आत्मबोधदेखि सहानुभूतिसम्मको जीवन–पथ

आत्मबोधदेखि सहानुभूतिसम्मको जीवन–पथ

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव जीवन  भौतिक संसारको अनुभवमा सीमित छैन। जीवनको गहिराइमा पुग्ने हो भने, मानिसले आफ्नो आत्मा, हृदय र चेतनासँग संवाद गर्न सिक्नुपर्छ। यही संवाद हो, जसले हामीलाई  आफ्नै स्वार्थ र आकांक्षामा सीमित नराखी, अरू मानव प्राणीहरूप्रति संवेदनशील र सहानुभूतिशील बन्न प्रेरित गर्छ। आत्मिक जागरण र मानवीय संवेदनाको यात्रा, बाहिरी संसारको अनुभवसँग आन्तरिक चेतनाको मिलन हो, जसले जीवनलाई अर्थपूर्ण र पूर्ण बनाउँछ।

मानव जीवन जन्म, वृद्धि र मृत्युको भौतिक चक्र मात्र होइन; यो चेतनाको विस्तार र संवेदनाको परिष्कारको दीर्घ यात्रा हो। यस यात्राको प्रारम्भ आत्मबोधबाट हुन्छ र यसको परिपूर्णता सहानुभूतिमा प्रकट हुन्छ। जब मानिसले आफूलाई चिन्न थाल्छ, तब मात्र ऊ अरूलाई बुझ्न सक्षम हुन्छ। त्यसैले आत्मबोध र सहानुभूति एउटै जीवन–मार्गका दुई महत्त्वपूर्ण सोपान हुन्।

आत्मबोध आफ्ना विचार, भावना, कमजोरी र सामर्थ्यलाई निष्पक्ष रूपमा पहिचान गर्नु हो। मानिसले आफूभित्रको प्रकाश र अन्धकार दुवैलाई स्वीकार गर्न सिक्नुपर्छ। जब ऊ आफ्ना सीमितता र सम्भावनालाई इमानदारीपूर्वक नियाल्छ, तब ऊ वास्तविक परिपक्वताको दिशातर्फ उन्मुख हुन्छ। आत्मबोधले अहंकार घटाउँछ र विनम्रता बढाउँछ। यसले व्यक्तिलाई आवेगको नियन्त्रण र विवेकको प्रयोगमा सक्षम बनाउँछ।

पूर्वीय दर्शनमा आत्मचिन्तनलाई अत्यन्तै महत्त्व दिइएको छ। उपनिषद् हरूमा “आत्मा वारे द्रष्टव्यः” भन्ने शिक्षा दिइन्छ, जसको अर्थ आत्मालाई जान्नु र अनुभव गर्नु हो। त्यस्तै भगवद्गीता मा पनि आत्मसंयम र आत्मज्ञानलाई जीवनको स्थिरता र शान्तिको आधार मानिएको छ। यी शिक्षाहरूले देखाउँछन् कि आत्मबोध केवल व्यक्तिगत साधना होइन, यो नैतिक र सामाजिक रूपान्तरणको मूल आधार हो।

जब व्यक्ति आत्मबोधको मार्गमा अघि बढ्छ, उसले आफ्ना भावनात्मक प्रतिक्रियाहरूलाई बुझ्न थाल्छ। क्रोध, ईर्ष्या, लोभ वा भय जस्ता भावहरूलाई अस्वीकार नगरी तिनको कारण खोज्न सिक्छ। यही सजगताले उसलाई अरूको पीडा र परिस्थितिलाई पनि गहिराइमा बुझ्ने क्षमता दिन्छ। यसरी आत्मबोध क्रमशः सहानुभूतिमा परिणत हुन्छ।

सहानुभूति अरूको भावनालाई अनुभव गर्न सक्ने क्षमता हो। यो संवेदनशील समझ हो। जब हामी अरूको दुःखलाई आफ्नै हृदयको कम्पनझैँ अनुभव गर्न सक्छौँ, तब साँचो सहानुभूति जन्मिन्छ। सहानुभूति भएको व्यक्तिले विभाजन होइन, एकता देख्छ; प्रतिस्पर्धा होइन, सहकार्य खोज्छ।

