डर, घृणा र रिसले बनाएको मानसिक बन्धन  

डर, घृणा र रिसले बनाएको मानसिक बन्धन  

तोमनाथ उप्रेती

मानव मन जटिल र बहुआयामिक संसार हो। यस संसारभित्र असंख्य भावना जन्मन्छन्, पलाउँछन् र कहिलेकाहीँ विनाशकारी रूप लिन्छन्। ती भावनाहरूमध्ये डर, घृणा र रिस मानव चेतनाका अत्यन्त शक्तिशाली तर संवेदनशील तत्त्वहरू हुन्। यी तीनवटै भावना अलग–अलग देखिए पनि वास्तवमा एउटै मानसिक श्रृंखलाका कडी हुन्—जहाँ एकले अर्कोलाई जन्म दिन्छ, पोषण गर्छ र अन्ततः व्यक्तिको जीवन, व्यवहार र सम्बन्धलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्छ।

डर मानव अस्तित्वको आधारभूत भावना हो। यो स्वाभाविक हो, किनकि डरले नै मानिसलाई जोखिमबाट जोगाउँछ, सतर्क बनाउँछ र जीवन रक्षा गर्छ। तर जब यही डर असुरक्षा, हीनभावना, अपमान, उपेक्षा वा सामाजिक अस्वीकृतिसँग जोडिन्छ, तब यो सकारात्मक रहँदैन। मानिस आफ्नो डर स्वीकार गर्न सक्दैन, किनकि समाजले डरलाई कमजोरीको रूपमा हेर्छ। यही अस्वीकार गरिएको डर मनको गहिराइमा दबिन्छ र त्यहीँबाट रिसको बीउ उम्रिन्छ।

रिस वास्तवमा डरको बाहिरी आवरण हो। जब मानिस आफूलाई कमजोर महसुस गर्छ तर त्यो कमजोरी देखाउन चाहँदैन, तब उसले रिसको सहारा लिन्छ। रिस उसकै लागि कवच बन्छ—जसले भित्रको डरलाई ढाक्छ। यस अर्थमा रिस साहस होइन; यो डरबाट पलाएको प्रतिक्रिया हो। यही कारणले भनिन्छ—रिसको जरो डरभित्र लुकेको हुन्छ।

डर प्रत्यक्ष रूपमा अभिव्यक्त हुन नसकेपछि घृणा जन्मिन्छ। घृणा त्यो भावना हो, जसले डरलाई बाहिर फर्काउँछ। आफूलाई डर लाग्ने व्यक्ति, समूह वा परिस्थितिप्रति मानिस घृणा गर्न थाल्छ। त्यो घृणा क्रमशः कठोर हुँदै जाँदा रिसको रूप लिन्छ। यसरी डर → घृणा → रिसको एक निरन्तर चक्र निर्माण हुन्छ। यदि यो चक्र लामो समयसम्म चलिरह्यो भने मानिसको मानसिक सन्तुलन मात्र होइन, शारीरिक स्वास्थ्य पनि गम्भीर रूपमा प्रभावित हुन्छ।

रिस एक स्वाभाविक भावना भए पनि यसको प्रकृति नकारात्मक छ। यो आगो जस्तै हो—सही सीमाभित्र रहँदा ऊर्जादायी हुन सक्छ, तर नियन्त्रण बाहिर गयो भने सबै कुरा जलाएर खरानी बनाउँछ। रिसले मानिसको विवेक, निर्णय क्षमता र संवेदनशीलता कुण्ठित बनाउँछ। रिसको क्षणमा मानिस आँखा भएर पनि अन्धो हुन्छ, कान भएर पनि बहिरो हुन्छ र चेतना भएर पनि विवेकहीन हुन्छ। यही कारणले रिसको आवेगमा गरिएका निर्णयहरू प्रायः पछुतोमा परिणत हुन्छन्।

