खाद मल: समयको नैतिक र आध्यात्मिक प्रश्न

खाद मल: समयको नैतिक र आध्यात्मिक प्रश्न

                                         तोमनाथ उप्रेती

उमेश लुइटेल पूर्वी नेपालको मोरङ, झोराहाट क्षेत्रका एक समकालीन साहित्यिक व्यक्तित्व हुन्। उनी नेपाली कवितामा संवेदनशीलता, सामाजिक चेतना र स्थानीय जीवनको गहिरो चित्रणका लागि परिचित छन्। उनको प्रसिद्ध कविता “आगो खरानी जान्दैन” मानवीय पीडा, प्रतिरोध र अस्तित्वको संघर्षलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्ने शक्तिशाली काव्य हो। लुइटेलका कवितामा ग्रामीण जीवनको यथार्थ, श्रमजीवी वर्गको आवाज र भावनात्मक गहिराइ स्पष्ट देखिन्छ। उनी सरल भाषामा गहिरो अर्थ अभिव्यक्त गर्ने कवि हुन्। उनको लेखनले पाठकलाई सामाजिक यथार्थसँगै आत्मचिन्तनतर्फ डोर्‍याउँछ, जसले उनलाई समकालीन नेपाली साहित्यमा एक प्रभावशाली र सम्मानित आवाज बनाएको छ।

कविता समयको अनुहार हो। समाजको ऐना हो। चेतनाको दस्तावेज हो। कविताले कहिलेकाहीँ इतिहासले भन्न नसकेको कुरा भन्छ। समाचारले देखाउन नसकेको दृश्य देखाउँछ। र तथ्यांकले व्यक्त गर्न नसकेको पीडा अभिव्यक्त गर्छ।

“खाद मल” यस्तै प्रकृतिको कविता हो। यो कृषक जीवनको व्यथा हो। राज्य व्यवस्थाप्रतिको प्रश्न हो। मानवीय मूल्यहरूको क्षयको चित्र हो। र प्रकृतिबाट टाढिँदै गएको सभ्यतामाथिको गम्भीर टिप्पणी हो।

कविताको सुरुवात अत्यन्त दृश्यात्मक छ।

“झिसमिसेको बाटो हिँडेर मान्छेहरू
खाद मलको लाइनमा प्रथम बनेर उभिन
तँछाडमछाड गरिरहेछन् ।”

यी पङ्क्तिहरूले अभावग्रस्त समाजको मनोविज्ञान देखाउँछ। यहाँ प्रथम बन्ने आकांक्षा ज्ञान, नैतिकता वा सिर्जनामा होइन, मलको लाइनमा छ। यही विडम्बना कविताको पहिलो व्यङ्ग्य हो।

कवि समाजशास्त्रीजस्तै मात्र होइन, मानव चेतनाका सूक्ष्म अन्वेषकजस्तै देखिन्छन्। उनी बाहिरी भीडको गणना गर्दैनन्, भीडभित्र हराइरहेको व्यक्तित्वको खोजी गर्छन्। उनका लागि लाइनमा उभिएका मानिसहरू आशा, अभाव, संघर्ष र प्रतीक्षाका जीवित कथाहरू हुन्। उनी अनुहार हेर्दैनन्, अनुहारभित्र लुकेको थकान पढ्छन्। यस दृष्टिले कविता सामाजिक यथार्थको वर्णन मात्र नभई अस्तित्वको दार्शनिक अनुसन्धान पनि बन्छ। मानिस किन यति धेरै प्रतीक्षामा बाँच्छ? किन अभावले उसको गरिमा खोस्छ? कविले यिनै प्रश्नहरू उठाउँदै बाहिरी दृश्यबाट भित्री सत्यतर्फ पाठकलाई डोर्‍याउँछन्। यही संवेदनशील दृष्टिले कवितालाई सामान्य घटनाभन्दा माथि उठाएर मानवीय चेतनाको दस्तावेज बनाउँछ।

“आँखाका कचेराहरू
गेट खुल्ने प्रतीक्षामा…”

