समभावको सौन्दर्य : विभाजनको युगमा मानवीय एकता

समभावको सौन्दर्य : विभाजनको युगमा मानवीय एकता

तोमनाथ उप्रेती,

उपसचिव, नेपाल सरकार

वर्तमान युग विभाजनको युग हो। विचार, पहिचान, धर्म, राजनीति र प्रविधिले मानिसलाई निरन्तर टुक्र्याइरहेको समय हो। सामाजिक सञ्जालले स्वरलाई तीव्र बनाएको छ, तर श्रवण शक्ति कमजोर पारेको छ। यस्तो परिवेशमा समभाव कुनै भावुक आदर्श मात्र होइन, अस्तित्व जोगाउने दार्शनिक आवश्यकता बनेको छ। समभाव चेतनाको त्यो उचाइ हो जहाँ भिन्नताभित्र पनि समान मानवता देख्न सकिन्छ।

पूर्वीय दर्शनमा समभाव आत्मज्ञानको फल हो। जब व्यक्ति “म” र “अरू” बीचको कठोर रेखा मेट्न थाल्छ, तब करुणा स्वाभाविक रूपमा जन्मिन्छ। गीता भन्छ—सुख–दुःख, लाभ–हानि, जय–पराजयमा सम रहनु नै योग हो। यस समत्वले मनलाई स्थिर बनाउँछ र बुद्धिलाई निष्पक्ष। आधुनिक सन्दर्भमा, यही समत्वले ध्रुवीकरणको विषलाई निष्क्रिय बनाउने औषधि दिन्छ।

मानवीय एकता कुनै एकरूपता होइन; यो विविधतासँग सहअस्तित्वको कला हो। समभावको सौन्दर्य यहीँ छ—भिन्न मतलाई नष्ट नगरी, संवादमार्फत सहमति खोज्ने धैर्य। विभाजनको युगमा हामी अक्सर सत्यलाई हतियार बनाउँछौँ; समभावले सत्यलाई सेतु बनाउँछ। जब हामी असहमतिलाई शत्रु होइन, सिकाइको अवसर ठान्छौँ, तब एकताको बीउ रोपिन्छ।

समभाव व्यक्तिगत अभ्यासबाट सामाजिक संस्कृतिमा रूपान्तरित हुनुपर्छ। घरभित्र सुन्ने बानी, विद्यालयमा सहानुभूतिको शिक्षा, सार्वजनिक विमर्शमा सम्मान—यी सबै समभावका व्यवहारिक आयाम हुन्। राज्य र संस्थाहरूले पनि नीति निर्माणमा समभावलाई मूल्य बनाउनु आवश्यक छ; नत्र न्याय कानुनी त हुन्छ, तर मानवीय हुँदैन।

प्रविधिले दूरी घटाएको छ, तर हृदयको दूरी बढाएको छ। समभावले यस दूरीलाई घटाउने मानवीय स्पर्श दिन्छ। यो कुनै तटस्थ मौन होइन, जिम्मेवार संवेदना हो—जहाँ पीडितको पीडा देखिन्छ, तर दोषारोपणभन्दा समाधान खोजिन्छ। समभावको सौन्दर्य शान्तिमा मात्र होइन, सम्बन्धमा प्रकट हुन्छ। विभाजनको गर्जनबीच पनि यदि हामी भित्रको मौन सुन्न सक्छौँ भने, त्यही मौनबाट मानवीय एकताको स्वर उठ्छ। यही स्वर आजको सभ्यतालाई चाहिएको सबैभन्दा गहिरो दर्शन हो।

मानव समाजको असली सौन्दर्य करुणा, सहानुभूति र परस्पर सम्मानमा निहित हुन्छ। जब हामी हृदयबाट संवेदनशील हुन्छौँ, तब मात्र अरूको पीडा आफ्नै पीडा जस्तो लाग्छ र अरूको खुशी आफ्नै खुशीको अनुभूति हुन्छ। यही संवेदना नै मेलमिलाप र समभावको मूल आधार हो।

समाजमा विचार, धर्म, जात, वर्ग, भाषा वा संस्कृतिका आधारमा मतभेद हुनसक्छन्। तर यी भिन्नताहरू कुनै पनि हालतमा द्वेष, वैमनस्य वा विभाजनको कारण बन्नु हुँदैन। संवेदनशील हृदयले भिन्नतालाई अस्वीकृत गर्दैन, बरु त्यसलाई प्राकृतिक विविधता भनेर आत्मसात् गर्छ। यही बोधले समाजलाई सहिष्णुता र सहअस्तित्वतर्फ डोर्याउँछ। मेलमिलाप तब सम्भव हुन्छ, जब हामी अरूलाई पनि आफ्नै जस्तो मान्छौँ र तिनीहरूको अस्तित्वलाई आदर गर्छौँ।