शारीरिक दृष्टिले पनि रिस अत्यन्त घातक छ। रिसाउँदा शरीरमा एड्रेनालिन र कोर्टिसोलजस्ता हर्मोनहरू अत्यधिक मात्रामा स्राव हुन्छन्। यसले मुटुको धड्कन बढाउँछ, रक्तचाप उच्च बनाउँछ र रक्तनलीहरू खुम्च्याउँछ। दीर्घकालीन रूपमा यसले हृदयाघात, उच्च रक्तचाप, ग्यास्ट्रिक, अल्सर, टाउको दुखाइ, छालासम्बन्धी रोग र स्नायुगत समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ। रिसलाई दबाएर राख्दा पनि समस्या कम हुँदैन; बरु त्यो आन्तरिक तनाव बनेर जिउ दुख्ने, जिउ काम्ने, अनिद्रा र मानसिक थकानको कारण बन्छ।

मानसिक र सामाजिक दृष्टिले रिस अझ खतरनाक छ। अत्यधिक रिसाउने व्यक्ति पारिवारिक सम्बन्धमा कठोर हुन्छ, सामाजिक सम्बन्धमा कटु हुन्छ र कार्यक्षेत्रमा अव्यवहारिक बन्छ। यस्तो व्यक्तिसँग बस्न, काम गर्न वा सम्बन्ध राख्न अरू मानिसहरू हिच्किचाउँछन्। परिणामस्वरूप ऊ क्रमशः एक्लिँदै जान्छ। करियरमा अवरोध आउँछ, पारिवारिक कलह बढ्छ र सामाजिक प्रतिष्ठा खस्किन्छ। वास्तवमा, रिसले मानिसलाई अरूबाट मात्र होइन, आफ्नै आत्माबाट पनि टाढा पुर्याउँछ।

मानव मन एउटा सूक्ष्म तर गहिरो संरचना हो, जहाँ भावना केवल प्रतिक्रियामात्र होइनन्, ती चेतनाको दिशानिर्देशक शक्ति हुन्। डर, घृणा र रिस—यी तीनवटै भावना अलग–अलग देखिए पनि वास्तवमा एउटै मानसिक श्रृंखलाका कडी हुन्, जसले मानिसलाई बाह्य संसारभन्दा बढी आफ्नै अन्तर्मनसँग बाँधेर राख्छ।

डर अस्तित्वसँग जोडिएको प्राथमिक अनुभूति हो। यसले जीवनलाई जोगाउने काम गर्छ, तर जब यही डर असुरक्षा, हीनभावना र अस्वीकृतिको रूप लिन्छ, तब यो चेतनाबाट पलायन गर्न खोज्छ। स्वीकार नगरिएको डर मनको गहिराइमा थुनिन्छ, जहाँबाट त्यसले घृणाको आकार लिन्छ। घृणा डरको बाह्य प्रक्षेपण हो—आफूलाई असहज बनाउने व्यक्ति, विचार वा परिस्थितिप्रति जन्मिने प्रतिरोध।

घृणा लामो समयसम्म पोषित हुँदा रिसको रूपमा विस्फोट हुन्छ। रिस वास्तवमा शक्ति होइन, आत्मरक्षाको भ्रम हो। यसले क्षणिक रूपमा आत्मसम्मान जोगाएजस्तो देखिए पनि दीर्घकालीन रूपमा चेतनालाई बन्धक बनाउँछ। रिसको अवस्थामा विवेक मौन हुन्छ, करुणा हराउँछ र संवाद टुट्छ। मानिस बाहिरबाट कठोर देखिए पनि भित्रभित्रै डरको कैदी बनेको हुन्छ।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा, यी भावना अहंकारसँग गहिरो रूपमा गाँसिएका छन्। अहंकारले असुरक्षा स्वीकार्न चाहँदैन, त्यसैले डर रिसमा रूपान्तरण हुन्छ। यही रूपान्तरण नै मानसिक बन्धनको जरो हो। मुक्ति त्यतिबेला सम्भव हुन्छ, जब मानिसले डरलाई अस्वीकार नगरी स्वीकार गर्छ, घृणालाई बुझ्ने साहस राख्छ र रिसलाई आत्मबोधमा रूपान्तरण गर्छ।

जब चेतनाले भावनालाई नियन्त्रण होइन, बोध गर्न थाल्छ, तब मानसिक बन्धन टुट्छ। त्यही क्षणबाट मानव मन शान्ति, स्वतन्त्रता र करुणाको दिशामा अग्रसर हुन्छ।

