सत्कर्मको साधना र आध्यात्मिक प्रज्ञाको जागरण  

सत्कर्मको साधना र आध्यात्मिक प्रज्ञाको जागरण  

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव,नेपाल सरकार

पूर्वीय दर्शनले मानव जीवनलाई भौतिक अस्तित्वको रूपमा होइन, आत्मिक यात्राको रूपमा व्याख्या गर्दछ । यस दृष्टिकोणमा जीवनको सर्वोच्च लक्ष्य आत्मबोध, मुक्ति र परम सत्यको अनुभूति हो । यस महान् यात्रामा “सत्कर्म” साधनाको आधार मानिन्छ । सत्कर्म भन्नाले सत्य, करुणा, निःस्वार्थ सेवा, अनुशासन र धर्मसम्मत आचरणलाई जनाउँछ । यस्ता कर्महरू बाह्य प्रदर्शनका लागि होइन, आत्मशुद्धि र चेतनाको उन्नयनका लागि गरिन्छन् ।

पूर्वीय ग्रन्थहरूले कर्म र प्रज्ञाबीचको गहिरो सम्बन्धलाई स्पष्ट गरेका छन् । विशेषतः कर्मयोगको सिद्धान्तले निःस्वार्थ कर्ममार्फत मनको शुद्धि र आत्मिक जागरण सम्भव हुने शिक्षा दिन्छ । जब व्यक्ति फलको आसक्तिबाट मुक्त भई कर्तव्यपालनमा समर्पित हुन्छ, तब उसमा आध्यात्मिक प्रज्ञाको उदय हुन्छ ।

आध्यात्मिक प्रज्ञा जीवनको यथार्थलाई गहिराइबाट बुझ्ने चेतना हो । यस्तो प्रज्ञाले व्यक्तिलाई लोभ, मोह र अहंकारबाट मुक्त गराउँदै समता, करुणा र सहअस्तित्वको मार्गमा डोर्याउँछ । सत्कर्मको निरन्तर अभ्यासले मन शुद्ध हुँदै जान्छ र शुद्ध मनमै दिव्य चेतनाको प्रकाश प्रकट हुन्छ । यही प्रकाश नै आध्यात्मिक जागरणको आधार हो ।

आजको भौतिकवादी र प्रतिस्पर्धात्मक समाजमा व्यक्तिले प्रायः बाह्य सफलता र प्रतिष्ठालाई नै जीवनको लक्ष्य ठान्छ । तर पूर्वीय चिन्तनले सम्झाउँछ—बाह्य उपलब्धि क्षणिक हुन्, आत्मिक शान्ति र प्रज्ञा स्थायी हुन् । सत्कर्मको साधनाले व्यक्ति मात्र होइन, समग्र समाजलाई पनि नैतिकता, सहिष्णुता र सद्भावको दिशामा अग्रसर गराउँछ ।

पूर्वीय दर्शनले जीवनलाई मानव अस्तित्वको गहिरो अर्थ, नैतिकता र आत्मज्ञानलाई जीवनको केन्द्र मान्दछ। विशेषगरी भारतीय, बौद्ध, जैन र अन्य पूर्वीय दर्शनहरूले सत्कर्म (धर्मात्म कर्म) र आध्यात्मिक प्रज्ञा (ज्ञान र विवेक) बीचको अन्तर्सम्बन्धलाई प्रमुख तत्वको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। सत्कर्मको अभ्यासले मात्र व्यक्ति समाजमा नैतिक उत्तरदायित्व पूरा गर्न सक्षम हुन्छ, तर त्यही कर्मले आध्यात्मिक विकास र आत्मचेतनाको मार्ग पनि खोल्छ।

पूर्वीय दर्शनले मानव जीवनको मूल उद्देश्यमा केन्द्रित भई मार्गदर्शन गरेको छ। यसले  ज्ञानको प्राप्ति मात्र होइन, कर्म, नैतिकता र आत्म–जागरणलाई जीवनको आधार मान्छ। मानवको अस्तित्व साधारण भौतिकता मात्र होइन, चेतना र आत्म–साक्षात्कारको यात्रासँग सम्बन्धित छ।हिन्दू, बौद्ध, र जैन परम्परामा नैतिकता केवल सामाजिक वा व्यक्तिगत व्यवहारको नियम मात्र होइन; यो आत्म–ज्ञान प्राप्त गर्ने मार्गको अपरिहार्य आधार हो। यदि हामी भगवद्गीता, उपनिषद्, वा बौद्ध धर्मग्रन्थहरूलाई ध्यानपूर्वक अध्ययन गर्छौं भने स्पष्ट हुन्छ कि नैतिकता र आत्मज्ञान एउटै सिक्काको दुई पाटो हुन्—जहाँ एकको अभ्यासले अर्कोको विकासलाई सुनिश्चित गर्दछ।

