अध्यात्मिक र नैतिक मूल्यमा आधारित लोकतान्त्रिक संस्कार  

अध्यात्मिक र नैतिक मूल्यमा आधारित लोकतान्त्रिक संस्कार

तोमनाथ उप्रेती

    उपसचिव ,नेपाल सरकार 

लोकतन्त्र केवल शासन प्रणाली मात्र होइन, यो नागरिक चेतना, उत्तरदायित्व र नैतिक संस्कारको जीवन्त अभिव्यक्ति हो। कानूनी संरचना, संविधान र निर्वाचन प्रक्रियाले लोकतन्त्रको बाह्य रूप निर्माण गर्छन्, तर यसको आत्मा भने नैतिक मूल्यहरूमा आधारित हुन्छ। जब लोकतन्त्र नैतिकताको आधारमा सञ्चालन हुन्छ, तब मात्र राज्य र समाज दुवै स्थायी शान्ति, समानता र समृद्धितर्फ उन्मुख हुन सक्छन्।

नैतिकले सत्यनिष्ठा, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व, सहिष्णुता, करुणा र न्यायप्रति प्रतिबद्धता जस्ता गुणहरूलाई जनाउँछ। यी गुणहरू नागरिक र नेतृत्व दुवैमा उपस्थित भए मात्र लोकतान्त्रिक संस्कार सुदृढ बन्छ। उदाहरणका लागि, श्रीमद्भगवद्गीता ले कर्तव्यपरायणता र निष्काम कर्मको शिक्षा दिन्छ। यसले व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर समाजहितमा काम गर्न प्रेरित गर्छ। त्यस्तै, उपनिषद् हरूले आत्मचेतना र सत्यको खोजीमार्फत आन्तरिक शुद्धताको महत्व स्पष्ट गर्छन्। यी अध्यात्मिक शिक्षाहरूले लोकतन्त्रलाई नैतिक गहिराइ प्रदान गर्न सक्छन्।

आजको विश्व र विशेष गरी हाम्रो समाजमा लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको महत्व राजनीतिक संरचना वा कानुनी अधिकारमा मात्र सीमित छैन। लोकतन्त्र सधैं नागरिकको जीवन, समाजको मूल्य र नेतृत्वको नैतिक आधारसँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको हुन्छ। यस दृष्टिकोणले हेर्दा, अध्यात्म र नैतिकता लोकतान्त्रिक समाज निर्माणको आधारभूत स्तम्भका रूपमा देखा पर्छन्।

अध्यात्मले व्यक्ति र समाजलाई भित्री दृष्टिकोणबाट मार्गदर्शन गर्छ। यसले मानिसलाई आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर समाज र राष्ट्रको हितमा विचार गर्न प्रेरित गर्दछ। अध्यात्म केवल धार्मिक कर्मकाण्डमा सीमित छैन; यसले मानवको भित्री चेतना, सहिष्णुता, करुणा, संयम र न्यायबोधलाई उजागर गर्छ। जब नागरिकमा यी गुण विकास हुन्छन्, तब उनीहरू आफ्नो अधिकार र कर्तव्यप्रति सचेत र जिम्मेवार बन्नेछन्। यस्तो नागरिकले केवल आफ्नो भलाइका लागि होइन, समग्र समाज र लोकतन्त्रको स्थायित्वका लागि योगदान दिन सक्छ।

नैतिकता भनेको व्यवहार, निर्णय र सम्बन्धमा उच्च मूल्य र आदर्शको पालन हो। लोकतान्त्रिक समाजमा प्रत्येक नागरिक, नेता र संस्थाले पारदर्शिता, इमानदारी, न्याय र सहिष्णुताको अभ्यास गर्नु आवश्यक हुन्छ। जब नेतृत्व नैतिक आधारमा मजबुत हुन्छ, तब मात्र नीति र निर्णयहरू जनहित र न्यायसंगत बनिरहन्छन्। नैतिकताको अभावले लोकतन्त्र ढाँचा मात्र बन्न सक्छ, तर यसको सच्चा उद्देश्य – नागरिकको अधिकार संरक्षण र समावेशी समाज निर्माण – पूर्ण रूपमा प्राप्त हुँदैन।

अध्यात्म र नैतिकताले लोकतन्त्रलाई स्थिर मात्र बनाउँदैनन्; यसले समाजमा विश्वास, सहकार्य र सामाजिक सद्भावको वातावरण सिर्जना गर्छ। लोकतन्त्र नागरिक र नेतृत्वबीचको आपसी विश्वास, जिम्मेवारी र पारस्परिक सम्मानको संरचना हो। जब नागरिक नैतिक र अध्यात्मिक दृष्टिकोणमा सचेत हुन्छन्, तब उनीहरूले आफ्नो मत, सहभागिता र निर्णयमार्फत लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउँछन्।नेपालको वर्तमान राजनीतिक र सामाजिक परिदृश्यले स्पष्ट देखाउँछ कि स्थायी सुधार र सुशासनको लागि नागरिक र नेतृत्व दुवैमा नैतिक चेतना, अध्यात्मिक समझदारी र मानवीय मूल्यको विकास आवश्यक छ। यी गुणहरूले भ्रष्टाचार, आत्मकेंद्रित निर्णय र समाजमा असमानता रोक्न मद्दत गर्छ।

