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित गर्छन्। मतदाताको चेतना त्यति मात्र होइन कि उनी प्रक्रियागत ज्ञान मात्र राखून्; यसले उनलाई उम्मेदवारको विचार, सिद्धान्त, सामाजिक योगदान र नैतिक स्तरको मूल्याङ्कन गर्न सक्षम बनाउँछ।

यदि मतदाता व्यक्तिगत लाभ, प्रलोभन वा पैसाको प्रभावमा आफ्नो मत प्रयोग गर्छन् भने, लोकतन्त्रको सार कमजोर हुन्छ। यसको प्रत्यक्ष परिणाम राज्य संयन्त्रमा जनमुखी नीति भन्दा स्वार्थ र आर्थिक प्रभावप्रधान निर्णयको प्रवृत्ति बढ्नु हो। यसैले निर्वाचनमा मतदाताको जागरूकता, विवेक र नैतिक उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्नु लोकतन्त्रको दीर्घकालीन स्थायित्वका लागि अपरिहार्य छ।मतदाता कुनै पनि निर्वाचनमा जब आफ्नो मताधिकार प्रयोग गर्छ, तब उनले राष्ट्रको भविष्य, शासनको स्वरूप, सार्वजनिक नीति र समाजिक मूल्यमान्यताहरूको प्रत्यक्ष निर्णायक पक्षमा रहेका छन्।

नेपालमा मतदान योग्य नागरिकको संख्या लगभग १८.९ मिलियन पुगिसकेको छ, जसले चुनावमा भाग लिन पाउने जनसंख्याको ठूलो हिस्सा प्रतिनिधित्व गर्छ। यस विशाल जनसंख्याले मतदान गर्दा आफ्नो मतको प्रभावको बोध, प्रत्यासीहरूको नीति, सिद्धान्त र नेतृत्वको नैतिक धरातलमा मूल्याङ्कन गर्ने क्षमता र उत्तरदायित्व राख्नुपर्छ।

मतदान राज्यको वैधता निर्माण गर्ने प्रक्रिया हो। जब मतदाता आफ्नो अधिकारलाई अनुभूतिबिनै, सतही प्रवृत्तिमा, भ्रम, प्रलोभन वा व्यक्तिगत फाइदाको लागि मात्र प्रयोग गर्छन्, तब लोकतन्त्रको जटिल संरचना कमजोर बन्न थाल्छ।

एरिस्टोटलले संकेत गरेको जस्तै, लोकतन्त्र केवल शासनको रूप होइन; यो नागरिकताको गुणस्तर र चेतनाको आयामसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको अवधारणा हो। यदि नागरिकले आफ्नो मतलाई केवल भौतिक फाइदा, चन्दाबीचको आदान–प्रदान, वा सामाजिक दबाब मार्फत प्रयोग गर्छ भने लोकतन्त्र यसको मर्यादाबाट टाढा जान्छ।

वर्तमान निर्वाचनमा सूचना प्रविधिको प्रयोगले मतदाता–शिक्षा र संचारको नयाँ आयाम ल्याएको छ। निर्वाचन आयोगले सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन प्लेटफर्म र परम्परागत मिडियाको माध्यमबाट मतदाता शिक्षा अभियान संचालन गर्ने योजना बनाएको छ, जसले मतदानको उद्देश्य र जिम्मेवारीबारे व्यापक चेतना फैलाउने प्रयास गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

तर यससँगै डिजिटल युगले मतदातालाई भ्रम, गलत सूचना, भ्रामक प्रचार र डिजिटल प्रपागान्डा जस्ता जोखिमहरूमा पनि डुबाउन सक्छ। गहिरो तथ्य–जाँच नगरिएकाले, हत्याएजित सूचना र अफवाहले मतदाताको निर्णय प्रक्रियामा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। यसले चुनावी परिणामलाई मात्र प्रभावित नगरी लोकतन्त्रको आधारभूत विश्वास र सहभागिता सतहलाई कमजोर पार्न सक्छ।यसै कारणले मतदाताको चेतना सूचना–विश्लेषण गर्ने, सत्य–असत्य छुट्याउने, भावनात्मक प्रतिक्रियाबाट परे निर्णय लिने क्षमता हुन आवश्यक छ।

नेपालका निर्वाचनहरूमा पैसाको प्रभाव र भ्रष्टाचार प्रायः एउटा गंभीर चुनौतीको रूपमा देखा परेको छ। निर्वाचन आचारसंहिता कार्यन्वयन, दुरूपयोग रोकथाम र प्रचार–प्रसारको अनुगमनमा कमजोरीका कारण पैसा, उपहार र प्रलोभनको माध्यमबाट मतदातालाई प्रभावित गर्ने प्रवृत्ति जारी रहेको छ।यस्तो परिस्थिति सभ्य र विवेकी लोकतन्त्रको विरुद्धमा छ। जब उम्मेदवार वा पार्टीले मतदातालाई पैसाको माध्यमबाट प्रलोभन दिन्छन्, तब नागरिकले आफ्नो धार्मिक, सामाजिक र नैतिक उत्तरदायित्वलाई विस्मृत गर्दै स्वार्थपूर्ण निर्णयमा फस्छन्।