रिसको सामाजिक आयाम पनि छ। उपेक्षित, घृणित वा कमजोर ठानिएका व्यक्तिहरूमा रिस बढी देखिन्छ। जब समाजले कसैलाई सुन्दैन, स्वीकार गर्दैन वा सम्मान दिँदैन, तब त्यो व्यक्ति आफ्नो अस्तित्व प्रमाणित गर्न रिसको बाटो रोज्न सक्छ। यस अर्थमा रिस सामाजिक असमानता, अन्याय र पीडाको मौन चिच्याहट पनि हो।

तर महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने—रिस उठ्नु अपराध होइन, तर रिसलाई नियन्त्रण गर्न नसक्नु समस्या हो। रिसलाई पूर्ण रूपमा नकार्नु सम्भव छैन, न त आवश्यक नै छ। तर यसको सही व्यवस्थापन अत्यावश्यक छ। रिस उठेको बेला सबैभन्दा पहिलो कदम भनेको “म रिसाइरहेको छु” भन्ने सत्यलाई स्वीकार गर्नु हो। स्वीकारोक्ति स्वयं उपचारको पहिलो चरण हो। जब मानिसले आफ्नो रिसलाई पहिचान गर्छ, तब त्यसको तीव्रता स्वतः घट्न थाल्छ।

रिसको क्षणमा सरल तर प्रभावकारी उपायहरू उपयोगी हुन्छन्। उल्टो गिन्ती गन्नु, केही समय मौन बस्नु, लामो र गहिरो श्वास लिनु, पानी पिउनु—यी सबैले मस्तिष्कलाई शान्त पार्न सहयोग गर्छन्। रिसको आवेगमा कुनै पनि निर्णय नलिनु अत्यन्त आवश्यक छ, किनकि त्यो क्षण विवेकभन्दा भावना बलियो हुन्छ। रिस शान्त भएपछि मात्र संवाद गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ।

रिस कम भएपछि त्यसको कारण खोज्नु आवश्यक छ—म किन रिसाएँ? डर के थियो? अपमान कहाँ भयो? अपेक्षा के थियो? जब मानिसले रिसको जरोसम्म पुगेर आत्मविश्लेषण गर्छ, तब रिस विस्तारै आत्मबोधमा रूपान्तरण हुन थाल्छ। दोषारोपण होइन, सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिनु; प्रतिशोध होइन, समझदारी रोज्नु; विगत होइन, वर्तमानमा ध्यान केन्द्रित गर्नु—यी नै रिस व्यवस्थापनका आधार हुन्।

माफी रिसमुक्तिको उच्चतम रूप हो। माफ गर्नु कमजोरी होइन; यो आत्मबलको प्रतीक हो। माफ गर्न सक्ने व्यक्ति नै वास्तवमा स्वतन्त्र हुन्छ—किनकि ऊ आफ्नो मनको कारागारबाट मुक्त हुन्छ। यही सन्दर्भमा महात्मा गान्धीको भनाइ अत्यन्त सान्दर्भिक छ—“रिस एक क्षणको पागलपन हो।” क्षणिक भए पनि यसले दीर्घकालीन क्षति पुर्याउन सक्छ। इतिहास साक्षी छ—रिसको आवेगमा भएका निर्णयहरूले व्यक्ति, परिवार, समाज र राष्ट्रसम्म विनाशमा धकेलेका उदाहरणहरू असंख्य छन्।

रिसमुक्त जीवन सचेत, सन्तुलित र विवेकपूर्ण जीवन हो। सच्चा आत्मज्ञान, ध्यान, संवाद र आत्मस्वीकृतिको मार्गबाट डर, घृणा र रिसको यो नकारात्मक चक्र तोड्न सकिन्छ। जब डरलाई स्वीकार गरिन्छ, घृणालाई समझिन्छ र रिसलाई रूपान्तरण गरिन्छ, तब मानव मन शान्ति, करुणा र समृद्धितर्फ उन्मुख हुन्छ। यही शान्त मन नै सुखी जीवनको साँचो आधार हो।

।(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)