मोरङ : माटोको मौनता र आत्माको आवाज

मोरङ : माटोको मौनता र आत्माको आवाज

तोमनाथ उप्रेती

मोरङको माटोमा पसिनाको पराग परेपछि मात्र धानको बीउ उम्रिन्छ। खेतको आलिमा पसिनाका थोपा टक्क अडिन्छन् र सूर्यमुखी फुलमा घामझैं चम्किन्छन्। यहाँ श्रम साधना हो, हलोको हल्लाइमा मन्त्र गुञ्जिन्छ, र कुदालको चोटमा कर्मको गीत बज्छ। किसानका कालो हातहरूमा अन्नको सुवास लुकेको हुन्छ, र पसिनाका बूँदहरू आकाशका तारा बन्न माटोमा झर्छन्। मोरङले सिकाउँछ—“परिश्रम नै पूजा हो, अनि कर्म नै आराधना।” जब बिहानको कुहिरो च्यात्दै हलो खेतमा पस्दछ, त्यो समय मोरङका खेतहरू तीर्थस्थलजस्तै पवित्र देखिन्छन्।

मोरङको  बाढीले कहिले माटो पखालेर लैजान खोज्छ, कहिले घरभित्रसम्म पानी पस्छ, तर मोरङका मानिसहरूका हिम्मतको किल्ला कहिल्यै भत्किँदैन। बाढी आएपछि पनि बीउ रोपिन्छ, पानी झरेपछि पनि खेत जोतेर अन्नको सपना देखिन्छ। संघर्ष मोरङको स्वासप्रश्वासमा मिसिएको छ—पानीको गर्जनमा उनीहरूका सङ्घर्षका स्वर मिसिन्छ, र आकाशको तडितमा उनीहरूको आँखा चम्किन्छ। संघर्ष यहाँ सौन्दर्य हो, जसरी सागरको आँधीपछिको शान्ति, जसरी बादलफाटेपछि देखिने इन्द्रेणी। मोरङले सिकाउँछ—“संघर्षलाई स्वीकार गर्दा मात्र जीवनले साँचो अर्थ पाउँछ।”

मोरङको फाँटमा रोपिएको सानो बिरुवा समयसँगै रूख बन्छ, आँधी र घाम खेपेर। यसले परिवर्तनलाई रोकेको छैन, बरु परिवर्तनको लहरमा आफ्ना शाखाहरू फैलाएको छ। परम्परागत किपट प्रणाली हटेपछि पनि, माटोले उत्पादन गर्न छोडेन। परम्परागत सामूहिकताबाट निजी भूमिमा गएका किसानहरूले आफ्नो श्रमको अर्थ खोज्न थाले। मोरङका बगरहरूमा बसेका नयाँ बस्तीहरू, पहाडबाट ओर्लेका नयाँ परिवारहरू—यी सबै परिवर्तनको ज्वारभाटामा आएको चेतनाको लहर हुन्। मोरङले सिकाउँछ—“परिवर्तन अँगाल्दा मात्र आत्मा जाग्छ, किनकि स्थिरता कहिल्यै विकास हुँदैन।”

मोरङका खेतहरूमा कुनै विदेशी मल मात्र होइन, यहाँका किसानको आँशु र पसिनाको मल हालिन्छ। बिराटनगरका कारखानाहरूमा इस्पात गलाउँदा, त्यो इस्पातमा यहाँका श्रमिकको स्वाभिमान मिसिएको हुन्छ। उनीहरूका निधारका पसिना मात्र होइन, उनीहरूको अभिमान पनि मोरङको सडकमै बगेको हुन्छ। आत्मनिर्भरता यहाँ नारा होइन, जीवनशैली हो। कोशी किनारका ती झुपडीमा बसेका महिलाहरूले माटो मोल्ने हातहरूले घर चलाउँछन्, छोरा छोरीलाई स्कुल पठाउँछन्। उनीहरूले आफूलाई आफैंमा समेटेर संसार जित्ने सपना देख्छन्। मोरङले सिकाउँछ—“आफूमा निर्भर हुन सके मात्र संसारलाई निडर भएर हेरिन्छ।”
साँझ पर्न लाग्दा खेतहरू सुनौलो प्रकाशमा नुहाउँछन्, चराहरू आकाशमा घर फर्कनको लागि उड्छन्, र माटोबाट गन्ध आउँछ—शान्तिको। त्यो बेला किसान खेतको आलीमा बसेर माटो हेर्छ, हातले माटो मुड्छ, अनि गहिरो सास लिन्छ। त्यो सासमा केवल अक्सिजन मात्र होइन, आत्मासँगको संवाद मिसिन्छ। मोरङले विकासलाई केवल संरचनामा मात्र होइन, आत्मामा पनि खोज्छ। यहाँका उद्योगहरू चल्दा, ती केवल नाफा कमाउन मात्र होइन, रोजगारी दिन र समाजको मेरुदण्ड बन्नको लागि चल्छ। यहाँको विकास अध्यात्मको आधारमा हुन्छ—जहाँ प्रत्येक निर्माणमा सेवा, प्रत्येक उन्नतिमा मानवता, र प्रत्येक उत्पादनमा परोपकार मिसिएको हुन्छ। मोरङले सिकाउँछ—“साँचो विकास आत्माको विकास बिना सम्भव छैन।”