यहाँ कचेरा यो आशा र निराशाको सीमारेखा हो। निद्राहीन रातहरूको इतिहास हो।

कवितामा बिम्बहरूको प्रयोग अत्यन्त प्रभावकारी छ। “ननुहाएका काखीहरू”, “फोरेटको गन्ध”, “दाँत नमाझेका मुख”, “दुर्गन्धको फाइँफुट्टी” जस्ता अभिव्यक्तिहरूले पाठकलाई दृश्यमा उपस्थित गराउँछन्।

यस सन्दर्भमा कविको शैली टी. एस. इलियटको यथार्थवादी चित्रणसँग केही हदसम्म मेल खान्छ। एलियटले आधुनिक सभ्यताको विखण्डन चित्रण गरे। यहाँ कविले ग्रामीण जीवनको विखण्डन चित्रण गरेका छन्। दुवैले समयको रोगलाई शब्द दिएका छन्।

कविताको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको ध्वन्यात्मक शक्ति हो। “तँछाडमछाड”, “थकथकी”, “लर्बराउँदै” जस्ता शब्दहरूले दृश्यलाई चलायमान बनाउँछन्। भाषा अर्थको माध्यम बनेको छैन। ध्वनिको पनि माध्यम बनेको छ।

कवि यहाँ मानव गरिमाको संकटलाई उजागर गर्छन्।

“बच्चा बोकेकी आमा
घरधन्दाको सुर्ताले थकथकी गरिरहन्छिन् ।”

यो पङ्क्ति  सम्पूर्ण मानव सभ्यताको मौन आधारको चित्र हो। मातृत्व यहाँ जैविक सम्बन्ध मात्र होइन, सृष्टिलाई निरन्तरता दिने आध्यात्मिक शक्ति बनेर उपस्थित छ। बच्चा बोकेको शरीरले केवल सन्तानलाई होइन, परिवार, समाज र भविष्यलाई पनि बोकेको छ। तर विडम्बना यहीँ छ जीवन धान्ने हातहरू स्वयं अभावको लाइनमा उभिन बाध्य छन्। यसले न्याय र व्यवस्थाको नैतिक प्रश्न उठाउँछ। पूर्वीय दर्शनले मातृत्वलाई करुणा र त्यागको सर्वोच्च रूप मानेको छ। तर जब त्यागको सम्मान हुँदैन, तब समाजको आत्मा नै कमजोर हुन्छ। कविताले यही मौन पीडालाई सार्वभौमिक मानवीय सत्यमा रूपान्तरण गरेको छ।

कविताको केन्द्रीय नाटकीय मोड तब आउँछ जब गोदामभित्र मल सुतिरहेको छ र बाहिर मानिसहरू जागिरहेका छन्।

“यूरिया र डीएपीका बोराहरू
गोदामभित्र गहिरो निद्रामा सुतिरहन्छन् ।”

यो उत्कृष्ट मानवीकरण हो। मल निदाएको छ। मानिस जागेको छ। वस्तु आराममा छ। मानव पीडामा छ। यही उल्टोपन नै आधुनिक प्रशासनिक विडम्बनाको प्रतीक हो।

यस प्रसङ्गमा कविता पाब्लो नेरुदाका सामाजिक चेतनासम्पन्न कविताहरूको स्मृति जगाउँछ। नेरुदाले साधारण वस्तुहरूलाई पनि जीवन र आत्मा प्रदान गरे र श्रमिकहरूको मौन पीडालाई विश्वव्यापी काव्यिक आवाजमा रूपान्तरण गरे। यहाँ पनि त्यही संवेदना प्रतिध्वनित हुन्छ जहाँ मल, गोदाम र लाइन मानव संघर्षका प्रतीक बन्छन्। कविताले श्रमजीवीहरूको थकान, प्रतीक्षा र अन्यायलाई अनुभूत गराउँछ। नेरुदाजस्तै, यो कविता पनि अदृश्य श्रमलाई दृश्य बनाउँछ र उपेक्षित जीवनलाई केन्द्रमा ल्याउँछ। यसरी सामाजिक यथार्थ र काव्यिक करुणा एकै धागोमा बाँधिन्छन्।

