जागृत नागरिकको युग: लोकतन्त्र संरक्षणको सबैभन्दा ठूलो अभियान

जागृत नागरिकको युग: लोकतन्त्र संरक्षणको सबैभन्दा ठूलो अभियान

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

देशमा राजनीतिक, संस्थागत र संरचनागत परिवर्तनहरू भए पनि जनताको जीवनस्तरमा अपेक्षित सुधार आउन अझै चुनौतीपूर्ण देखिन्छ। राजनीतिक अस्थिरता, नीतिगत निरन्तरताको अभाव र शासन प्रक्रियामा देखिएका कमजोरीहरूले आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक विकासमा प्रभाव पारेका छन्। लोकतन्त्रको वास्तविक सफलता जनताको सक्रिय सहभागिता, अपनत्व र जीवनमा अनुभूत हुने सकारात्मक परिवर्तनसँग जोडिन्छ। लोकतन्त्र  संवैधानिक व्यवस्था र निर्वाचन प्रक्रियामा सीमित नभई नागरिक चेतना, उत्तरदायी शासन र जनकल्याणमुखी अभ्यासमा आधारित हुन्छ। त्यसैले आजको आवश्यकता सत्ता केन्द्रित प्रतिस्पर्धाभन्दा माथि उठेर नागरिक विश्वास, संस्थागत सुदृढीकरण र लोकतान्त्रिक संस्कृतिको विकास गर्नु हो।जागृत नागरिकता भनेको  राज्यका निर्णयप्रति चासो राख्ने, सार्वजनिक नीतिको मूल्याङ्कन गर्ने, आफ्नो अधिकारसँगै कर्तव्यको बोध गर्ने र समाजको हितमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्ने संस्कार हो। लोकतन्त्रमा नागरिक  शासन प्रक्रियाका सहयात्री हुन्। नागरिकले प्रश्न गर्न सिकेपछि शासन उत्तरदायी बन्छ, नागरिकले निगरानी गर्न थालेपछि संस्थाहरू पारदर्शी बन्छन् र नागरिकले जिम्मेवारी लिन थालेपछि राष्ट्र निर्माणको गति तीव्र हुन्छ।

आजको विश्वमा लोकतन्त्रका चुनौतीहरू परम्परागत मात्र छैनन्। गलत सूचना, डिजिटल भ्रम, राजनीतिक ध्रुवीकरण, संस्थामाथिको अविश्वास र स्वार्थकेन्द्रित राजनीति लोकतन्त्रका नयाँ चुनौती बनेका छन्। यस्तो अवस्थामा  कानुनी संरचनाले लोकतन्त्र जोगाउन सक्दैन। लोकतन्त्रको रक्षा गर्न विवेकशील, सूचनासम्पन्न र नैतिक नागरिक आवश्यक हुन्छन्। सामाजिक सञ्जालको युगमा प्रत्येक नागरिक सूचना उपभोक्ता मात्र होइन, सूचना निर्माता पनि बनेका छन्। त्यसैले सत्य र असत्य छुट्याउने क्षमता आधुनिक नागरिकताको आधारभूत आवश्यकता बनेको छ।जागृत नागरिकताको अर्थ आलोचना मात्र होइन, समाधानमा सहभागिता पनि हो। लोकतन्त्रमा सरकारको आलोचना गर्नु नागरिक अधिकार हो, तर समाज सुधारका लागि योगदान गर्नु नागरिक कर्तव्य हो। सडकदेखि संसद्सम्म, समुदायदेखि डिजिटल प्लेटफर्मसम्म नागरिकको रचनात्मक सहभागिताले लोकतन्त्रलाई जीवन्त बनाउँछ। नागरिक चेतना कमजोर हुँदा भ्रष्टाचार, दण्डहीनता र संस्थागत कमजोरी बढ्न सक्छ तर नागरिक जागरण बलियो हुँदा राज्यका सबै निकाय जनउत्तरदायी बन्न बाध्य हुन्छन्।

