अज्ञानताको जालोमा फसेको अहंकार

अज्ञानताको जालोमा फसेको अहंकार

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव चेतनाको सबैभन्दा सूक्ष्म तर घातक विकृति अहंकार हो। यसको मूल जरा अज्ञानतामा गाडिएको हुन्छ । जब मानिस आफ्नो वास्तविक स्वरूप, सीमितता र परस्पर निर्भर अस्तित्वलाई बिर्सन्छ, तब “म” को भ्रमले चेतनालाई ढाक्छ । यही अज्ञानताको पर्दाभित्र अहंकार जन्मिन्छ, हुर्किन्छ र विवेकलाई मौन बनाउँदै जान्छ । विवेक भनेको सही–गलत छुट्याउने आन्तरिक प्रकाश हो । तर अज्ञानताले जब यो प्रकाश ढाकिदिन्छ, अहंकार नै निर्णयकर्ता बन्न पुग्छ ।

मानव जीवनमा अहंकार र अज्ञानता एकअर्कासँग गहिरो सम्बन्ध राख्छन्। जब व्यक्तिले आफ्नो क्षमता, ज्ञान वा दृष्टिकोणलाई अत्यधिक महत्व दिन थाल्छ, तब उनी अहंकारको जालोमा फस्छन्। अहंकारले मनोवैज्ञानिक दृष्टिले व्यक्तिलाई असंवेदनशील, असहिष्णु र आत्मकेंद्रित बनाउँछ। यदि यससँग अज्ञानता पनि जोडिन्छ भने, व्यक्ति आफ्नो कमजोरी, सीमितता र गल्ती बुझ्न असमर्थ हुन्छ। अज्ञानताको पर्दाभित्र लुकेको अहंकार केवल व्यक्तिगत जीवनमा होइन, सामाजिक, राजनीतिक र दार्शनिक परिवेशमा समेत चुनौतीपूर्ण परिणाम ल्याउँछ।

अज्ञानता आफ्नो त्रुटि बुझ्ने क्षमता र आलोचनालाई ग्रहण गर्ने विवेकको कमी पनि जनाउँछ। जब अहंकार र अज्ञानता सँगसँगै काम गर्छन्, तब व्यक्ति आफ्नो दृष्टिकोणलाई मात्र सही ठान्छ र अरूको विचारलाई अस्वीकार गर्छ। यसले बहस, संवाद र सहकार्यमा बाधा पुर्याउँछ। समाजमा यस्तो प्रवृत्ति बढ्दा, सामूहिक निर्णय, नेतृत्व र नीति निर्माण कमजोर हुन्छ। उदाहरणका लागि, कुनै संस्था वा राजनीतिक दलमा नेतृत्वमा रहेका व्यक्तिले आफ्नो अज्ञानतालाई स्वीकार नगरी केवल आफ्नै विचारको आधारमा निर्णय लिँदा संगठनात्मक अस्थिरता र द्वन्द्व उत्पन्न हुन्छ।

ज्ञान आत्मचेतनाको जागरण हो । अज्ञानताको पर्दा हटेपछि अहंकार स्वतः क्षीण हुन थाल्छ र विवेक पुनः सक्रिय हुन्छ । विवेक जागृत भएपछि व्यक्ति “म” बाट “हामी” तर्फ उन्मुख हुन्छ । त्यसैले अहंकारको अन्त्य बाह्य नियन्त्रणबाट होइन, आन्तरिक बोधबाट सम्भव हुन्छ । यही बोध नै मानव जीवनलाई नैतिक, सन्तुलित र अर्थपूर्ण बनाउने दार्शनिक मार्ग हो ।

अहंकारको मूल जरा अज्ञानता हो । जब व्यक्तिले आफूलाई केवल शरीर, धन, पद र सम्मानसँग पहिचान गर्छ, तब अहंकार बढ्छ। इतिहासमा रावण, दुर्योधन, हिरण्यकश्यप जस्ता पात्रहरूको पतनको मूल कारण नै अहंकार हो।अहंकारले व्यक्ति र समाजमा द्वेष, विवाद र विखण्डन ल्याउँछ। जीवनमा साँचो सुख, शान्ति र समृद्धिका लागि अहंकारलाई परित्याग गर्नु आवश्यक हुन्छ। आत्मचिन्तन, विनम्रता र सेवाभावले मात्र अहंकारलाई घटाउन सकिन्छ। जब व्यक्ति निरंहकार बन्न थाल्छ, तब उसले साँचो प्रेम, करुणा र आत्मज्ञान प्राप्त गर्न सक्छ। त्यसैले अहंकारलाई नियन्त्रण गरेर विवेक र साधनाको मार्गमा अघि बढ्नुपर्छ।