हिन्दू दर्शनमा धर्म, कर्म र ज्ञानबीचको सम्बन्ध नैतिकताको प्रमुख आधार प्रस्तुत गर्दछ। भगवद्गीतामा कृष्णले अर्जुनलाई धर्म र कर्मको पालनमा सन्देश दिँदै भनेका छन् कि सही कर्म बिना नै आत्म–ज्ञान प्राप्ति असम्भव छ। कर्मयोग केवल क्रियाशीलता होइन, तर त्यसमा निष्ठा, निष्पक्षता, करुणा र अहिंसाको समावेश हुनुपर्छ। यदि कर्म स्वार्थपरक वा अधर्मयुक्त भए, त्यो आत्म–चेतनाको मार्गलाई रोक्छ। यसरी, नैतिक जीवनशैली आत्म–ज्ञानको पूर्वाधार बन्ने प्रष्ट देखिन्छ।

बौद्ध दर्शनमा पनि नैतिकता र आत्मज्ञानबीचको सम्बन्ध स्पष्ट छ। अष्टाङ्गिक मार्गको पहिलो दुई अंग—सम्यक वचन र सम्यक कर्म—नैतिक आचारका आधार हुन्। यहाँ नैतिकता केवल सामाजिक नियमको पालना होइन, तर मानसिक शुद्धता, क्रोध र लोभबाट मुक्ति, र करुणामय दृष्टिकोणको अभ्यास हो। जैन दर्शनमा अहिंसा (अहिंसा परमो धर्मः) नै नैतिकताको सर्वोच्च आधार हो। आत्म–ज्ञान प्राप्त गर्न अहिंसात्मक जीवन अपरिहार्य मानिन्छ। जैन ग्रन्थहरूले स्पष्ट रूपमा देखाउँछन् कि लोभ, मोह, क्रोध, अहंकार जस्ता दोषहरूले आत्म–चेतनामा बाधा पुर्याउँछन्। ती दोषको नियन्त्रण नै नैतिक अभ्यास हो, जसले आत्म–ज्ञानको मार्ग खोल्छ।

पूर्वीय दर्शनले सिकाउँछ कि नैतिकता र आत्मज्ञान अलग-अलग लक्ष्य होइनन्; यिनीहरू समग्र जीवनको पूर्णता र चेतनाको उत्कर्ष सुनिश्चित गर्ने द्वन्द्वहीन मार्गका दुई पक्ष हुन्। नैतिक अभ्यास बिना आत्म–ज्ञान अधुरो रहन्छ, र आत्म–ज्ञान बिना नैतिकता सतही र अस्थिर रहन्छ। यसैले पूर्वीय दर्शनमा नैतिकता र आत्मज्ञान अन्तर्सम्बन्धित, परस्परसमर्थक, र अपरिहार्य अंगका रूपमा स्थापित छन्।

पूर्वीय दर्शनले जीवनलाई केवल भौतिक सफलतामा सीमित नगरी, नैतिक जीवनशैली, आत्म–शुद्धि, र चेतनाको उन्नति मार्फत व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनलाई सार्थक बनाउने बाटो देखाउँछ। नैतिकता आत्म–ज्ञानको आधार हो, र आत्म–ज्ञान नैतिकताको गहिरो परिपक्वता हो। यही अन्तर्सम्बन्धले व्यक्तिलाई सजग, करुणामय, र समाज–केन्द्रित जीवनतर्फ उन्मुख गराउँछ, जसले केवल व्यक्तिगत मात्र होइन, सामाजिक समृद्धि र शान्तिलाई पनि सुनिश्चित गर्छ।

प्राचीन समयमा, राजा जनकको उदात्त जीवन र ज्ञान प्राप्तिको कथा यस विषयलाई प्रष्ट चित्रित गर्छ। राजा जनकले राज्यको भार बोकेको भए पनि मन र आत्मामा संयम र नैतिकताको अभ्यास गर्नुभयो। राजा जनकलाई महान बनाएको  शक्ति र सम्पत्ति थिएन; उनको बौद्धिक संतुलन, आत्म–निरीक्षण र कर्मयोगको पालन नै उनको वास्तविक गौरव हो।

पूर्वीय दर्शनमा नैतिकता र आत्मज्ञानको सम्बन्ध केवल व्यक्तिगत आचरण वा बौद्धिक अभ्यासको कुरा होइन, यो जीवनको सम्पूर्ण दृष्टिकोण हो। भगवद्गीता, उपनिषद्, महाभारत, मनुस्मृति र बौद्ध ग्रन्थहरूले स्पष्ट देखाउँछन् कि नैतिकता र आत्म–ज्ञान एउटै सिक्काको दुई पाटो हुन्। मानव मनको सतो, रजो र तमो गुणले व्यक्तिको व्यवहार, निर्णय र चेतनामा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। सतो गुण शुद्ध, निर्मल र विवेकी मानसिकताको सूचक हो, र यो नै आत्म–ज्ञान प्राप्तिको आधार हो। रजो र तमो गुणले लोभ, क्रोध, अज्ञानता र हिंसात्मक प्रवृत्ति उत्पन्न गर्छन्, जसले आत्म–ज्ञानको मार्गलाई अवरुद्ध गर्छ।

