कृत्रिम बुद्धिमत्ता  र सामाजिक सञ्जालमा नैतिक पुनर्निर्माण

कृत्रिम बुद्धिमत्ता  र सामाजिक सञ्जालमा नैतिक पुनर्निर्माण

तोमनाथ उप्रेती,

उपसचिव, नेपाल सरकार

२१औँ शताब्दीको प्रविधिसम्पन्न युगमा जब डिजिटल क्रान्तिले समाजको रूप–रेखा पुनःनिर्माण गरिरहेको छ, त्यही समयमा मानवताको मौलिक भाव—सहानुभूति, संवेदनशीलता र आत्मीयता—बिस्तारै ओझेल पर्दै गएको छ। प्रविधिको तीव्र विकासले दक्षता र गति त बढाएको छ, तर आत्मीयता र आत्मबोधको क्षितिज साँघुरिँदो छ। नेपालजस्तो बहुजातीय, भाषिक र भौगोलिक विविधताले भरिएको समाजमा यो अवस्था झन् जटिल बन्दै गएको छ।

प्रविधिले मानवताका स्वर, पीडा, भावना र विवेकलाई स्थान दिनुपर्छ। नत्र प्रविधिको विकासले भौतिक समृद्धि त ल्याउँछ, तर आत्माको शून्यता पनि निम्त्याउँछ। अतः डिजिटल युगमा हाम्रो सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता संवेदनशील प्रविधिको निर्माण र त्यसमा मानवताको पुनःस्थापना गर्नु हो—जहाँ प्रविधिले होइन, मानवीयता बोल्छ।

२१औँ शताब्दी मानव इतिहासमा प्रविधिको क्रान्तिकारी युगको रूपमा चिनिन्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता र सामाजिक सञ्जालले हाम्रा जीवनका सबै क्षेत्रमा छाप छोडिसकेका छन्। स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, सञ्चार, व्यापार, मनोरञ्जनदेखि लिएर राजनीतिक अभियानसम्म, यी प्रविधिहरूले मानवीय व्यवहार, निर्णय क्षमता र सामाजिक अन्तरक्रियामा गहिरो प्रभाव पारेका छन्। यद्यपि, यस विकाससँगै नैतिक र सामाजिक चुनौतीहरू पनि उत्पन्न भएका छन्, जसले मानव मूल्य, सामाजिक सौहार्द र व्यक्तिगत जिम्मेवारीको प्रश्न उठाउँछन्।

कृत्रिम बुद्धिमत्ता  र सामाजिक सञ्जालले सूचना सुलभ बनाउने, विश्वव्यापी सम्बन्ध स्थापन गर्ने र ज्ञानको पहुँच बढाउने कार्य गरेका छन्। तर, यसै माध्यमबाट झुठा समाचार, भ्रामक प्रचार, साइबर अपराध, गोपनीयता उल्लङ्घन र डिजिटल विभाजन जस्ता समस्या पनि तीव्र रूपमा बढेका छन्। यदि मानव चेतना र नैतिक विवेक यस प्रविधिसँग समाहित नभए, तब ती शक्तिहरू विनाश र सामाजिक अस्थिरताको स्रोत बन्न सक्छन्।

नैतिक पुनर्निर्माणको आवश्यकता विशेषगरी यस कारणले देखिन्छ कि डिजिटल युगमा मानिसको आन्तरिक मूल्य र सामाजिक उत्तरदायित्व बाह्य प्रविधिको छायामा हराउँदै गएको छ। व्यक्तिहरू जति बढी सामाजिक सञ्जालमा व्यस्त हुन्छन्, उति नै तिनीहरूको स्व-अनुभूति, सहिष्णुता र संवेदनशीलता कम हुँदै गएको छ। धेरैजसो व्यक्ति लाइक, शेयर, र कमेन्टको परिणाममा खुशी वा दुख पाउने भए, मानव चेतनाले वास्तविक जीवन मूल्य र सामाजिक दायित्वको महत्त्व कम आंकलन गर्न थाल्छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ताको नैतिक प्रयोग र सामाजिक सञ्जालमा जिम्मेवार व्यवहारको अभ्यास गर्नाले मात्र मानवता सुरक्षित रहन सक्छ। उदाहरणका लागि, एल्गोरिदममा पक्षपात, भेदभाव र लाभमुखी प्रवृत्ति भए, त्यसले समाजमा असमानता र असन्तुलन निम्त्याउँछ। यदि हामीले प्रविधिमा मात्र दक्षता खोज्छौं र मानवीय मूल्य, करुणा र न्यायलाई बेवास्ता गर्छौं भने समाजमा द्वन्द्व, हिंसा र सामाजिक दूरी बढ्ने निश्चित छ।