मोरङको माटोमा हिँड्नु भनेको सन्देशहरूको यात्रा गर्नु हो। बगर, खेत, सडकमात्रै होइन, ती सबै अध्याय हुन्, जसमा प्रत्येक पाइला एक पाठ पढाउँछ। यहाँको हावा फुसफुसाउँछ—“जुन दिन तिमी कर्मको महत्त्व बुझ्छौ, त्यो दिन तिमी स्वतन्त्र हुन्छौ।” यहाँका पानीका थोपा भन्छन्—“संघर्ष बिना गन्तव्य प्राप्त हुँदैन।” अनि यहाँको सूर्यास्तमा सुनौलो घामसँगै आउने हावा भन्छ—“परिवर्तन नै जीवनको अर्को नाम हो।”

बिराटनगरका उद्योगहरूबाट उठ्ने धुँवामा पनि परिश्रमको सुगन्ध हुन्छ, सडकमा हिँड्ने मजदुरका खुट्टाका छापहरूमा पनि आत्मनिर्भरता अंकित हुन्छ, र बिहान खेतमा हलो जोत्न निस्किएका किसानका आँखामा पनि विकासको सपना टाँसिएको हुन्छ। मोरङको माटोले बारम्बार सिकाउँछ—“जुन दिन तिमी माटोसँग प्रेम गर्न थाल्छौ, त्यही दिन तिमी जीवनसँग प्रेम गर्न थाल्छौ।”

मोरङको माटोले जीवनका पाँच अमूल्य मूल्यहरू सिकाउँछ—श्रमको पवित्रता, संघर्षको सौन्दर्य, परिवर्तनको स्वीकार्यता, आत्मनिर्भरता, र अध्यात्ममा आधारित विकास। यी पाँच मूल्य जीवनलाई मात्र अघि बढाउँदैनन्, हरेक मानिसको आत्मालाई उज्यालो बनाउने पाँच दीप हुन्, जसको उज्यालोले बाहिरी अन्धकार मात्र होइन, भित्री भय, अहं र लोभको अँध्यारोलाई पनि पगाल्छ। मोरङका खेतहरूमा पसिना झर्दा श्रमको पवित्रता महसुस हुन्छ, किनकि माटोमा रगतको होइन, पसिनाको गन्ध मिसिन्छ। श्रम यहाँ केवल जीविकोपार्जनको साधन होइन, आत्मा शुद्ध गर्ने साधना हो। हरेक बीउ रोप्दा, हरेक धान काट्दा र हरेक उखुबारीमा काम गर्दा मानिसले प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई अनुभूत गर्छ।

संघर्षको सौन्दर्य मोरङको जीवनमा हरेक ठाउँमा देखिन्छ। किसानको हातको चिरा, मजदुरको नङमा लागेको माटो, र श्रमिकको अनुहारमा पसिनाको बिन्दुहरू सौन्दर्यका प्रतीक हुन्। संघर्षले मानिसलाई कमजोर बनाउँदैन, यो त उसलाई बलियो बनाउँछ, साहसी बनाउँछ। मोरङका मानिसहरूले आँधी हुन्थ्यो, खोला बग्थ्यो, मलेरिया लाग्थ्यो, तर उनीहरूले जमिनमा बीउ रोप्न छाडेनन्। संघर्षको यही सौन्दर्यले नै मोरङको हरियालीलाई सम्भव बनायो, उद्योगहरूलाई उठायो, र स्वतन्त्रताको आवाजलाई बलियो बनायो।

परिवर्तनको स्वीकार्यता मोरङको माटोबाट सिक्न सकिन्छ। यहाँ किरातको शासन आयो, शाहको अधिपत्य आयो, राणाको कठोरता आयो, प्रजातन्त्र र संघीयता आयो। तर मोरङले परिवर्तनलाई नकारेन, त्यसलाई आत्मसात् गर्दै अघि बढ्यो। परिवर्तन डराउने होइन, अँगाल्ने कुरा हो भन्ने पाठ मोरङले हरेक पुस्तालाई सिकाउँदै आएको छ। जस्तै कोशी नदीले आफ्नो धार परिवर्तन गर्छ, तर अन्ततः समुद्र भेट्छ, त्यसै गरी मानिसले पनि परिस्थितिका अनुसार बाटो बदल्न जान्नुपर्छ, तर उद्देश्यमा अडिग रहनुपर्छ।