पूर्वीय कथाहरूले पनि नैतिकताको मूल्य र आन्तरिक अनुशासनको महत्व स्पष्ट पारेका छन्। राजा हरिश्चन्द्रले सत्य र नैतिकताको पालनमा आफ्नो राज्य, सम्पत्ति र परिवारसम्मको बलिदान दिए। यो बाह्य जीवनमा कठिनाइ आए पनि मनको सत्य र नैतिकता नबिग्रनु नै वास्तविक विजय हो। अर्जुनको जीवनमा पनि नैतिक द्वन्द्व र कर्मयोगको अभ्यासले देखाउँछ कि जीवनमा नैतिक निर्णय, कर्मको शुद्धता र आत्म–जागरण एकअर्कासँग अविभाज्य छन्।

योग र ध्यानपूर्वक अभ्यासले मानसिक शुद्धता, संयम र आत्म–साक्षात्कारलाई सुनिश्चित गर्छ। पतञ्जलि योगसूत्रमा यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान र समाधिको अभ्यास नै नैतिकता र आत्मज्ञानको साधकको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यसरी नैतिकता केवल सामाजिक नियमको पालन होइन, बरु आन्तरिक अनुशासन, विवेक र सतो गुणको विकासमार्फत आत्म–ज्ञानको आधार बन्ने कुरा स्पष्ट हुन्छ।

पूर्वीय दर्शनले समाजमा नैतिक जीवनको मूल्य पनि सिकाउँछ। बुद्धका चार आर्यसत्य र अष्टाङ्गिक मार्गले असल कर्म, करुणा र अहिंसालाई नैतिक जीवनको आधार बनाउँछन्। मिथक र शास्त्रहरूमा वर्णित कथाहरूले मानवलाई बाह्य शक्ति वा साधनमा निर्भर नरहने, तर आन्तरिक विवेक, संयम र कर्मको शुद्धतामा आधारित जीवन बिताउन प्रेरित गर्छन्।

पूर्वीय दर्शन व्यवहारिक जीवनको मार्गदर्शक हो। यसले सन्तुलित जीवन, आत्म–साक्षात्कार र सामाजिक सद्भावको सूत्र प्रदान गर्दछ। पाश्चात्य चिन्तनसँगको समन्वयले वैज्ञानिक सोच, प्रविधि र तर्कशास्त्रलाई मानव कल्याण, सामाजिक न्याय र विश्व शान्तिसँग जोड्न सक्छ। यसरी, पूर्वीय दर्शनले व्यक्तिलाई मात्र होइन, समाज, राष्ट्र र मानव सभ्यतालाई नैतिकता, ज्ञान र करुणाको आधारमा स्थायी विकासको मार्गमा अघि बढाउन सक्षम बनाउँछ। मानव जीवनको उद्देश्य—सत्य, नैतिकता र आत्म–ज्ञानको प्राप्ति—पूर्वीय दर्शनको शिक्षामा स्पष्ट रूपले प्रकट हुन्छ, जसले आजको समय र भविष्यका चुनौतीहरूको सामना गर्न स्थायी आधार प्रदान गर्दछ।

गीता, उपनिषद्, बौद्ध ग्रन्थ र जैन शास्त्रहरूमा कर्मयोग, ज्ञानयोग र ध्यानलाई एकअर्कासँग जोडिएको देखिन्छ। कर्म मनको शुद्धता, विवेक र धर्मात्म भावनाको अभिव्यक्ति मानिन्छ। जब कर्म र ज्ञान मिल्छ, तब मात्र व्यक्ति स्वार्थरहित सेवा, नैतिक निर्णय र आत्मचेतनामा प्रवीण हुन्छ। पूर्वीय दर्शनले यसलाई व्यावहारिक जीवनको मार्गदर्शनका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

सत्कर्म र आध्यात्मिक प्रज्ञा बीचको यो अन्तर्सम्बन्धले व्यक्तिलाई अहंकार, लोभ र अज्ञानताबाट मुक्ति दिलाउँछ। यसले मानिसलाई समाज र मानवताको हितमा कार्य गर्न उत्प्रेरित गर्छ। यस प्रकार, पूर्वीय दर्शनले नैतिकता र आत्मज्ञानलाई अलग-अलग विषयको रूपमा होइन, परस्पर पूरक र सहायक तत्वको रूपमा देखाउँछ।यस दृष्टिकोणले आजको आधुनिक समाजमा पनि मूल्यवान संदेश दिन्छ—सत्कर्मको अभ्यास र गहिरो आत्मज्ञानले मात्र जीवनलाई सार्थक, संतुलित र नैतिक रूपले सम्पन्न बनाउँछ।

(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन।)