सकारात्मक  दृष्टिकोण 

सकारात्मक  दृष्टिकोण 

तोमनाथ उप्रेती

मानव जीवन भावनाहरूको महासागर जस्तो हो, जहाँ डर, घृणा र रिस (क्रोध) प्रायः हावी हुने प्रवृत्तिहरू हुन्। यी भावनाहरूले हाम्रो मानसिक शान्ति, निर्णय क्षमता र सामाजिक सम्बन्धमा ठूलो असर पार्छन्। डरले व्यक्तिलाई अनिश्चितता र असुरक्षा भित्र फसाउँछ, घृणाले हृदयलाई कठोर बनाउँछ, र रिसले सोचाईलाई ध्वस्त पारेर कार्यलाई नकारात्मक बनाउँछ। यस्ता भावनाहरूले हाम्रो चेतना धुम्म पारी जीवनको वास्तविक उद्देश्यबाट विचलित बनाउँछन्।

सकारात्मक मानसिक दृष्टिकोण  जीवनको हरेक चुनौतीलाई अवसरको रूपमा हेरिनु, आफैंमा स्थिरता र शान्ति कायम राख्नु हो। जब व्यक्ति आफ्नो मानसिक दृष्टिकोणलाई सकारात्मक बनाउँछ, तब डर, घृणा र रिसले उसमा प्रभुत्व जमाउन सक्दैनन्। उदाहरणका लागि, भगवद्गीता अनुसार, “मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः”—मन नै मानिसको बन्धन र मोक्षको कारण हो। यदि मन सकारात्मक दृष्टिकोणले सुसज्जित हुन्छ, तब भय र क्रोधले उसको जीवनमा वर्चस्व पाउन सक्दैन।

सकारात्मक दृष्टिकोण निर्माणका लागि ध्यान, योग र प्राणायाम अत्यन्त प्रभावकारी छन्। गहिरो सास लिँदा र श्वास–प्रश्वासमा ध्यान केन्द्रित गर्दा मस्तिष्कमा सकारात्मक रसायन उत्पन्न हुन्छन् जसले डर र रिस घटाउँछ। स्वामी विवेकानन्दले भनेझैं, “धैर्य र आत्मविश्वासले मानिसलाई बाह्य परिस्थितिको भयबाट मुक्त बनाउँछ।” यसले मानिसलाई शान्त, सजग र संवेदनशील बनाउँछ।

सकारात्मक दृष्टिकोणले घृणा नियन्त्रण गर्न पनि मद्दत गर्छ। जब हामी अरूको दृष्टिकोण बुझ्न खोज्छौं, सहानुभूति र करुणा भाव जागृत हुन्छ। मिथकमा हनुमानको उदाहरण प्रासंगिक छ—रामको प्रति पूर्ण भक्ति र सकारात्मक दृष्टिकोणले उनले कुनै द्वेष वा क्रोध बिना कठिन संघर्षहरू सामना गरे। यसले देखाउँछ कि चेतनालाई उज्यालो बनाउँदा घृणा र द्वेष नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

रिस नियन्त्रणको उपायमा पनि सकारात्मक दृष्टिकोण प्रभावकारी छ। जब मानिसले आफ्नो क्रोधलाई प्रतिक्रिया नभई निरीक्षणको दृष्टिले हेर्यो, तब रिसको आवेग कम हुन्छ। योग र ध्यानले मनको चञ्चलतालाई स्थिर पारेर चेतनालाई विवेकपूर्ण बनाउँछ। गीता अनुसार, “सन्तुष्ट एव योगी सदा स्थिरमतिर्भवेत्”—सन्तुष्टि र मानसिक स्थिरता नै क्रोध र द्वेष नियन्त्रणको मूल आधार हुन्।

सकारात्मक मानसिक दृष्टिकोणले जीवनका चुनौतीहरूमा आत्मविश्वास बढाउँछ। जब डरले मानिसलाई थरथर्याउँछ वा रिसले सोचाई ध्वस्त पार्छ, तब सकारात्मक दृष्टिकोणले उसको चेतनामा स्थिरता, धैर्य र समाधानमुखी सोच विकास गर्छ। दैनिक अभ्यास जस्तै ध्यान, सकारात्मक आत्मसंवाद, आभार व्यक्त गर्नु, र आत्मनिरीक्षणले डर, घृणा र रिसलाई नियन्त्रण गर्न सहयोग पुर्याउँछ।

भय, घृणा र रिस मानव जीवनका स्वाभाविक भावनाहरू हुन्, तर सकारात्मक मानसिक दृष्टिकोणले यी सबै भावनालाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। जब व्यक्ति आफ्ना मनोवृत्ति र दृष्टिकोणमा सकारात्मक ऊर्जा भरिन्छ, तब ऊ भय, द्वेष र क्रोधबाट मुक्त भएर सुसंगठित, शान्त र उद्देश्यपूर्ण जीवन यापन गर्न सक्षम हुन्छ।

डर, घृणा र रिस मानव मनको स्वाभाविक भावनात्मक प्रतिक्रिया हुन्, तर यी भावनाहरूले जीवनलाई अस्थिर, तनावपूर्ण र असन्तुलित बनाउँछन्। रिस केवल क्षणिक आवेग होइन; यसले मानसिक, शारीरिक र सामाजिक स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर पार्न सक्छ। त्यसैले, आत्म–सतर्कता, सकारात्मक दृष्टिकोण, ध्यान, श्वास–प्रश्वास अभ्यास, संवाद र माफीको अभ्यासले यी नकारात्मक भावनालाई नियन्त्रण गर्न सहयोग पुर्याउँछ।

रिसको अनुभूति स्वीकार्नु, त्यसको कारण पहिचान गर्नु, र त्यसलाई विवेकपूर्ण तरिकाले व्यवस्थापन गर्नु नै साँचो मानसिक बल र आत्म–नियन्त्रणको परिचायक हो। जब मानिस आफ्नो डर, घृणा र रिसमाथि विजय प्राप्त गर्छ, तब ऊ शान्त, संतुलित, र जीवनमा स्थायी सकारात्मक ऊर्जा बोकेको हुन्छ।यसर्थ, भय, द्वेष र क्रोधलाई मित्र नभएर शिक्षकको रूपमा लिँदै, तिनीहरूबाट सिक्ने र तिनीहरूलाई नियन्त्रण गर्ने क्षमता विकास गर्नु आवश्यक छ। जीवनमा सन्तुलन, मानसिक शान्ति, स्वास्थ्य र सम्बन्धहरूको स्थायित्व प्राप्त गर्न यही मार्ग सबैभन्दा प्रभावकारी र दीर्घकालीन उपाय हो।

संक्षेपमा भन्नुपर्दा, रिसमुक्त जीवन मात्र सुखी, समृद्ध र सुसंगठित जीवनको आधार हो। डर र घृणा नियन्त्रण गरी रिसमाथि विजय प्राप्त गर्न सक्ने व्यक्तिले मात्र आत्मिक विकास, सामाजिक सौहार्द र आन्तरिक शान्तिको वास्तविक अनुभव गर्न सक्छ।

(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)