अहंकारले आफूलाई अत्यधिक ठूलो र सर्वश्रेष्ठ ठान्ने मानसिक प्रवृत्तिलाई जनाउँछ। जब मानिसले आफ्नो उपलब्धि, शक्ति वा ज्ञानलाई अरूभन्दा माथि देख्न थाल्छ र अरूको योगदानलाई सानो ठान्छ, त्यही अवस्था अहंकार हो। अहंकारले व्यक्ति आत्मकेन्द्रित बनाउँछ, जसले गर्दा उसले अरूको सल्लाह, आलोचना वा सहयोगलाई मूल्याङ्कन गर्न सक्दैन। यसले मानिसलाई घमण्डी, क्रोधी र असहिष्णु बनाउँछ।

अहंकारको मूल कारण आत्मसम्झानको कमी र आफ्नो वास्तविकता, आत्मा र शुद्धता प्रति अनभिज्ञता हो। जब व्यक्तिले आध्यात्मिक उन्नति हासिल गर्छ, तब उसलाई अहंकारको अन्धकार हट्न थाल्छ र साँचो आत्मज्ञान प्राप्त हुन्छ। अहंकार मानिसलाई क्रोध, काम, लोभ, मोह, द्वेष, र रागजस्ता विकारहरूको बाटोमा लैजान्छ र यसका कारण व्यक्तिको बुद्धि र विवेक मर्छ, जसले पतन र विनाशको बाटो खोल्छ।

अहिले सार्वजनिक जीवनयापन गर्नेहरुमा  प्रेम, करुणा, दया, समन्याय, समभाव, समान व्यवहार गर्नु पर्दछ भन्ने सोंच र भाव हराउदै गएको अवस्था विधमान छ। सार्वजनिक जीवनयापन गर्नेहरुमा  अहिंसा, सदाचारीता , नैतिकता, दया भाव , विवेक, प्रेमपूर्ण, करुणावान र परोपकार,मानवीयता  आदि गुणहरु आवश्यक पर्दछ । अहिले सार्वजनिक जीवन अवलम्वन गर्नेहरुमा इर्श्या, द्धेष, क्रोध, हिंसा, घृणा, वैमनस्यता ,अस्वस्थ्य प्रतिस्पर्धाको भावना, अरु सित तुलना जस्ता नकारात्मक भावहरु उव्जने गरेको पाइन्छ । यस्ता कर्मले गर्दा उनिहरुमा कार्य सम्पादनका सिलसिलामा ठूलो अहंकार उत्पन्न हुन आउछ। आफुलाई अर्को सम्झन्छन ।मैले यती गरे,यो मैले गरे, मैले मेरै कार्यकालमा गरे,म नभएको भए यो सम्भव हुने थिएन यो गरे सवलाई अहंकारले समात्छ । जब व्यक्तिमा अहंकार बढदै जान्छ तब अनेक विकृति एवं समस्याहरु देखा पर्न थाल्छ ।

व्यक्तिको आध्यात्मिक स्तरको एउटा महत्त्वपूर्ण मापदण्ड हो, अहंको मात्रा । यसको अर्थ हो उनको आत्माको सबैतर्फ अनि विद्यमान अन्धकार कति हटेको छ तथा उनको आफ्नो अन्तरात्माको साथ कति पहिचान स्थापित भएको छ ।आत्माको सबैतर्फ अन्धकार अर्थात अहंको अर्थ हो मनुष्यको त्यो प्रवृत्ति जहाँ उनको पहिचान केवल पञ्चज्ञानेन्द्रिय, मन एवं बुद्धिसम्म सीमित हुन्छ । हाम्रो आधुनिक शिक्षाप्रणाली र समाजले हामीलाई यही शिक्षा सिकाउछ कि हाम्रो अस्तित्व, हाम्रो देह, मन एवं बुद्धि सम्मनै सीमित छ र हाम्रो वास्तविक अस्तित्व हाम्रो अन्तरात्मा हो, यो तथ्यबाट हामी अनभिज्ञ छौं ।