मतदाता जब पैसा, भत्ता, उपहार वा कुनै पनि प्रतिफलको लागि मात्र मतदान गर्छन्, तब उनीले केवल व्यक्तिगत फाइदा हेरे मात्र होइन; समाजको संविधानिक दृष्टिकोण, नीतिगत दिशा र राष्ट्रिय हितलाई पनि कमजोर बनाएर लोकतन्त्रको सारलाई नै उल्लंघन गर्छन्।

मतदाताको नैतिक उत्तरदायित्व लोकतन्त्रको सार, जनचेतना र समाजिक मूल्यसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको प्रक्रिया हो। यस उत्तरदायित्वका मुख्य आयामहरूमा पहिलो, नीतिगत निर्णयमा विवेकशीलता हो। मतदाताले उम्मेदवारको घोषणा गरेको योजना, सामाजिक उत्तरदायित्व, नेतृत्वको सत्यनिष्ठा र प्रामाणिक योगदानको गहिरो मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। दोस्रो, धेरै मात्रामा सोच–विचार र विवेचना आवश्यक छ। परिचय, जाति वा स्थानीय दबाब भन्दा माथि उठेर समग्र राष्ट्रिय हित र दीर्घकालीन विकासको दृष्टिकोणले निर्णय लिन सक्नुपर्छ।तेस्रो, घातक सूचना र भ्रमबाट बच्ने क्षमता अत्यन्त जरुरी छ। डिजिटल युगमा अपुष्ट समाचार, गलत प्रचार र सोशल मिडियाका प्रलोभनहरूले मतदातालाई भ्रममा पार्न सक्छन्; चेतना बिना निर्णय लोकतन्त्रको विश्वास कमजोर बनाउँछ। चौथो, आर्थिक प्रलोभनको प्रभावबाट मुक्त निर्णय। पैसाको लोभमा फसेर मतदान गर्दा न केवल लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ, सामाजिक नैतिकता र साझा मूल्यहरू पनि क्षतिग्रस्त हुन्छन्।

मतदाता चेतना र नैतिक उत्तरदायित्व लोकतन्त्रको सुदृढता, सुशासनको पारदर्शिता, समाजको नैतिक धरातल र राष्ट्रिय भविष्यसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बद्ध अभ्यास हो। नेपालमा प्रतिनिधि सभा निर्वाचन २०८२/२०८३ ले स्पष्ट रूपमा देखाएको छ कि विधान, नियम वा निर्वाचन आयोगको कार्यतालिका पालनाले मात्र लोकतन्त्र कायम रहँदैन। आवश्यक छ सचेत, विवेकी, नैतिक र उत्तरदायी मतदाता समुदाय, जसले आफ्ना निर्णयहरूमा राष्ट्रिय हित, सामाजिक न्याय र दीर्घकालीन विकासलाई प्राथमिकता दिन्छ।

मतदाता चेतना हुनुको अर्थ हो—छल–प्रलोभन, असत्य प्रचार, आर्थिक लाभ र व्यक्तिगत स्वार्थबाट मुक्त रहँदै मतदान गर्नु; उम्मेदवारको नीति, सिद्धान्त, नेतृत्वको सत्यनिष्ठा र सामाजिक योगदानको मूल्याङ्कन गर्नु। यस्तो विवेकपूर्ण र नैतिक निर्णयले मात्र लोकतन्त्रलाई स्थायित्व, विश्वासयोग्यता र पारदर्शिता प्रदान गर्छ।प्रत्येक नागरिकले आफ्नो सामाजिक उत्तरदायित्व र नैतिक प्रतिबद्धतालाई स्वीकार गर्दा मात्र लोकतन्त्र जीवित रहन्छ र राष्ट्रिय नीति, सुशासन र न्यायपूर्ण शासन सुनिश्चित हुन्छ। मतदाता चेतना र नैतिक उत्तरदायित्व नै नेपालको लोकतन्त्रलाई विश्वासिलो, सशक्त र दीर्घकालीन बनाउने आधार हो। यसले नयाँ युगको आरम्भ गर्दछ, जहाँ जनताको निर्णय शक्ति मात्र होइन, नैतिक र विवेकी अभ्यास पनि राष्ट्रको मार्गदर्शक बन्यो।