इरान: तनाव र अन्तर्राष्ट्रिय संघर्ष

इरान: तनाव र अन्तर्राष्ट्रिय संघर्ष

तोमनाथ उप्रेती

पश्चिम एसियामा अवस्थित इरान विश्वका सबैभन्दा पुराना सभ्यतामध्ये एकको केन्द्र मानिन्छ। इतिहासमा यसलाई प्रायः “फारस” भनेर चिनिन्थ्यो, जसले हजारौँ वर्ष पुरानो सांस्कृतिक, राजनीतिक र बौद्धिक परम्परालाई प्रतिनिधित्व गर्छ। भौगोलिक दृष्टिले इरान अत्यन्त रणनीतिक स्थानमा अवस्थित छ—पश्चिममा इराक, उत्तरपश्चिममा टर्की, अजरबैजान र आर्मेनिया, उत्तरमा क्यास्पियन सागर, उत्तरपूर्वमा तुर्कमेनिस्तान, पूर्वमा अफगानिस्तान र पाकिस्तान, तथा दक्षिणमा पर्सियन खाडी र ओमानको खाडी ले यसलाई घेरिरहेका छन्। करिब ९२ मिलियनभन्दा बढी जनसंख्या भएको यो राष्ट्र क्षेत्रफलका हिसाबले विश्वको १७औँ ठूलो देश हो। यसको राजधानी तेहरान देशको राजनीतिक, आर्थिक र सांस्कृतिक केन्द्र हो। इरान पाँच प्रशासनिक क्षेत्रमा विभाजित ३१ प्रान्तहरूको संघ हो, जहाँ प्राचीन परम्परा र आधुनिक राजनीतिक संरचना एकसाथ देखिन्छन्।

इरानको सभ्यताको सुरुवात हजारौँ वर्षअघि भएको मानिन्छ। पुरातात्त्विक प्रमाणहरूका अनुसार यस क्षेत्रमा मानव बसोबास करिब ८ लाख वर्ष पुरानो रहेको अनुमान छ। ईसा पूर्व चौथो सहस्राब्दीदेखि यहाँ विकसित शहर सभ्यताहरूले कृषि, लेखन, प्रशासन र धर्मका प्रारम्भिक रूपहरू विकास गरेका थिए। प्राचीन शहर सुसा र एलाम सभ्यता यस क्षेत्रका महत्त्वपूर्ण केन्द्र थिए। ईसा पूर्व सातौँ शताब्दीमा मेडियनहरूद्वारा संगठित राज्य स्थापना भएपछि इरान पहिलोपटक एकीकृत राजनीतिक शक्ति बन्न थाल्यो। मेडियन राजा सियाक्सारेस ले बाबिलोनियालीहरूका साथ मिलेर शक्तिशाली असिरियन साम्राज्यलाई परास्त गरे, जसले पश्चिम एशियाको शक्ति सन्तुलन परिवर्तन गर्यो। यसपछि इरानी जनजातिहरूको राजनीतिक शक्ति क्रमशः बलियो हुँदै गयो र फारसी साम्राज्यको उदयको आधार तयार भयो।

ईसा पूर्व छैटौँ शताब्दीमा साइरस महान्ले स्थापना गरेको आकेमेनिड साम्राज्य विश्व इतिहासका सबैभन्दा विशाल र प्रभावशाली साम्राज्यहरूमध्ये एक थियो। यस साम्राज्यले मध्यपूर्व, मध्य एशिया, मिस्र र दक्षिण युरोपसम्म फैलिएको विशाल भूभागमा शासन गरेको थियो। साइरस महान् आफ्नो सहिष्णु शासन, धार्मिक स्वतन्त्रता र प्रशासनिक कुशलताका कारण प्रसिद्ध छन्। उनका उत्तराधिकारी दारियस महान्ले साम्राज्यलाई सुदृढ प्रशासनिक संरचना दिए, सडक सञ्जाल विस्तार गरे र प्रसिद्ध “रोयल रोड” निर्माण गराए। यद्यपि पाँचौँ शताब्दी ईसा पूर्वमा फारसी र ग्रीक शहर–राज्यहरूबीच भएको ग्रीको–फारसी युद्धले साम्राज्यलाई कमजोर बनायो। अन्ततः चौथो शताब्दी ईसा पूर्वमा अलेक्जेन्डर महान्ले फारसी साम्राज्यलाई पराजित गर्दै यसलाई आफ्नो अधीनमा ल्याए। यद्यपि उनको मृत्यु पछि उनका सेनापतिहरूबीच सत्ता संघर्ष सुरु भयो र इरान पुनः स्थानीय शक्तिहरूको उदयको केन्द्र बन्यो।