आत्मनिर्भरता मोरङका खेत र गाउँहरूमा देखिन्छ। यहाँका मानिसहरूले आफ्नै हातले माटो जोते, पसिना बगाए र जीवन चलाए। उनीहरूले आश्रित बन्नु होइन, आत्मनिर्भर बन्नु जीवनको महत्व हो भन्ने बुझे। आत्मनिर्भरता भनेको केवल आर्थिक स्वतन्त्रता होइन, आत्मबलमा आस्था राख्नु पनि हो। जब मानिस आफ्नै क्षमतालाई बुझ्छ, आत्मनिर्भरता जीवनको शक्ति र सम्मान दुवै बन्न जान्छ।

अध्यात्ममा आधारित विकास मोरङको विकासको यात्रा केवल सडक र उद्योगको निर्माणमा सीमित छैन, यसले मानिसको चेतनाको पनि विकास गरिरहेको छ। यहाँ माटोसँगको प्रेम, प्रकृतिप्रतिको आदर र समुदायप्रतिको जिम्मेवारी विकासको अभिन्न अंश बनेको छ। अध्यात्म भनेको केवल पूजा वा ध्यान होइन, यो त जीवनका सबै क्रियाकलापमा करुणा, प्रेम र धैर्यको समावेश गर्नु हो। जब विकास अध्यात्ममा आधारित हुन्छ, तब त्यो सतत, न्यायपूर्ण र सन्तुलित बन्छ।

मोरङको माटोले भनिरहेछ—“तिमी जहाँ छौ, जुन अवस्थामा छौ, कर्म गर, प्रेम गर, र परिवर्तनलाई अँगाल।” यहाँको हावा, माटो र वर्षाले हामीलाई सिकाउँछ, जीवनमा साँचो विकास बाह्य देखावटी र भौतिक उपलब्धिहरूमा मात्र छैन। वास्तविक विकास आत्माको शान्तिमा, कर्मको पवित्रतामा र प्रेमको प्रसारमा हुन्छ। जीवनको अर्थ बुझ्न माटोसँग कुरा गर्नुपर्छ, पसिनासँग संवाद गर्नुपर्छ, अनि आत्मालाई सम्झाउनु पर्छ कि साँचो विकास सधैं भित्री शान्तिबाट सुरु हुन्छ।

यी पाँच मूल्यहरू मोरङको चेतनामा मात्रै होइन, हरेक मानिसको जीवनमा मार्गदर्शक बनून्। जब मानिसले माटोसँग प्रेम गर्न थाल्छ, जब उसले आफ्नो श्रमको सम्मान गर्न सिक्छ, संघर्षलाई सौन्दर्यका रूपमा देख्छ, परिवर्तनलाई अँगाल्छ र अध्यात्ममा आधारित विकासलाई अंगीकार गर्छ, तब मात्रै उसको जीवन साँच्चिकै सफल र सन्तुलित बन्छ। यसैले मोरङको माटो, हावा र नदीहरू हामीलाई सन्देश दिन्छन्—“बाँच्नु छ भने आत्मा उज्यालो बनाउनुपर्छ, चेतना विस्तार गर्नुपर्छ, अनि जीवनको हरेक पललाई प्रेम र कर्मले पवित्र बनाउनुपर्छ।”

जब साँझको बेला विराटनगरका बत्तीहरू बल्छन्, ती बत्तीहरू केवल अन्धकार हटाउनकै लागि होइन, ती आशाका दीप हुन्, जसले मोरङको माटोमा जीवनको उज्यालो बचाइराखेका छन्। ती उज्यालोहरूमा विगतका शौर्यका कथा बल्छन्, जस्तै बिराटनगर हडतालका ती साहसी कदम, जहाँ श्रमिकहरूले आफ्नो अधिकारको आवाज बुलन्द गरे। ती उज्यालोहरूमा खेतमा झरेका पसिनाका बुँदाहरू झल्किन्छन्, जूट मिलका मजदुरहरूको कराह र हाँसो मिसिएका छन्, अनि हरेक पसिनासँग जोडिएका परिश्रमका सपना रमाउँछन्। र, ती उज्यालोहरूमा भविष्यका ती सपनाहरू पनि लुक्छन्, जसलाई कुनै आँधी वा अन्धकारले कहिल्यै निभाउन सक्दैन।

मोरङको हावा फुसफुसाउँछ—“हरेक बीउमा अनन्तताको सम्भावना छ। हरेक पसिनामा सृजनाको कथा छ। हरेक संघर्षमा मुक्ति लुकेको छ।” यो फुसफुसाहट मोरङका साँझमा मात्र होइन, बिहानको किरणमा पनि सुनिन्छ। जब कोशीको छालहरू बग्दछन्, जब उर्लाबारीका झाडीहरूमा चराहरू गुञ्जन्छन्, अनि जब केराबारीका हरिया पातहरू हल्लन्छन्, त्यो हल्लाइमा मोरङले आफ्नो जीवन दृष्टि सुनाइरहेको हुन्छ। मोरङले सधैं सिकाउँछ—अन्धकारलाई नडराऊ, किनकि उज्यालो तिमीभित्रै छ।