प्राचीन दर्शन र आधुनिक मानविकीले नैतिकता र जिम्मेवारीको महत्व बारम्बार स्पष्ट पार्छन्। वेद, उपनिषद, भगवद्गीता र बौद्ध शिक्षाले व्यक्ति र समाजको कल्याणमा धर्म, सत्य, करुणा र संयमको भूमिका बताउँछन्। डिजिटल युगमा यी मूल्यहरूलाई प्रविधिसँग समन्वय गर्न सकिए, तब मात्र समाजमा स्थायी सुधार सम्भव हुन्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता  लाई केवल आर्थिक लाभ र दक्षताका लागि प्रयोग गर्नु पर्याप्त छैन; यसले सामाजिक न्याय, शिक्षा, स्वास्थ्य, मानव अधिकार र पारस्परिक सम्मानमा योगदान पुर्याउनुपर्छ।

सामाजिक सञ्जालमा नैतिक पुनर्निर्माणको एक मुख्य आयाम हो—सत्यता र पारदर्शिता। प्रत्येक प्रयोगकर्ताले सूचना जाँच, तथ्यको मूल्याङ्कन र जिम्मेवार अभिव्यक्ति अभ्यास गर्नुपर्छ। त्यसैले डिजिटल शिक्षामा सत्य, सहिष्णुता, आलोचनात्मक सोच र सहकार्यका मूल्यहरू समावेश गर्न अत्यावश्यक छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता  प्रणालीले पनि स्वतः नैतिक ढाँचामा काम गर्न सिक्नुपर्छ—भेदभावविहीन, निष्पक्ष र पारदर्शी निर्णय गर्ने क्षमता विकास गर्नुपर्ने हुन्छ।

यस सन्दर्भमा, नेतृत्व र नीति निर्माणको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ। सरकार, कम्पनी र संस्थाहरूले कृत्रिम बुद्धिमत्ता  र सामाजिक सञ्जाल प्रयोगका लागि स्पष्ट नैतिक मापदण्ड तय गर्नुपर्छ। प्रयोगकर्ताहरूलाई गोपनीयता, डाटा सुरक्षा, डिजिटल अधिकार र जिम्मेवार प्रयोगका बारेमा शिक्षित गर्नुपर्छ। साथै, प्रविधि निर्माणकर्ता र विकासकर्ताले केवल नवप्रवर्तन र दक्षतामा ध्यान नदिएर मानव मूल्य र सामाजिक कल्याणलाई प्राथमिकता दिनु पर्दछ।यसरी, कृत्रिम बुद्धिमत्ता  र सामाजिक सञ्जालमा नैतिक पुनर्निर्माणले हाम्रो चेतना, व्यवहार र समाजको संरचना सुधार गर्ने महत्त्वपूर्ण अवसर प्रदान गर्दछ। भविष्यको समाज न्यायपूर्ण, समानता र सहिष्णुतामा आधारित रहोस् भन्ने उद्देश्य प्राप्त गर्न हामी सबैले डिजिटल युगमा नैतिकता, विवेक र मानव मूल्यलाई आत्मसात् गर्नुपर्छ।

विगतका यन्त्रप्रधान युगहरूमा प्रविधि केवल दक्षता र उत्पादकत्वको माध्यम थियो। मेशिनहरूले काम सहज बनाउँथे, तर मानव चेतना, मूल्य र अस्तित्वको विमर्शमा यसको हस्तक्षेप सीमित थियो। आजको डिजिटल युगमा भने प्रविधि हातको औजार मात्र नभई मन, मस्तिष्क र आत्माको संरचना नै बदल्ने सामर्थ्य राख्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, न्यूरो नेटवर्क र सामाजिक सञ्जालले हाम्रो चिन्तनशैली, आत्मपहिचान र मूल्यबोधमा गहिरो प्रभाव पार्दैछन्।

प्रविधिको प्रभावलाई सुविधा, सरलता वा जोखिमको सन्दर्भमा मात्र हेर्नु सतही दृष्टि हो। यो अब मानव अस्तित्व र मूल्यबोधलाई पुनःपरिभाषित गर्ने तहसम्म पुगिसकेको छ। हामी कसरी र किन बाँच्ने, कुन आधारमा निर्णय गर्ने—जस्ता प्रश्नहरू अब केवल दर्शनशास्त्रका ग्रन्थमा सीमित छैनन्; प्रविधिको कोड, एल्गोरिदम र डेटा प्रवाहले यसलाई निर्देशित गर्न थालिसकेको छ।