हाम्रो वर्तमान जीवन शैली धेरै हदसम्म भौतिकतावादी छ। मानिसले आफ्ना आवश्यकताहरूको खोजीमा जीवन विताउँछ, तर अक्सर आफ्नो आत्मा, हृदय र चेतनालाई बिर्सन्छ। यसै बिर्सने प्रक्रियाले मानवतालाई कमजोर बनाउँछ। आत्मिक जागरणले हामीलाई हाम्रा भित्री भावनाहरू, विचार र जीवनको उद्देश्यतर्फ फर्काउँछ।मानव संवेदनशीलता  अरूको पीडा, दुःख, खुशी, आवश्यकता र भावनालाई बुझ्ने क्षमता हो। जब व्यक्तिले  आफ्नै दृष्टिकोणबाट हेर्छ, तब समाजमा असमानता, विवाद र अविश्वास बढ्छ। संवेदनशील मनले मात्र अरूको दृष्टिकोण बुझ्छ, सहानुभूति व्यक्त गर्छ र जीवनलाई सामाजिक र आत्मिक दृष्टिले सम्पन्न बनाउँछ।

संवेदनशीलता चेतनाको स्तर हो, जसले हामीलाई निर्णय गर्न, न्याय गर्न र धर्मात्मा जीवनयापन गर्न सहयोग गर्छ। जसरी पानीले जीवनलाई पोषण दिन्छ, त्यसरी संवेदनशील मनले समाजमा मेलमिलाप, सद्भाव र सहयोगको बीउ रोप्छ।आत्मिक जागरण र मानवीय संवेदनशीलता अलग–अलग नभई आपसमा सम्बन्धित छन्। जब मानिसले आफ्नो आत्मा, हृदय र चेतनासँग संवाद गर्छ, तब उसले अरू प्राणीहरूप्रति सहानुभूति र समझ बढाउँछ।

आत्मिक जागरणको यात्रा सजिलो छैन। यसमा अनेकौं मानसिक, भावनात्मक र सामाजिक चुनौतीहरू आउँछन्। मानिसले पहिला आफ्नो मनको अशान्ति, क्रोध, लालच र अहंकारलाई चिन्नुपर्छ। जब हामी आफ्नो भित्री कमजोरी चिन्न थाल्छौं, तब मात्र अरूलाई बुझ्ने क्षमता जन्मन्छ।यात्राको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष  ध्यान, आत्म–विश्लेषण र प्रार्थना हो। दैनिक ध्यान वा मानसिक अवलोकनले मानिसलाई आफ्ना भावनाहरू र प्रतिक्रियाहरू बुझ्न मद्दत गर्छ। जब चेतनाको स्तर बढ्छ, तब मानिस अरूको पीडा, असुविधा र आवश्यकता प्रति संवेदनशील हुन्छ। यही संवेदनशीलता नै मानवतामा योगदान पुर्याउँछ।

संवेदनशीलता  अनुभवले मात्र आउँदैन। यसलाई अभ्यास र आत्म–विकासबाट विकास गर्न सकिन्छ। अन्य व्यक्तिको दुख–सुखलाई बुझ्ने, सहानुभूति प्रकट गर्ने, सहयोग गर्ने र समाजको लागि योगदान गर्ने अभ्यासले संवेदनशील मन विकास हुन्छ।जसरी ध्यानले व्यक्तिको आन्तरिक शान्ति र स्पष्टता ल्याउँछ, त्यसरी नै अरूको दृष्टिकोण बुझ्ने अभ्यासले सामाजिक बुद्धि र समझ बढाउँछ। संवेदनशील व्यक्ति  आफ्नो जीवनमा सन्तुष्ट हुँदैन, तर समाजमा मेलमिलाप, न्याय र सद्भाव फैलाउँछ।

आजको आधुनिक समाजमा मानिसहरू धेरै व्यस्त छन्। डिजिटल जीवनशैली, प्रतिस्पर्धा र भौतिक आकांक्षाले धेरैलाई आत्मिक जागरण र मानवीय संवेदनाबाट टाढा राखेको छ। मानिस  आफ्नो लाभ र आराममा सीमित रहन्छ।यस परिप्रेक्ष्यमा, आत्मिक जागरण र संवेदनशीलता अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। मानिसले  बाहिरी सफलतामा सीमित नराखी, भित्री चेतना र मानवीय मूल्यतर्फ पनि ध्यान दिनुपर्छ। विद्यालय, परिवार र समाजले यसका लागि शिक्षा र संस्कार दिनुपर्छ।