यसको हामीमा बढ्दै गरेको आध्यात्मिक स्तरसँग सीधा सम्बन्ध हुन्छ । आफ्नो गल्ति स्वीकार गर्न नसक्नु पनि अहंको लक्षण हो । शरीर, मन र अहंकारको जीवन जीवन होइन, यी तीनबाट मुक्त भएपछि शून्यको र शान्तिको जीवनमा प्रवेश गरी निर्वाण प्राप्त हुन्छ। अहंकार मनको इन्धन हो, मन समस्या हो, अशान्ति हो । मनबाट अहंकारको उत्पति हुन्छ । अहंकार मनको पहिलो सन्तान हो । अहंकारले आफुपछि क्रोध, काम, लोभ, मोह, द्धैष, इर्श्या बोकेको हुन्छ । मनले चल्नेवाला व्यक्ति अहंकारी हुन्छ, मन सधै वासना र अहंकारको साथ चल्ने गर्दछ । साधना आरम्भ गरेपछि हाम्रो अहं क्रमशः क्षीण हुन थाल्दछन्  ।

अहंकार अज्ञान हो, आसुरी हो, विनाश हो, पतन हो । अहंकार अज्ञान हो, किनभने यो व्यक्तिलाई आफ्नो साँचो स्वरूपबाट टाढा लैजान्छ। जसले आफ्नो आत्मा र वास्तविक अस्तित्वलाई बिर्सन्छ, उसले अहंकार पाल्न थाल्छ। यो अज्ञानता नै व्यक्ति भित्र घमण्ड, स्वार्थ र आत्ममोह उत्पन्न गराउँछ। अहंकार आसुरी गुण हो, जसले मानिसलाई क्रोध, द्वेष, ईर्ष्या र हिंसातर्फ प्रेरित गर्छ। जब अहंकार बढ्छ, तब विवेक मर्छ र व्यक्ति गलत निर्णयहरू गर्न थाल्छ। यसको परिणाम विनाशमा हुन्छ — व्यक्तिगत सम्बन्धहरू बिग्रिन्छन्, सामाजिक सम्मान हराउँछ र अन्ततः जीवन असफलतामा पुग्छ।
अहंकारले व्यक्तिको आन्तरिक शान्ति र सदाचारलाई नष्ट गर्छ। जसरी रावण र दुर्योधनजस्ता पात्रहरूको अहंकारले उनीहरूको पतन निम्त्यायो, त्यसरी नै आज पनि जो अहंकारमा डुब्छ, ऊ पतनको दिशामा अघि बढ्छ। त्यसैले अहंकारलाई त्यागेर विनम्रता, प्रेम र करुणालाई अंगाल्नुपर्छ, ताकि आत्मज्ञान र साँचो सफलताको मार्ग खुलोस्।

मानिस जस्तोसुकै शक्तिशाली किन नहोस्, जस्तोसुकै ज्ञानी, तपस्वी,निस्वार्थी  त्यागी किन नहोस् यदि अहंकारलाई काबुमा राख्नबाट चुक्यो भने उसको पतन निश्चित छ ।  पौराणिक इतिहासमा यस्ता थुप्रै उदाहरणहरू पाइन्छन् । भस्मासुर, शुम्भ–निशुम्भ, रावण, सबै वरदानी, शक्तिशाली भएर पनि अहंकारका कारण पतन भएका पौराणिक कथामा उल्लेखित अहंकारी पात्रहरू हुन् । धार्मिक मान्यताअनुसार पनि त्रेतायुगमा भएको रामायण युद्ध रावणको अहंकारले गर्दा भयो ।त्यसैगरी द्धापरयुगमा भएको महाभारत युद्ध पनि दूर्योधनको अहंकारको कारणबाटै हुन पुगेको मान्न सकिन्छ ।  महाभारतमा चेडी देशका नरेश शिशुपाल, अहंकारको कारण कृष्णको हातबाट मारिए । त्यस्तै हिरण्याक्ष र हिरण्यकश्यप जस्ता दैत्यहरू वरदानी भएर पनि अन्त भए । यी पौराणिक तथ्यहरू चाहे वास्तविक घटना हुन् चाहे कोही विद्वानले बनाएका कथा हुन् । दुःखको कारण अहंकार हो भन्ने सन्देश दिन्छन् ।