जब प्रविधिले सत्य र असत्य, यथार्थ र आभास, संवेदना र स्वचालित प्रतिक्रिया बीचको सीमारेखा मेटाउँछ, तब मानवीय चेतना स्वयं संकटग्रस्त हुन्छ। अति-डिजिटलीकरणले केवल दक्षता ल्याउँदैन, यसले स्वतन्त्र इच्छा, नैतिक निर्णय क्षमता र आत्मस्वरूपमाथि प्रश्न खडा गर्छ। के हामी अझै स्वतन्त्र छौं, वा एल्गोरिद्मिक सिफारिसका अनुयायी मात्र बनिरहेका छौं?

यसैले प्रविधिको वर्तमान स्वरूपलाई ‘क्रान्ति’ भनेर उत्सव मनाउनु सतही दृष्टिकोण हो। यो समय चेतनात्मक पुनराविष्कारको घडी हो—जहाँ मानवता र प्रविधि बीच समन्वय आवश्यक छ। प्रविधि प्रगतिको मात्र मापक होइन, जबसम्म हामी यसको नैतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक आयाममा हस्तक्षेप गर्न सक्षम छैनौं। प्रविधिको विकाससँगै चुनौती अब यसको उत्तरदायी विवेकमा छ, ताकि हामी केवल उपभोक्ता नभई विवेकी संरचनाकार बन्न सकौँ।

जब डिजिटल संरचनाले मानव व्यवहार र विचारलाई प्रभावित गर्न थाल्छ, तब प्रविधि स्वतन्त्र अस्तित्व होइन, उत्तरदायी अभिवृद्धिको विषय बन्नेछ। यदि प्रविधिले मानवतालाई बिर्सियो भने, सुविधा त हुन्छ तर संवेदना हराउँछ; सूचना त हुन्छ तर बोध हराउँछ। त्यसैले नीति निर्माण, शिक्षा र सामाजिक संरचनाले प्रविधिलाई मूल्य–केन्द्रित दिशा दिनुपर्छ, ताकि मानवता विस्थापित नहोस्, सम्बलित होस्।

युगान्तकारी प्रविधिहरू—कृत्रिम बौद्धिकता, बिग डेटा, एल्गोरिदम—यी सबैले निर्णय प्रक्रिया, सामाजिक अन्तरक्रिया र निजी जीवनका संरचना नै पुनःलेखन गरिरहेका छन्। तर यी विकासहरूले साथमा ल्याएका छन् गम्भीर दार्शनिक, नैतिक र सामाजिक प्रश्नहरू—के एल्गोरिद्मको निर्णय मानवीय संवेदनाको विकल्प होरु के डेटा मात्रबाट न्याय सम्भव छरु डिजिटल मानववाद यिनै प्रश्नहरूको उत्तर हो, जहाँ प्रविधिको प्रयोग मानवीय सन्दर्भमा खिचिन्छ। फ्लोरिडी, निडा(रूमेलिनजस्ता चिन्तकहरूले औंल्याएझैं, प्रविधिको उद्देश्य दक्षता वा गति होइनस त्यो सामाजिक न्याय, समावेशिता र गरिमाको संवाहक पनि हुनुपर्छ।
नेपालको वर्तमान डिजिटल यात्रामा डिजिटल मानववाद केवल विचार होइन—एक मौलिक आवश्यकताको रूपमा उदाइरहेको छ। प्रविधिको बृद्धिशील विकासले आर्थिक र सामाजिक प्रणालीमा तीव्र रूपान्तरण त ल्याइरहेको छ, तर त्यससंगै गहिरो असमानता, पहुँचको विभाजन र संवेदनात्मक विचलनको यथार्थ पनि उजागर हुँदैछ। काठमाडौंका निजी विद्यालयहरूमा जुम कक्षा, स्मार्ट बोर्ड, र अनलाइन मूल्यांकनको सहजता छ भने, कर्णाली, डोल्पा वा बाजुराका विद्यार्थीहरू अझै रेडियो शिक्षामा आश्रित छन्। यो अवस्था प्रविधिको उपलब्धि होइन, मानवताको विभाजन हो—जहाँ प्रविधि न्यायको सेतु नभई विभाजनको पर्खाल बनेको छ।