आत्मिक जागरणको यात्रा साधना र ध्यानबाट समृद्ध हुन्छ। नियमित ध्यान, प्रार्थना र आत्म–विश्लेषणले मानिसलाई आफ्नो मानसिक अवस्था बुझ्न मद्दत गर्छ। यसले व्यक्ति भित्री रूपमा सन्तुलित, स्थिर र संवेदनशील बनाउँछ।ध्यानले जीवनका मूल्य, अरूको दृष्टिकोण बुझ्ने क्षमता र सामाजिक जिम्मेवारी पनि विकसित गर्छ। यही अभ्यासले मानिसलाई जीवनको उद्देश्य, करुणा र दया बुझ्ने मार्गमा ल्याउँछ।

मानव जीवन  भौतिक उपलब्धिमा सीमित छैन। जीवनको वास्तविक मूल्य तब मात्र बुझ्न सकिन्छ जब मानिस आफ्नो भित्री चेतना, आत्मा र हृदयसँग संवाद गर्छ र अरूको पीडा–सुख बुझ्न संवेदनशील हुन्छ। यही चेतना र संवेदनशीलता नै मानवतालाई समृद्ध, समाजलाई सुदृढ र जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ।

आत्मिक जागरण बिना संवेदनशीलता अधूरै हुन्छ र संवेदनशीलता बिना आत्मिक जागरण  स्वार्थपूर्ण मानसिकता मात्र रहन्छ। त्यसैले, यो यात्रा एक सम्पूर्ण जीवनको,  सोचको, र मानवता–सँगको सम्पर्कको यात्रा हो।

मानव जीवनको आधार  भौतिक अस्तित्व मात्र होइन, भावनात्मक र आध्यात्मिक संवेदनशीलतामा पनि टेकेको हुन्छ। हामीले अनुभव गर्ने प्रेम, करुणा, न्याय, दया र मेलमिलाप  सामाजिक आदर्श मात्र होइनन्; यी मानव अस्तित्वका तत्व हुन्, जसले हाम्रो अन्तर्यलाई उजागर गर्छ। अध्यात्मले यही संवेदनशीलतालाई मार्गदर्शन गर्दछ—हामीलाई  आफ्नो हितमा होइन, सम्पूर्ण जीव र प्रकृतिप्रति उत्तरदायी हुन सिकाउँछ।

आज भौतिक विकासका बाबजुद समाजमा हिंसा, अशान्ति र मूल्य–ह्रास बढेको छ, जसको मूल कारण अध्यात्मको अभाव हो। अध्यात्मले मानिसलाई जात, धर्मभन्दा माथि उठाएर सबै प्राणीप्रति प्रेमभाव जागृत गराउँछ।धार्मिक सबै व्यक्ति आध्यात्मिक हुँदैनन्, तर सबै आध्यात्मिकहरू धार्मिक अवश्य हुन्छन्। अध्यात्मिक चिन्तनले विभाजन होइन, एकताको सन्देश दिन्छ। धर्म कानुन हो भने अध्यात्म जीवनशैली हो, जसले मानवता, नैतिकता र परोपकारलाई मूल मूल्य बनाउँछ।

आत्मिक जागरण र मानवीय संवेदनशीलताको अन्तिम परिणति समाजमा योगदान र सेवा हो। जब व्यक्ति आफ्नो आत्मा बुझ्छ र अरूप्रति संवेदनशील हुन्छ, तब उसले समाजका कमजोर, पीडित र असहाय मानिसको सेवा गर्न इच्छुक हुन्छ।सहयोग, दया र सामाजिक उत्तरदायित्वले मात्र समाजमा स्थिरता, मेलमिलाप र मानवता कायम रहन्छ। यही सेवा र सहयोग नै आत्मिक जागरणको साकार रूप हो।

आत्मिक जागरण र मानवीय संवेदनशीलताको यात्रा जीवनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण यात्रा हो। यो यात्रा  व्यक्तिगत सुख र शान्ति मात्र ल्याउँदैन, तर समाजमा न्याय, मेलमिलाप र सहयोग पनि फैलाउँछ।ईष्र्या, द्वेष, घृणा, प्रतिशोधजस्ता भावनाले मानिस र समाजलाई विनाशतर्फ लैजान सक्छन्। यी भावनालाई शान्त गर्न ध्यान, प्रार्थना, साधना, क्षमाशीलता, ममत्व र प्रेमको अभ्यास अत्यन्त उपयोगी हुन्छ। अध्यात्मिक जीवनशैली आत्मशुद्धि र सामाजिक शान्तिका लागि अपरिहार्य छ।

।(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)