मानवीय मूल्यले मानिसलाई अन्य प्राणीभन्दा विशेष र चेतनशील बनाउँछ। यी मूल्यहरूमा इमानदारी, प्रेम, दया, सद्भाव, करुणा, विश्वास, निष्पक्षता, बौद्धिकता, र सहयोगीपन जस्ता गुणहरू पर्छन्। समाजमा यी मूल्यको महत्व बुझ्न र कार्यान्वयन गर्न शिक्षा, परिवार, समुदाय र शैक्षिक संस्थाहरूको भूमिका अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। मानव मूल्यको अभिवृद्धि र शिक्षा भनेको सत्य, धर्म, शान्ति, प्रेम र अहिंसाका सिद्धान्तलाई व्यवहारमा उतार्नु हो।

सार्वजनिक प्रशासनमा मानवीय मूल्यको उचित प्रयोगले समाजमा समृद्धि, सामाजिक न्याय, सुशासन र भ्रष्टाचारमुक्त व्यवस्था निर्माणमा मद्दत गर्दछ। मानव, नैतिक, व्यावसायिक र लोकतान्त्रिक मूल्यको प्रवर्द्धन गरी कानुनी शासन स्थापना गर्न सकेमा हरेक नागरिकले सुशासनको अनुभूति गर्न सक्छ। यसका लागि प्रशासनलाई सक्षम, निष्पक्ष, जवाफदेही, पारदर्शी र नतिजामुखी बनाउन नैतिक, सामाजिक, आध्यात्मिक र मानवीय मूल्यहरूको व्यवहारमा कार्यान्वयन आवश्यक छ।

वर्तमान समयमा प्रविधि र आधुनिकिकरणको विस्तारसँगै मानवीय मूल्यको अभ्यास कमजोर हुन थालेको देखिन्छ। मानव भएर जन्मिसकेपछि मानवता प्रदर्शन गर्नु सबैको दायित्व हो। तर, जब समाजले यस पक्षलाई पर्याप्त मूल्यांकन गर्दैन, तब मानव मूल्यको ह्रास हुन थाल्छ। यो समस्या नेपाली समाजमा पनि स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। समाजमा केही वर्गले व्यक्तिगत स्वार्थ पूरा गर्न मानिसलाई नकारात्मक मार्गमा डोर्याउने प्रयास गर्ने प्रवृत्ति बढिरहेको छ।

नैतिक मूल्यमा आधारित लोकतान्त्रिक संस्कारको पहिलो आधार नागरिक चेतना हो। जब नागरिकहरू सूचित, जिम्मेवार र नैतिक निर्णय लिन सक्षम हुन्छन्, तब लोकतन्त्र बलियो बन्छ। मताधिकारको प्रयोग केवल अधिकार होइन, कर्तव्य पनि हो। यदि नागरिकले स्वार्थ, लोभ वा भावनात्मक उत्तेजनाका आधारमा निर्णय गर्छन् भने लोकतन्त्रको गुणस्तर कमजोर हुन्छ। त्यसैले शिक्षण संस्थादेखि परिवारसम्म नैतिक शिक्षा र चरित्र निर्माणमा जोड दिन आवश्यक हुन्छ।दोस्रो आधार नेतृत्वको नैतिकता हो। नेतृत्वमा पारदर्शिता र उत्तरदायित्व नहुँदा भ्रष्टाचार, शक्ति दुरुपयोग र अविश्वास बढ्छ। नैतिक नेतृत्वले सत्ता होइन, सेवा भावलाई प्राथमिकता दिन्छ। यस्तो नेतृत्वले नीतिनिर्माणमा न्याय र समानतालाई केन्द्रमा राख्छ। यसले नागरिक र राज्यबीचको विश्वासलाई सुदृढ बनाउँछ।तेस्रो आधार सामाजिक सहिष्णुता र समावेशिता हो। लोकतन्त्र बहुलवादमा आधारित हुन्छ। फरक विचार, धर्म, भाषा र संस्कृतिको सम्मान गर्नु नै यसको आत्मा हो। जब समाजमा सहिष्णुता र करुणा हुन्छ, तब विवाद संवादमा रूपान्तरण हुन्छ र विभाजन एकतामा परिणत हुन्छ।नैतिक मूल्यमा आधारित लोकतान्त्रिक संस्कारले बाह्य संरचनालाई मात्र होइन, आन्तरिक चेतनालाई पनि रूपान्तरण गर्छ। यस्तो लोकतन्त्रमा कानूनको शासन मात्र होइन, विवेकको शासन पनि स्थापित हुन्छ। यसैले दीर्घकालीन शान्ति, न्याय र समृद्धिका लागि नैतिक मूल्यहरूको सुदृढीकरण अनिवार्य छ।