त्यस्तै, ‘नागरिक एप’, ‘ई–सेवा’ वा ‘ई–पेमेन्ट’ प्रणालीहरूले सैद्धान्तिक रूपमा सेवा प्रवाहलाई छरितो बनाएका छन्, तर दृष्टिविहीन, अशिक्षित, भाषिक सीमितता भएका वा ज्येष्ठ नागरिकहरूको लागि यिनै प्रणालीहरू असहज, अपरिचित र कहिलेकाहीँ अपमानजनक अनुभव बनिरहेका छन्। जब प्रविधिले नागरिकत्वको अनुभूति दिनुको सट्टा बहिष्करणको पीडा दिन थाल्छ, त्यतिखेर प्रविधिको उदारताभन्दा बढी क्रूरता देखिन्छ। यसैले नीति निर्माणदेखि उपकरण डिजाइनसम्म समावेशिता, सुलभता र संवेदनशीलता अनिवार्य हुनुपर्छ। डिजिटल मानववाद यही चेतनाको नाम हो—जहाँ प्रविधिको विकास सबैको लागि न्यायोचित पहुँचको ग्यारेन्टी हो, प्रविधिको चमत्कार होइन।

नेपालजस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक, भौगोलिक विविधताले भरिएको राष्ट्रमा डिजिटल प्रणालीले सबैलाई समेट्न सक्नुपर्छ—नत्र प्रविधिको नाममा अर्को सामाजिक विभाजन सुरु हुनेछ। सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन शिक्षा, टेलिमेडिसिन, र मोबाइल एपहरू प्रगतिको सूचक जस्तै देखिन्छन्, तर तिनले ल्याएका मनोवैज्ञानिक प्रभावहरू—जस्तो आत्मग्लानि, एक्लोपन, सामाजिक तुलना, साइबर हिंसा—आजका किशोरकिशोरीको अन्तरजगतलाई आहत गरिरहेका छन्। यी अब पश्चिमी विश्वका मुद्दा मात्र होइनन्—नेपालका शहरी विद्यालयहरूमा अध्ययनरत युवाहरुको यथार्थ हुन्।

‘डिजिटल आत्मचेतना’ भन्ने नवीन मानसिक संरचनाले सहानुभूति, सामाजिक सम्बन्ध र मानव संवेदनालाई बिस्तारै विस्थापित गर्दैछ। यस्तो परिवेशमा केवल डिजिटल साक्षरता पर्याप्त हुँदैन; आवश्यक छ—डिजिटल नैतिकता, भावनात्मक सहिष्णुता, र संवेदनशीलता सिकाउने शिक्षाको। यो शिक्षा केवल प्रविधिको प्रयोग सिकाउने होइन—प्रविधिको विवेकशील प्रयोग सिकाउने हो। मानवीय विवेक, करुणा, सहिष्णुता र सामाजिक उत्तरदायित्व प्रविधिको साथसाथै सिकाइएका खण्डमा मात्र डिजिटल युग मानवीय युग बन्न सक्छ।

डिजिटल मानववाद प्रविधिको विरोध होइन—यो प्रविधिप्रतिको सजग प्रेम हो, जहाँ चेतनाले प्रविधिलाई दिशा दिन्छ, प्रविधिले चेतनालाई होइन। यो दृष्टिकोण प्रविधिलाई उद्देश्य होइन, साधनको रूपमा हेर्छ—त्यस्तो साधन, जसले मानवताको सेवा गर्छ, त्यसको विस्थापन होइन। जब प्रविधि नै लक्ष्य बन्छ, तब मानवीय मूल्यहरू व्यावसायिक विगतका यन्त्रप्रधान युगहरूमा प्रविधि केवल दक्षता र उत्पादकत्वको माध्यम थियो। मेशिनहरूले काम सहज बनाउँथे, तर मानव चेतना, मूल्य र अस्तित्वको विमर्शमा यसको हस्तक्षेप सीमित थियो। आजको डिजिटल युगमा भने प्रविधि हातको औजार मात्र नभई मन, मस्तिष्क र आत्माको संरचनाको कोडभित्र हराउँछन्; तर जब प्रविधि मानव केन्द्रित साधन बन्छ, तब त्यसले सभ्यतालाई गहिरो र समावेशी बनाउँछ।