कविताको मध्यभागमा जनआक्रोश विस्फोट हुन्छ।

“भित्रभित्रै पास गरिसको”
“आफ्ना मान्छेलाई सेल गरिसको”

यी संवादहरू समाजभित्र गहिरिँदै गएको अविश्वासको ऐतिहासिक दस्तावेज हुन्। जब संस्थाहरू पारदर्शिता गुमाउँछन्, जब न्याय र वितरण प्रणालीमा असमानता मौलाउँछ, तब नागरिक चेतनामा शंका र आक्रोश जन्मिन्छ। यही शंका शब्दमा रूपान्तरित भएर गुनासो, आरोप र हल्लाको रूपमा बाहिर आउँछ। विश्वास टुट्नु  सामाजिक संरचनाको विघटन हो। संस्थाप्रति आस्था समाप्त भएपछि संवादहरू सहयोगी हुँदैनन्, संघर्षपूर्ण बन्छन्। कवितामा यिनै भाँचिएका आवाजहरू यथार्थको कठोर प्रमाण बनेर उपस्थित हुन्छन्, जसले व्यवस्था र जनताको दूरीलाई उजागर गर्छ र सुधारको आवश्यकता संकेत गर्छ।

कवि यहाँ कुनै प्रत्यक्ष राजनीतिक भाषण गर्दैनन्। तर प्रत्येक पङ्क्ति राजनीतिक अर्थले भरिएको छ। यही सफल व्यङ्ग्यको विशेषता हो।

कविताको सबैभन्दा शक्तिशाली प्रश्न हो—

“माटो कमजोर भयो कि
खाद बलवान् भयो ?”

यो प्रश्न बहुस्तरीय चेतनाको द्वार हो, जहाँ कविता घटनाको वर्णनबाट माथि उठेर अस्तित्वको गहिरो विमर्शमा प्रवेश गर्छ। यहाँ कृषिको समस्या मात्र होइन, उत्पादन र निर्भरताको संरचना प्रश्न बन्छ। अर्थतन्त्र मात्र होइन, वितरणको नैतिकता उजागर हुन्छ। सभ्यता प्रकृतिसँगको सम्बन्धको परीक्षण बन्छ। दार्शनिक तहमा प्रश्न अझ तीक्ष्ण हुन्छ मानिस प्रकृतिको संरक्षक हो कि कृत्रिमताको दास? जब कृत्रिम साधनहरू जीवनका आधार बन्न थाल्छन्, तब मानिस स्वयं आफ्नो जरा बिर्सिन थाल्छ। यही द्वन्द्वले कवितालाई साधारण यथार्थबाट माथि उठाएर गहिरो अस्तित्ववादी चेतनाको स्तरमा पुर्‍याउँछ।

यहाँ कवि पूर्वीय चिन्तनको नजिक पुग्छन्। उपनिषद्, गीता र बौद्ध दर्शनले प्रकृतिसँगको सहअस्तित्वलाई महत्त्व दिन्छन्। उनीहरू भन्छन् प्रकृतिमाथि विजय होइन, प्रकृतिसँग सामञ्जस्य आवश्यक छ।

कवितामा यही चेतना प्रकट हुन्छ।

“तितेपाती, तेजपत्ता, नीमका बोट !”

यी स्मृतिका प्रतीक हुन्। परम्पराका प्रतीक हुन्। आत्मनिर्भरताका प्रतीक हुन्।

कवि यहाँ हराएको ज्ञान खोजिरहेका छन्। स्थानीय ज्ञानको मृत्युमा शोक व्यक्त गरिरहेका छन्।

यसले रवीन्द्रनाथ ट्यागोरको प्रकृतिमूलक चेतना सम्झाउँछ। ट्यागोरका लागि प्रकृति शिक्षक थिइन्। यहाँ पनि प्रकृति समाधानको स्रोत बनेर उपस्थित छिन्।

“सिमाली, सुर्ती पानी, घुरको खरानी
कता गुप्तबास भए !”