मानव मूल्यमा आधारित शिक्षाले व्यक्तिलाई जीवन सहज रूपमा जिउन आवश्यक ज्ञान, सीप र कौशल मात्र दिन्छ भन्ने सोच सीमित हुन्छ। यसले सबैप्रति आदरभाव, असल चरित्र निर्माण, वातावरणीय सन्तुलनको बुझाइ, र सम्पूर्ण जीवजगतप्रति करुणा, मैत्री, सहअस्तित्व र प्रेमभाव सिकाउँछ। यस्ता मूल्यमा आधारित शिक्षा नै पृथ्वीमा वनस्पति, जीवजन्तु र मानवको दीर्घ जीवन, सन्तुलित वातावरण र समग्र कल्याणको आधार बनाउँछ। “सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वेसन्तु निरामया” भन्ने शाश्वत उक्तिले पनि यस्तै गुणस्तरीय शिक्षाको महत्व दर्शाउँछ। हाम्रा पुर्खाहरूले अभ्यास गरेको “सर्वजन हिताय, सर्वजन सुखाय”को सिद्धान्त आज पनि हाम्रो ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्पत्तिको मूल्य घटेको छैन, बरु अझ बढ्दो छ।

मानवीय मूल्यको शिक्षाले सत्य, अहिंसा, प्रेम, दया, शान्ति र करुणालाई जीवनमा व्यवहार गर्न उत्प्रेरित गर्छ। व्यक्तिको मूल्य प्रणाली विकास गर्न परिवार, समाज, शैक्षिक संस्था र अन्य सान्दर्भिक संस्थाहरूको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। परिवार नै पहिलो पाठशाला हो जहाँ बालबालिकाले नैतिक मूल्य, संस्कार र आदर्श व्यवहार सिक्छन्। यसले व्यक्तिलाई समाजसँग जोड्ने, समानता र सहयोगको भावना विकास गर्ने, र व्यवहारमा सदाचार लागू गर्ने क्षमता दिन्छ। त्यसैगरी, समाजले पनि समान व्यवहार र सामाजिक हितको पक्षमा प्रेरणा दिनुपर्छ।

अध्यात्मवादले व्यक्तिलाई आफ्नो आत्मा, जीवनका उद्देश्य र कर्तव्यबारे चेतना दिन्छ। यसले मानसिक, भौतिक र आध्यात्मिक पक्षलाई समन्वय गर्दै जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ। अध्यात्मिक अभ्यासले सहिष्णुता, करुणा, समानुभूति र सहयोगी भावना विकास गर्न सहयोग पुर्याउँछ। प्रबुद्ध व्यक्तिहरूले संस्कारयुक्त व्यवहारको नमूना प्रस्तुत गर्दा समाजमा अनुशासन, सद्भाव र भद्रता कायम हुन्छ।लोकतान्त्रिक समाजको निर्माणका लागि प्रशासन, नागरिक र समुदायलाई स्वच्छ, सक्षम, निष्पक्ष, जवाफदेही, पारदर्शी र नतिजामुखी बनाउन आवश्यक छ। यसको लागि मानवीय, नैतिक र आध्यात्मिक मूल्यको कार्यान्वयन अनिवार्य छ। हाल प्रशासनमा देखिएका नातावाद, कृपावाद र चाकरीजस्ता विकृतिहरूलाई नियन्त्रण गर्दै, मूल्यमा आधारित शिक्षा र नैतिकतामा आधारित समाज निर्माण गर्न सके मात्र दिगो विकास, सामाजिक न्याय र समृद्धि सम्भव हुन्छ।

लोकतान्त्रिक समाज निर्माणमा अध्यात्म, नैतिकता र मानवीय मूल्यहरूको योगदान अतुलनीय छ। यी तत्वहरूले नागरिकलाई जिम्मेवार, सजग र न्यायपूर्ण बनाउँछन्; नेतृत्वलाई पारदर्शी, समर्पित र दूरदर्शी बनाउँछन्; र समाजलाई सहिष्णु, समावेशी र समृद्ध बनाउने आधार तयार पार्छन्। लोकतन्त्र केवल राजनीतिक ढाँचा होइन, तर मानवताको, नैतिकताको र अध्यात्मिक चेतनाको अभ्यास हो। जब यी मूल्य समाजका हरेक तहमा प्रतिविम्बित हुन्छन्, तब मात्र लोकतन्त्र सच्चा अर्थमा सुदृढ, स्थायी र जीवन्त बन्न सक्छ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)