नेपालजस्तो संक्रमणकालीन समाजमा, जहाँ परम्परागत संरचना र आधुनिक आकांक्षाबीच गहिरो द्वन्द्व छ, डिजिटल मानववाद एक समन्वयकारी दर्शन बन्न सक्छ—जहाँ प्रविधि पनि रहन्छ, परम्पराको आत्मा पनि। यो दर्शन नीतिनिर्माताबाट सुरु भएर शिक्षक, विद्यार्थी, प्रविधिविद्, नागरिक सबैमा फैलिनुपर्छ।प्रविधिको प्रयोग मानवताको लागि हो, न कि त्यसको मूल्यहीन प्रतिस्थापनका लागि। हाम्रो प्रत्येक डिजिटल नीति, सेवा वा नवप्रवर्तनमा मानव हृदयको स्पन्दन समावेश हुनुपर्छ। त्यही स्पन्दनले प्रविधिलाई प्रगतिको औजार होइन, सभ्यताको संवाहक बनाउँछ।

डिजिटल युगको चकमक प्रकाशबीच आजको यथार्थले एक मौन तर गहिरो प्रश्न उब्जाउँछ—के प्रविधिको यो उत्कर्ष मानवताको उत्कर्ष पनि हो ? अथवा, हामी यन्त्रको अनुशासनमा मानवता बिर्सँदैछौं ? नेपालजस्तो संक्रमणशील समाजमा यो प्रश्न झनै सान्दर्भिक बन्छ, जहाँ परम्परागत जीवनशैली र आधुनिक प्रविधिबीचको द्वन्द्व तीव्र बन्दै गएको छ।

हाम्रो डिजिटल यात्राले सुविधा, सूचना र गति त विस्तार गरेको छ, तर यदि यो यात्रा सहानुभूति, समानता र चेतनाको संवेदनाबाट विमुख हुँदैछ भने, यो प्रगति होइन—एक नियन्त्रित पतन हो। प्रविधि मानव समाजको आवश्यक साधन हो, तर जब यसले आफ्ना निर्माताहरूमाथि नै शासन गर्न थाल्छ, तब चेतनाको स्वतन्त्रता संकटमा पर्छ।नेपालजस्तो विविधता र असमानताले भरिएको समाजमा यो विचार केवल सैद्धान्तिक विलासिता होइन, विकासको आधारभूत पूर्वशर्त हो। जबसम्म प्रविधिले सबै वर्ग, भूगोल र पीढीलाई न्यायोचित पहुँच दिन सक्दैन, तबसम्म यसको विकास अपूर्ण नै रहन्छ।

हामी प्रविधिको निर्माता हौँ, यसका बन्धक होइन। प्रविधिलाई मानवताको सेवामा लगाउनु—यसलाई आत्मीयता, विवेक र न्यायका सिद्धान्तहरूमा अड्याउनु—यही हो डिजिटल मानववादको अन्तिम मर्म। यही मर्मले प्रविधिको तीव्रता र मानवताको गहिराइबीच सन्तुलन कायम गर्न सक्दछ, र यही मार्ग हो एक सभ्य, संवेदनशील र समावेशी डिजिटल भविष्यतर्फको यात्रा।

कृत्रिम बुद्धिमत्ता  र सामाजिक सञ्जालमा नैतिक पुनर्निर्माणले व्यक्तिगत चेतनालाई पनि सशक्त बनाउँछ। प्रयोगकर्ताले आफ्नो डिजिटल व्यवहारमा जिम्मेवारी, संयम, सहिष्णुता र करुणा अभ्यास गर्दा मात्र समाजमा सकारात्मक प्रभाव पुग्छ। उदाहरणका लागि, विवादास्पद समाचारमा सचेत प्रतिक्रिया, सहकार्यपूर्ण संवाद र झुठो जानकारीको विरुद्ध सचेतता, डिजिटल समाजलाई स्वास्थ्यपूर्ण र न्यायपूर्ण बनाउँछ।अन्ततः, कृत्रिम बुद्धिमत्ता  र सामाजिक सञ्जाल मानव जीवनका शक्तिशाली उपकरण हुन्, तर मानवता, न्याय र नैतिक विवेक बिना ती शक्तिहरू हानिकारक बन्न सक्छन्। नैतिक पुनर्निर्माणले प्रविधि र मानव चेतनाको बीचमा सेतु बनाउँछ। व्यक्तिगत मूल्य, सामाजिक जिम्मेवारी र पारस्परिक सम्मानले मात्र डिजिटल युगलाई सृजनात्मक, दिगो र मानवतामुखी बनाउँछ।