इतिहासले प्रमाणित गरेको छ कि कुनै पनि लोकतन्त्र सचेत नागरिकहरूले त्यसलाई स्थायी बनाउँछन्। लोकतन्त्रको वास्तविक संरक्षक सेना, प्रहरी वा कुनै एउटा संस्था मात्र होइन, सम्पूर्ण नागरिक समाज हो। नागरिकको नैतिक शक्ति नै लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा कवच हो।नेपालको इतिहास र वर्तमान राजनीतिक परिवेश हेर्दा,हामी देख्छौं कि राजनीतिक आन्दोलनहरू र चुनावहरूमा प्रायः ‘जिन्दावाद’ र ‘मूर्दावाद’ जस्ता नाराहरूले जनतामा एक किसिमको भावनात्मक ऊर्जा पैदा गर्छन्। तर वास्तविकतामा, लोकतन्त्रको मजबुती र दीगो विकास केवल यस्ता नारा र भावनामा सीमित हुन सक्दैन। लोकतन्त्रलाई सफल बनाउन चेतना, विवेक र जनसहभागितामा आधारित राजनीतिक संस्कार आवश्यक हुन्छ।

नेपालमा विगतका वर्षहरूमा देखिएको तथ्य यो हो कि चुनावी समय नजिकिँदा राजनीतिक दलहरूले जनतालाई भावनात्मक रूपमा उकास्ने, विरोध र समर्थनका सशक्त नारा लगाउने तर चुनावपछि नागरिकका समस्याप्रति उदासीन बन्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। यसले जनविश्वासमा कमी ल्याएको छ र लोकतन्त्रप्रति निराशा फैलाएको छ। यस्ता अवस्थाले जनताको सक्रिय चेतना र राजनीतिक जागरणलाई कमजोर बनाउँछ।लोकतन्त्र भनेको बहुसंख्यक जनताको मत प्राप्त गर्ने प्रक्रिया मात्र होइन, त्यो प्रक्रिया पछि सरकारको जवाफदेहिता,पारदर्शिता र नीति कार्यान्वयनमा जनसहभागिता सुनिश्चित गर्नु पनि हो। नेपालको संविधानले नागरिकको अधिकार र दायित्वहरूलाई स्पष्ट रूपमा निर्देश गरेको छ, तर त्यो कानुनी व्यवस्था र वास्तविक व्यवहारबीच ठूलो खाडल रहेको छ। यो खाडललाई पूर्ति गर्न नागरिकहरूको जागरूकता र सचेतनाको अभिवृद्धि आवश्यक छ।

नेपालको इतिहासमा पनि यस्ता उदाहरणहरू छन् जहाँ जनताको सक्रिय चेतना र ज्ञानको परिणाम स्वरूप सामाजिक र राजनीतिक सुधारहरू सम्भव भएका छन्। जस्तो कि २०४६ र २०६२/६३ को जनआन्दोलनहरूले जनसहभागितालाई मात्र होइन, जनचेतनालाई पनि सशक्त बनाएका थिए। ती आन्दोलनहरू नारामा मात्रै थिएनन्,बरु नागरिकको विवेकपूर्ण बहस र सक्रिय सहभागिताको परिणाम थिए जसले नेपाललाई लोकतान्त्रिक गणराज्यको बाटोमा अघि बढायो।यसैगरी, समसामयिक अवस्थामा पनि जनचेतना वृद्धि गरेर मात्र भ्रष्टाचार, दमन र अन्याय विरुद्धको स्थायी लडाइँ सफल हुन सक्छ। तर यदि लोकतन्त्र मात्रै नारामा सीमित रहन्छ भने, त्यो केवल आडम्बर र समयको फजुल खर्चमा सीमित हुनेछ।अतः नेपालमा लोकतन्त्रलाई सुदृढ र दीगो बनाउन नागरिकहरूको सशक्त चेतना, राजनीतिक शिक्षित व्यवहार र निष्पक्ष निर्णय आवश्यक छ। जनतालाई आफ्नो अधिकार र कर्तव्यबारे जानकारी दिनु, आलोचनात्मक सोच विकास गराउनु र शासनप्रति निरन्तर निगरानी राख्न प्रेरित गर्नु नै लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउने आधार हो।

यो चेतना नै हो जसले नेपाललाई नाराको भीडबाट मुक्त गरी सशक्त, समावेशी र उत्तरदायी लोकतन्त्र तर्फ डोर्याउँछ। लोकतन्त्र सक्रिय सहभागिता, जिम्मेवारी र विवेकपूर्ण व्यवहारको प्रतिफल हो। नेपालका लागि यही चेतनामूलक लोकतन्त्र नै दीर्घकालीन विकास र सामाजिक शान्तिको आधार बन्न सक्छ।लोकतन्त्रको वास्तविक मर्म भनेको नागरिकको सक्रिय सहभागिता, सत्ता संरचनाको पारदर्शिता, सरकारको जवाफदेहिता र विधिको शासनलाई सुनिश्चित गर्नु हो।नारा लगाएर वा भावनात्मक प्रतिक्रियामा सीमित रहँदा लोकतन्त्रको आधार कमजोर हुन्छ र सरकारहरू दुरुपयोग र भ्रष्टाचारको बाटोमा जाने खतरा बढ्छ।