मोरङले कहिल्यै एक्लो बनाउँदैन। किनकि मोरङ आफैंमा साधक हो, जसले माटोमा ध्यान गर्छ, बोटहरूका हल्लाइमा ओमको ध्वनि सुन्छ, अनि पसिनाका थोपाहरूमा प्रेमको मन्त्र पढ्छ। मोरङ शिक्षक हो, जसले बाँच्ने कला, संघर्ष गर्न नडराउने साहस, परिवर्तनलाई अँगाल्ने क्षमता र आफूमा विश्वास गर्ने पाठ दिन्छ। मोरङ आमा हो, जसले प्रत्येक असफलता पछि आत्मबलको अंगालोमा राख्छ, आँसु पुछ्छ र फेरि उठेर हिँड्न प्रेरित गर्छ।

जब चिस्साङका खोला किनारमा मानिसहरू गम्भीर भएर बसी आफ्ना सपनाहरूको सूची बनाउँछन्, मोरङको हावाले उनीहरूलाई सम्झाउँछ—“सपना केवल देख्नका लागि होइन, पूरा गर्नका लागि हुन्छ।” जब धनपालथानका खेतहरूमा किसानले हल चलाउँछन्, मोरङको माटो कराउँछ—“यो माटो तिमीलाई जित्न चाहँदैन, तिमीलाई सशक्त बनाउन चाहन्छ।” जब सुन्दरहरैँचाका केटाकेटीहरू विद्यालय जान उज्यालोमा हाँस्दै दौडिन्छन्, मोरङको सूर्य हाँस्दै भन्छ—“हासो नै वास्तविक समृद्धिको पहिचान हो।”

मोरङको उज्यालो सधैं बाहिर बलिरहेको छैन, कहिलेकाहीँ त्यो उज्यालो मानिसको भित्री आत्मामा बलिरहेको हुन्छ। यहाँका मानिसहरूको सादगी, सहिष्णुता र संघर्ष गर्ने शक्ति नै मोरङको उज्यालो हो। यहाँ हरेक पसिना साक्षी हो कि श्रमको पवित्रता नै जीवनको सर्वोच्च सत्य हो। हरेक हावा साक्षी छ कि स्वतन्त्रता र सम्मानका लागि संघर्ष गर्नु पर्छ। हरेक खेत साक्षी छ कि परिश्रमले मात्र जीवनमा वास्तविक समृद्धि ल्याउँछ।

मोरङको आकाशमा जब बादल लाग्छ, मानिसको मनमा पनि कहिलेकाहीँ निराशाको बादल लाग्छ। तर, मोरङको सूर्य फेरि निस्किन्छ, अनि भन्छ—“अँध्यारो सधैंका लागि टिक्दैन।” मोरङले सिकाउँछ—हामी जहाँ छौं, जुन अवस्थामा छौं, त्यहींबाट सुरु गर। कर्म गर, प्रेम गर, परिवर्तनलाई अँगाल। मोरङको इतिहासले बताउँछ कि परिवर्तन जीवनको नियम हो, र परिवर्तन सधैं सकारात्मक सोच र कर्मबाट सुरु हुन्छ।

यसरी मोरङको साँझका बत्तीहरू हामीलाई केवल उज्यालो दिन नसके पनि, तीले आशा दिन्छन्। तीले हाम्रो सपनालाई बल दिन्छन्, हाम्रा संघर्षलाई अर्थ दिन्छन्, र हाम्रा यात्रालाई उद्देश्य दिन्छन्। मोरङको हावा, माटो र बत्तीहरू सधैं भनिरहेछन्—“उज्यालो बाहिर होइन, तिम्रो आत्मामा छ, र त्यो उज्यालो तब बल्छ जब तिमी श्रम, प्रेम र परिवर्तनमा विश्वास गर्छौ।”

यो कथा केवल मोरङको होइन, यो त हरेक सपनाको कथा हो। सपनालाई माटोमा रोपेर पसिना र आँसुले सिँचेर हुर्काउनेहरूको कथा। परिवर्तनको आँधीमा पनि उभिएर कर्म गरिरहनेहरूको कथा। अनि इतिहासका पानाहरूलाई माटोमा रूपान्तरण गरेर भविष्यलाई हरियाली बनाइदिनेहरूको कथा।

मोरङ तिमीलाई बोलाउँछ— “, आत्मासँग भेट गर्न, कर्मसँग संवाद गर्न, र इतिहाससँग बाँच्न।”