यी पङ्क्तिहरू सांस्कृतिक चेतनाको  उत्खनन हुन्। यहाँ स्मृति व्यक्तिगत होइन, सामूहिक बनेर उपस्थित हुन्छ जहाँ परम्परागत ज्ञानले जीवन र प्रकृतिबीचको सन्तुलन जोगाएको थियो। आधुनिकताले वैज्ञानिक प्रगति दिए पनि त्यसले स्थानीय अनुभव, जैविक समझ र आत्मनिर्भरताको धागो कमजोर बनाएको छ। यही कारण यहाँ द्वन्द्व समयको होइन, दृष्टिकोणको पनि हो। एकातिर यान्त्रिक विकासको गति छ, अर्कातिर प्रकृतिसँगको आत्मीय सम्बन्धको क्षय छ। कविताले यी दुई ध्रुवबीचको तनावलाई उजागर गर्दै देखाउँछ प्रगति तब मात्र सार्थक हुन्छ जब उसले परम्पराको जरा नछोडोस् र ज्ञानलाई जीवनसँग जोडिराखोस्।कविता यहाँ पर्यावरणीय आलोचनाको उत्कृष्ट उदाहरण बन्छ।कवि निर्भरता संस्कृतिको आलोचना गरिरहेका छन्।आध्यात्मिक दृष्टिले हेर्दा कविता अझ गहिरो हुन्छ।

माटो पूर्वीय दर्शनमा केवल भौतिक पदार्थ होइन, जीवनको मूल आधार हो। यो पृथ्वी तत्व हो, जसले मानव अस्तित्वलाई धारण गर्छ र पोषण दिन्छ। “पञ्चमहाभूत” मध्ये एकका रूपमा माटो केवल खेतको सतह होइन, चेतनाको गहिरो प्रतीक हो। जब कविले माटोको कुरा गर्छन्, उनी केवल कृषिको कुरा गरिरहेका हुँदैनन्, उनी अस्तित्वको जरा र जीवनको निरन्तरताको कुरा गरिरहेका हुन्छन्। गोबर र गउँतको स्मरण केवल ग्रामीण अभ्यासको संकेत होइन, यो मानव र प्रकृतिबीचको सहअस्तित्वको जैविक सम्बन्ध हो, जहाँ जीवन फोहोरबाट होइन, पुनर्जन्मबाट बन्छ। हरियो मलको मुस्कान प्रकृतिको उपचारात्मक शक्ति हो, जसले क्षयलाई पुनः जीवनमा रूपान्तरण गर्छ। कविताको अन्तिम अंश विशेष रूपमा स्मरणीय छ।

“म लाइन छोडेर जाँदै छु ।”

यो क्षण पलायनको रूपमा होइन, चेतनाको पुनर्जागरणको रूपमा पढ्नुपर्छ। यहाँ कवि भीडबाट अलगिनु भनेको सामाजिक उत्तरदायित्वबाट भाग्नु होइन, बरु अन्ध व्यवस्थाप्रतिको मौन अस्वीकार हो। यो प्रतिरोध हो, जसले व्यवस्था भित्रको असमानता र अविश्वासलाई स्वीकार गर्न अस्वीकार गर्छ। आत्मनिर्णयको अर्थ आफ्नै मूल्य प्रणाली पुनःनिर्माण गर्नु हो, जहाँ जीवनको अर्थ भीडको बाध्यतामा होइन, विवेकको स्वतन्त्रतामा आधारित हुन्छ। स्वतन्त्रताको घोषणा यहाँ राजनीतिक नारा होइन, आन्तरिक मुक्ति हो। कवि प्रकृतितर्फ फर्किनु भनेको मूल स्रोततर्फ फर्किनु हो जहाँ जीवन कृत्रिमता होइन, जैविक सत्यमा आधारित हुन्छ। यही मोडमा कविता व्यङ्ग्यको धारबाट उठेर दर्शनमा प्रवेश गर्छ, जहाँ व्यक्तिगत अनुभव सार्वभौमिक चेतनामा रूपान्तरण हुन्छ र साहित्य अस्तित्वको गहन प्रश्न बन्न पुग्छ।