अहंकार व्यक्तिको मनको सर्वोच्च स्वामित्व र घमण्ड हो, जसले उसको विवेक र बुद्धिलाई अपहृत गर्न सक्छ। अहंकारको प्रभावले मानिसलाई विनाशको बाटोमा पुर्याउँछ। स्वाभिमान भनेको आत्मसम्मान र आत्मगौरव हो, जुन व्यक्तिको आत्मविश्वास र शान्तिको स्रोत हो। अहंकार भनेको अरुलाई कमजोर देख्नु र आफूलाई सर्वश्रेष्ठ मान्नु हो। जब व्यक्ति आफ्नो क्षमतामा मात्र केन्द्रित भएर अरुलाई थर्काउने प्रयास गर्छ, तब अहंकार उत्पन्न हुन्छ।

अहंकार, क्रोध, मोह, लोभ र दम्भका कारण मानिसको जीवनमा अनेकौं समस्याहरू उत्पन्न हुन्छन्। अहंकारले मानिसलाई जस्तो पनि प्रतिक्रिया दिन प्रेरित गर्छ र समाजमा शत्रुतापूर्ण व्यवहारलाई जन्म दिन्छ। यसले बुद्धि र विवेकको हानि गर्छ र जनतालाई धोका दिन सक्छ। जब अहंकार बढ्छ, मानिस आफ्नो आलोचना सहन सक्दैन र आफ्ना कार्यहरूमा उच्चता र श्रेष्ठता देखाउन चाहन्छ।

प्रेम, मैत्री र करुणा जस्ता सकारात्मक भावनाहरूलाई बढाएर अहंकारलाई नष्ट गर्न सकिन्छ। जब व्यक्ति निष्कपट प्रेम र सच्चा मित्रताको भावना बोकेको हुन्छ, तब उसमा आफ्नो श्रेष्ठता देखाउने प्रवृत्ति हराउन थाल्छ। करुणाले अरूको पीडामा संवेदना जगाउँछ र अहंकारको कठोरता पगाल्छ। यस्ता सद्गुणहरूले मानिसलाई विनम्र, सहिष्णु र दयालु बनाउँछन्, जसले आत्मज्ञानको मार्ग सहज बनाउँछ।
अहंकार, क्रोध र मोह प्राकृतिक रूपमा मानव जीवनमा देखा पर्छन्, किनभने यी भावनाहरू जन्मजात छन्। तर, जसले यी विकारहरूलाई नियन्त्रण गर्न जान्छ, उही व्यक्ति साँचो सुख, शान्ति र प्रगतिमा अघि बढ्न सक्छ। आफ्नो मनलाई नियन्त्रणमा राख्न साधना, ध्यान र आत्मचिन्तन अति आवश्यक छ। जब व्यक्ति आफ्ना भावना र इच्छालाई सन्तुलित गर्न सिक्छ, तब ऊ आध्यात्मिक रूपमा समृद्ध हुन्छ र जीवनको साँचो लक्ष्यतर्फ अग्रसर हुन्छ। यसैले, प्रेम, मैत्री र करुणाको अभ्यासले अहंकारमुक्त जीवन सम्भव हुन्छ।

धन, पद र शक्ति भएका व्यक्तिहरू प्रायः अहंकारबाट प्रभावित हुन्छन्, जसले गर्दा उनीहरू अरूसँग असहज र अत्यन्त क्रोधित व्यवहार गर्छन्। अहंकारले शान्तिको मार्गलाई रोक्छ र व्यक्तिको आन्तरिक शान्ति र प्रेमलाई कम गर्दछ। अहंकारले शान्तिको मार्गमा ठूलो बाधा पुर्याउँछ। जब व्यक्ति अहंकारले भरिन्छ, उसले आफ्नो क्षमतालाई मात्र देख्छ र अरूलाई तुच्छ ठान्न थाल्छ। यस्तो मनोवृत्तिले आपसी समझदारी, प्रेम र करुणालाई कमजोर बनाउँछ। अहंकारले मानिसलाई कठोर, अभिमानी र स्वार्थी बनाउँछ, जसले गर्दा उसको आन्तरिक शान्ति हराउँछ। आत्मसमर्पण, सहिष्णुता र विनम्रता नभएसम्म साँचो शान्ति सम्भव छैन। अहंकारी व्यक्तिले सधैँ प्रतिस्पर्धा र तुलना गर्छ, जसले अशान्ति र असन्तुष्टि बढाउँछ। प्रेम र करुणा जस्ता सकारात्मक भावनाहरू अहंकारको कारण मर्दै जान्छन्। त्यसैले, अहंकारलाई हटाएर मात्र व्यक्ति आफ्नो जीवनमा साँचो आनन्द, शान्ति र आत्मिक विकास हासिल गर्न सक्छ।