ग्रीक शासनपछि इरानमा पार्थियन साम्राज्यको उदय भयो, जसले करिब पाँच शताब्दीसम्म शासन गर्यो। पार्थियनहरूले रोमन साम्राज्यसँग लामो समय प्रतिस्पर्धा गर्दै पश्चिम एशियामा शक्ति सन्तुलन कायम राखे। तेस्रो शताब्दीमा पार्थियन शासनको अन्त्य भएपछि सासानियन साम्राज्य स्थापित भयो। सासानियन काललाई प्रायः इरानी सभ्यताको “स्वर्ण युग” मानिन्छ। यस अवधिमा राज्य प्रशासन अत्यन्त सुदृढ भयो, व्यापार फस्टायो र जरोअस्ट्रियन धर्म राज्यद्वारा संरक्षित बन्यो। सासानियन साम्राज्यले रोमन र पछि बाइजेन्टाइन साम्राज्यसँग निरन्तर युद्ध लड्यो, जसले मध्यपूर्वको राजनीतिक इतिहासलाई गहिरो प्रभाव पारेको थियो। तर सातौँ शताब्दीमा अरब मुस्लिम सेनाको आक्रमणपछि सासानियन साम्राज्य पतन भयो र इरान इस्लामी शासनअन्तर्गत आयो।

सातौँ शताब्दीपछि इरानमा इस्लामी प्रभाव तीव्र रूपमा फैलियो। अरब शासनको प्रारम्भिक चरणपछि फारसी संस्कृति पुनः शक्तिशाली रूपमा पुनर्जीवित भयो, जसलाई इतिहासमा “इरानियन इन्टरमेझो” भनिन्छ। यस अवधिमा फारसी भाषा र साहित्यले नयाँ जीवन पायो। वैज्ञानिक, दार्शनिक र साहित्यिक क्षेत्रमा इरानी विद्वानहरूको ठूलो योगदान रह्यो। मध्ययुगीन इस्लामी स्वर्ण युगमा गणित, चिकित्सा, खगोलशास्त्र र दर्शनमा महत्वपूर्ण आविष्कारहरू भए। यसपछि सेल्जुक टर्क, ख्वाराज्मियन र अन्ततः मंगोल आक्रमणहरूले इरानलाई गम्भीर क्षति पुर्याए। तेरहौँ शताब्दीमा मंगोलहरूले शहरहरू ध्वस्त पार्दै ठूलो जनसंहार गरेका थिए। यद्यपि पछि इल्खानत शासनकालमा सांस्कृतिक पुनर्जागरण पनि भयो।

१६औँ शताब्दीमा सफाविद साम्राज्यको उदयसँगै आधुनिक इरानको आधार तयार भयो। सफाविदहरूले इरानलाई पुनः एकीकृत गर्दै शिया इस्लामलाई राज्यको आधिकारिक धर्म बनाए। यसले इरानको धार्मिक र राजनीतिक पहिचानलाई स्थायी रूप दियो। सफाविद शासनपछि अफ्शारिद र जन्द वंशले केही समय शासन गरे, तर अन्ततः १८औँ शताब्दीको अन्त्यतिर कजार वंश सत्तामा आयो। कजार शासनकालमा इरानले रूस र बेलायतको दबाब झेल्नुपर्यो र काकेशस क्षेत्रका केही भूभाग गुमायो। उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्त्यतिर आर्थिक संकट र विदेशी हस्तक्षेपका कारण राजनीतिक असन्तोष बढ्दै गयो।