नेपालको संविधान र कानुनहरूमा लोकतन्त्रलाई सुदृढ बनाउन धेरै मापदण्ड र संरचनात्मक व्यवस्था छन्। तर व्यवहारमा, राजनीतिक दलहरूका स्वार्थ र सत्ता लोलुपताले यी व्यवस्थाहरू कमजोर पार्दै आएका छन्। निर्वाचनलाई मात्र औपचारिक प्रक्रिया बनाएर नेताहरूले जनताको अधिकारलाई नजरअन्दाज गर्दा लोकतन्त्रको सार कमजोर हुन्छ त्यसैले जनताले आफ्नो अधिकार र कर्तव्यबारे सचेत भएर निरपेक्ष रुपमा मतदान गर्नु, सरकारी कार्यक्षमता र नीतिको मूल्याङ्कन गर्नु आवश्यक छ।लोकतन्त्र सक्रिय जनसहभागिता, जवाफदेहिता र विधिको शासनमा आधारित शासन प्रणाली हो। नेपालमा लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउन जनचेतना र संस्थागत सुधारलाई नै प्राथमिकता दिनुपर्छ। जनताले मात्र होइन, राजनीतिक नेतृत्वले पनि आफ्ना भूमिका इमान्दारीपूर्वक निर्वाह गरेर देशलाई सशक्त लोकतन्त्र तर्फ अगाडि बढाउन आवश्यक छ।नेपालमा लोकतन्त्रको यात्रा चुनौतीपूर्ण भए पनि सकारात्मक पक्ष धेरै छन्। विगतका अनुभवले सिकाएको पाठले लोकतन्त्रलाई मजबुत बनाउन प्रेरणा दिन्छ। जनचेतना विस्तार भइरहेको छ, नागरिकहरू आफ्नो अधिकार र कर्तव्यप्रति सचेत बन्दैछन्। सामाजिक सञ्जाल र सूचना प्रविधिले जनताको आवाज सरकारसम्म पुर्याउन सहज बनाएको छ। संविधानले सबैलाई समानता र समावेशिताको अवसर दिएको छ, जसले दीगो लोकतन्त्रको आधार तयार पार्छ।

दीगो लोकतन्त्रका लागि जनचेतना अभिवृद्धि अनिवार्य छ। नागरिकले नीति, कार्यसम्पादन र कानुनी प्रक्रिया बुझेर तर्कसंगत मतदान गर्नुपर्छ, जसले नेताहरूलाई जवाफदेही बनाउँछ र भ्रष्टाचार घटाउँछ। समावेशी प्रतिनिधित्वले सामाजिक न्याय र समानता कायम राख्छ, जसले शासनप्रति विश्वास बढाउँछ।निरन्तर सुधार र उत्तरदायित्वको भावना कायम राख्दै, नेपालले लोकतन्त्रलाई सशक्त, पारदर्शी र जनमुखी बनाउन सक्छ। सबैले एकजुट भई जनहितलाई प्राथमिकता दिए लोकतन्त्रले स्थिरता, समृद्धि र शान्तिको मार्ग खोल्छ।सचेत र जिम्मेवार नागरिक मात्र पारदर्शी शासन सम्भव बनाउँछन्, जसबाट विकासको अवसर बढ्छ र अनियमितता घट्छ।

अबको आवश्यकता जागृत नागरिकताको नयाँ युग निर्माण गर्नु हो। विद्यालयदेखि समुदायसम्म नागरिक शिक्षा, डिजिटल साक्षरता, नैतिक मूल्य र सार्वजनिक जिम्मेवारीको संस्कार विकास गर्नुपर्छ। युवालाई राष्ट्र निर्माण गर्ने चेतनशील शक्ति बनाउनुपर्छ।लोकतन्त्रको भविष्य मतपेटिकामा मात्र तय हुँदैन; नागरिकको चेतनामा तय हुन्छ। जब जनता जाग्छन्, लोकतन्त्र बलियो हुन्छ। जब नागरिक जिम्मेवार बन्छन्, शासन जनमुखी बन्छ। त्यसैले जागृत नागरिकताको अभियान नै लोकतन्त्र संरक्षणको सबैभन्दा ठूलो अभियान हो—किनकि लोकतन्त्रको अन्तिम शक्ति जागरूक नागरिकको चेतनामा हुन्छ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय विराटनगरका प्रमुख हुन् ।)