समभाव सबैलाई समान दृष्टिले हेर्ने चेतना बुझिन्छ। यसको अर्थ सबलाई उही ढाँचामा ढाल्नु होइन, बरु विविधतालाई स्वीकार्दै समान स्नेह र सम्मानका साथ व्यवहार गर्नु हो। यदि समाजमा करुणा र समभावको अभ्यास हुन्छ भने अहंकार, घृणा र स्वार्थका पर्खालहरू भत्किन्छन्। विभाजनको ठाउँमा एकताको भावना पलाउँछ, वैमनस्यको ठाउँमा मैत्रीभाव जाग्छ।

उपनिषद्, गीता वा बुद्धको शिक्षामा करुणा र समभावलाई मानव जीवनको उच्चतम गुण मानिएको छ। बुद्धले करुणामय हृदयलाई “परमार्थ सुख” को मार्ग भनेका छन्। त्यस्तै, गीता भन्छ – “समदर्शी मनुष्य नै सच्चा ज्ञानी हो।” यी शिक्षाले संकेत गर्छन् कि आत्मिक उन्नति केवल ज्ञान वा पूजा–पाठद्वारा होइन, बरु संवेदनशील हृदयद्वारा सम्भव हुन्छ।

करुणा र समभाव अलग–अलग मूल्य जस्ता देखिए पनि दार्शनिक दृष्टिले यी एउटै चेतनाका दुई अभिव्यक्ति हुन्। करुणा हृदयको संवेदना हो भने समभाव त्यस संवेदनाको परिपक्व अवस्था हो। जहाँ करुणाले अरूको पीडा देख्छ, त्यहीँ समभावले त्यो पीडालाई “मेरो” र “तिम्रो” को सीमाबाट मुक्त गरेर साझा मानवीय अनुभूति बनाउँछ। विभाजनको युगमा मानवीय एकताको सौन्दर्य यही रूपान्तरणमा निहित छ—भावनाबाट दर्शनतर्फ, सहानुभूतिबाट सहअस्तित्वतर्फ।

समभावको सौन्दर्य त्यतिबेला प्रकट हुन्छ जब करुणा चयनात्मक हुँदैन। यदि करुणा केवल आफ्नो समूह, विचार वा पहिचानसम्म सीमित रह्यो भने त्यो करुणा होइन, सहानुभूतिको पक्षपात हो। समभावले करुणालाई निष्पक्ष बनाउँछ। यसले हामीलाई मित्र–शत्रु, आफ्नो–पराया, सही–गलतको कठोर द्वन्द्वभन्दा माथि उठाएर मानव अस्तित्वको साझा पीडामा उभ्याउँछ। यही उचाइबाट मात्र साँचो मेलमिलाप सम्भव हुन्छ।

आजको समाजमा देखिएको राजनीतिक, जातीय, धार्मिक र वैचारिक ध्रुवीकरण मूलतः समभावको अभावको परिणाम हो। करुणा नभएको समभाव शुष्क तटस्थता हुन्छ भने समभाव नभएको करुणा भावनात्मक आवेग मात्र बन्छ। दर्शनको दृष्टिले, यी दुवैको समन्वयले मात्र मानवीय एकताको आधार तयार गर्छ। बुद्धको करुणा, गीता’s समत्व, इस्लामको रहमत र ख्रिस्तीय प्रेम—सबैको सार यही हो कि मानवता विभाजनभन्दा ठूलो सत्य हो।

समभावको सौन्दर्य व्यवहारिक जीवनशैली हो। जब करुणाले हाम्रो दृष्टि परिवर्तन गर्छ, तब समभावले हाम्रो व्यवहार रूपान्तरण गर्छ। हामी विरोधलाई पनि संवादको सम्भावना देख्न थाल्छौँ। हामी न्याय खोज्दा बदला होइन, समाधान खोज्छौँ। यही कारणले करुणा–आधारित समभाव सामाजिक नीति, शिक्षा र शासनसम्म पुग्दा मात्र शान्ति स्थायी बन्छ।

विभाजनको युगमा मानवीय एकता कुनै बाह्य सम्झौताको परिणाम होइन, आन्तरिक चेतनाको उपलब्धि हो। करुणाले हृदय खोल्छ, समभावले चेतना विस्तार गर्छ। यी दुवै मिलेर मानवतालाई उच्चतम स्तरमा पुर्याउँछन्। त्यसैले भन्न सकिन्छ—समभावको सौन्दर्य करुणाबाट जन्मिन्छ, र करुणा समभावमा पूर्णता पाउँछ। यही नै आजको सभ्यताका लागि सबैभन्दा गहिरो र आवश्यक दर्शन हो।