अहंकार र अज्ञानता एक प्रकारको मनोवैज्ञानिक बन्दी जस्तो हुन्छ। व्यक्ति स्वतन्त्र छ जस्तो देखिए पनि भित्रभित्रै आफ्नो पूर्वाग्रह, डर र असुरक्षाले नियन्त्रण गरिरहेको हुन्छ। सत्यको खोजी र ज्ञान प्राप्ति अहंकारको चुनौती हो। दार्शनिकहरुले सदैव चेतनाको विस्तार, आत्मावलोकन र आत्मबोधलाई मात्र अहंकारमुक्त जीवनको मार्ग भनेका छन्। जब व्यक्ति आफ्नो सीमितता बुझ्छ र ज्ञानको आवश्यकता स्वीकार्छ, तब उनी अज्ञानताको जालोबाट मुक्त हुन्छन्।

अज्ञानतापूर्ण अहंकारले समूहभित्र द्वेष, असहिष्णुता र विभाजन जन्माउँछ। व्यक्ति आफ्नै हित र दृष्टिकोणमा केन्द्रित हुँदा साझा लक्ष्य, न्याय र सहकार्य कमजोर हुन्छ। यसको समाधान आत्मसमीक्षा, शिक्षित दृष्टिकोण, विनम्रता र निरन्तर ज्ञान प्राप्तिमा निहित छ। शिक्षा, संवाद र सहकार्यले मानिसलाई केवल जानकारी दिने मात्र होइन, आफ्नो सोचमा लचिलोपन र सहिष्णुता विकास गर्न मद्दत गर्छ।

अज्ञानताको जालोमा फसेको अहंकारलाई पार गर्न आत्मबोध अनिवार्य छ। यसले व्यक्तिलाई आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्न, अरूको दृष्टिकोणको कदर गर्न र विवेकपूर्ण निर्णय लिन सक्षम बनाउँछ। व्यक्तिगत जीवनमा मात्र होइन, सामाजिक र राजनीतिक क्षेत्रमा पनि यसले सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछ। जब हामी अज्ञानता र अहंकारको पर्दा हटाएर ज्ञान, विनम्रता र सहिष्णुतालाई आत्मसात् गर्छौं, तब मात्र हाम्रो व्यक्तिगत, सामाजिक र राष्ट्रिय जीवन सन्तुलित, न्यायपूर्ण र प्रगतिशील बन्न सक्छ।

अतः अज्ञानताको जालोमा फसेको अहंकार सुधार र आत्मविकासको अवसर पनि हो। जब हामी सचेत भई ज्ञान र विवेकको मार्ग अपनाउँछौं, तब हाम्रो जीवनमा शान्ति, सहकार्य र दीर्घकालीन प्रगतिको बीउ रोपिन्छ। यही चेतना, शिक्षा र आत्मबोधको अभ्यासले नै हामीलाई अहंकारमुक्त, दार्शनिक दृष्टिकोणयुक्त र सामाजिक रूपमा जिम्मेवार नागरिक बन्न सहयोग गर्छ।

विवेकहीन अहंकारले सत्यभन्दा पनि स्वार्थलाई प्राथमिकता दिन्छ । यस्तो अवस्थामा व्यक्ति आफ्ना विचार र कार्यलाई सर्वश्रेष्ठ ठान्छ, आलोचना सहन सक्दैन र फरक दृष्टिकोणलाई खतरा ठान्छ । सामाजिक, राजनीतिक र नैतिक पतनका धेरै जसो कारणहरू यही विवेकहीन अहंकारसँग गाँसिएका छन् । जब निर्णय चेतनाबाट होइन, अहंकारबाट हुन्छ, तब अन्याय, दमन र मूल्य–विचलन अनिवार्य बन्छ ।