“हरियो मलको हरियो मुस्कान
मनमा सँगालेर जाँदै छु ।”

यहाँ “हरियो” शब्द आशाको प्रतीक बनेको छ। पुनर्जागरणको प्रतीक बनेको छ। जीवनको प्रतीक बनेको छ।

यस सन्दर्भले वाल्ट ह्विटम्यानको जीवनप्रेमी र सर्वसमावेशी दृष्टिलाई स्मरण गराउँछ। ह्विटम्यानले साधारण घाँसको पातमा पनि सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको प्रतिध्वनि देख्थे, जहाँ प्रत्येक सानो वस्तुमा अनन्त जीवनको संकेत लुकेको हुन्छ। त्यस्तै, यहाँ कविले हरियो मलमा कृषि साधन होइन, भविष्यको सम्भावना देख्छन्। यो दृष्टि प्रकृतिलाई वस्तु होइन, चेतनासम्पन्न अस्तित्वका रूपमा बुझ्ने चेतना हो। ह्विटम्यानजस्तै, कवि पनि जीवनका साना तत्वहरूमा ठूलो सत्य खोज्छन्। हरियोपन यहाँ पुनर्जन्म, आशा र निरन्तरताको प्रतीक बन्छ। यसरी दुवै दृष्टिमा साझा सूत्र भेटिन्छ साधारणतामा असाधारणता खोज्ने कला, जसले जीवनलाई सीमित अनुभवबाट उठाएर सार्वभौमिक चेतनामा रूपान्तरण गर्छ।

कविताको अन्तिम घोषणा अद्भुत छ।

“मेरो माटो
हजुरको व्यवहारजस्तो रुखो कहिल्यै हुन सक्दैन !”

यो कविताको नैतिक केन्द्र माटोमा केन्द्रित छ, जहाँ माटो चरित्र, गुरु र नैतिकताको प्रतिमूर्ति बनेर उपस्थित हुन्छ। माटोले कुनै भेदभाव गर्दैन, सबैलाई समान रूपमा धान्छ, उमार्छ र जीवन दिन्छ। यही कारण माटो मानव सभ्यताको मौन शिक्षकजस्तै बन्छ, जसले सहिष्णुता र क्षमाको पाठ पढाउँछ। यसको विपरीत, मानिस, सत्ता र प्रशासन प्रायः कठोर, स्वार्थी र असमान हुन्छन्। यही विरोधाभासले कविताको दार्शनिक गहिराइ निर्माण गर्छ।

खाद मल बहुआयामिक चेतनाको दस्तावेज हो। यसमा यथार्थवाद छ, जसले जीवनको कठोर वास्तविकता देखाउँछ। व्यङ्ग्य छ, जसले व्यवस्थाप्रति प्रश्न उठाउँछ। प्रतीकवाद छ, जसले मल, गोदाम र लाइनलाई सामाजिक संरचनाको रूप दिन्छ। मानवीकरण र दृश्यात्मकता छ, जसले अनुभवलाई जीवित बनाउँछ। ध्वन्यात्मकता र संवेदना छ, जसले भाषालाई जीवन्त बनाउँछ। सामाजिक आलोचना, पर्यावरणीय चेतना, दार्शनिक प्रश्न र आध्यात्मिक संकेत यसका तह हुन्।

यो कविता मलको लाइनबाट सुरु भएर मानव चेतनासम्म पुग्छ। गोदामको गेटबाट सुरु भएर सभ्यताको ढोकासम्म विस्तार हुन्छ। कृषकको पीडाबाट सुरु भएर प्रकृति र मानवबीचको शाश्वत सम्बन्धमा समाप्त हुन्छ। त्यसैले यो कविता हाम्रो समयको नैतिक र आध्यात्मिक प्रश्न हो।