बीसौँ शताब्दीको प्रारम्भमा भएको फारसी संवैधानिक क्रान्ति ले इरानमा संसदीय शासनको सुरुवात गर्यो। सन् १९२५ मा रेजा शाह पहलवीले कजार वंश हटाएर पहलवी वंश स्थापना गरे। उनले देशलाई आधुनिकीकरण गर्ने प्रयास गरे—रेलमार्ग, विद्यालय, उद्योग र प्रशासनिक सुधारहरू सुरु भए। तर उनका शासनमा कठोर नियन्त्रण र राजनीतिक स्वतन्त्रताको अभाव पनि थियो। दोस्रो विश्वयुद्धका बेला बेलायत र सोभियत संघले इरानमा आक्रमण गरेपछि रेजा शाहले राजगद्दी छोड्नुपर्यो र उनका छोरा मोहम्मद रेजा पहलवी सत्तामा आए। पछि सन् १९५३ मा प्रधानमन्त्री मोहम्मद मोसादेघले तेल उद्योग राष्ट्रियकरण गरेपछि अमेरिका र बेलायतको समर्थनमा भएको सैनिक कूले उनलाई सत्ताबाट हटायो। त्यसपछि शाहको शासन झन् सुदृढ भयो, तर जनअसन्तोष पनि बढ्दै गयो।

सन् १९७९ मा भएको Iranian Revolution ले Iran को राजनीतिक इतिहासमा निर्णायक मोड ल्यायो। लामो समयदेखि शाहको शासनविरुद्ध चलिरहेको आन्दोलन अन्ततः सफल भयो र धार्मिक नेता Ruhollah Khomeini को नेतृत्वमा इस्लामिक गणतन्त्र स्थापना भयो। नयाँ संविधानले सर्वोच्च धार्मिक नेताको पद सिर्जना गर्यो, जसले राज्यको सर्वोच्च अधिकार प्रयोग गर्ने व्यवस्था गर्यो। क्रान्तिपछि इरानले पश्चिमी प्रभाव कम गर्दै इस्लामी मूल्यमा आधारित राज्य संरचना विकास गर्यो। क्रान्तिको केही वर्षमै सन् १९८० मा Iraq ले आक्रमण गरेपछि आठ वर्ष लामो Iran–Iraq War सुरु भयो, जसले दुवै देशलाई ठूलो मानवीय र आर्थिक क्षति पुर्यायो।

Ali Khamenei इरानका दोस्रो सर्वोच्च नेता थिए, जसले सन् १९८९ देखि देशको नेतृत्व गरेका थिए। उनको जन्म १९ अप्रिल १९३९ मा Mashhad, Iran मा भएको थियो। उनी लामो समयसम्म इरानको धार्मिक तथा राजनीतिक नेतृत्वको केन्द्रमा रहेका व्यक्तित्व मानिन्थे।

रिपोर्टहरूका अनुसार २८ फेब्रुअरी २०२६ मा Tehran मा भएको संयुक्त हवाई आक्रमणमा उनको मृत्यु भएको थियो। उक्त आक्रमण इजराल र अमेरिकाद्वारा गरिएको सैन्य कारबाहीको क्रममा भएको बताइएको छ। आक्रमणमा इरानका केही अन्य उच्च अधिकारीहरू पनि मारिएको समाचार सार्वजनिक भएका थिए। खामेनीको मृत्युको खबर पुष्टि भएपछि इरानभरि शोकको वातावरण फैलिएको थियो। इरान सरकारले ४० दिनको राष्ट्रिय शोक घोषणा गरेको थियो र देशका विभिन्न शहरहरूमा श्रद्धाञ्जली तथा स्मरण कार्यक्रमहरू आयोजना गरिएका थिए।

अली खामेनीले करिब ३७ वर्षसम्म सर्वोच्च नेताका रूपमा शासन गरेका थिए। उनको नेतृत्वमा इरानको विदेश नीति, सुरक्षा संरचना र धार्मिक–राजनीतिक व्यवस्था मजबुत रूपमा स्थापित भएको थियो। उनको मृत्युले इरानको राजनीतिक संरचना र भविष्यको नेतृत्वबारे नयाँ बहस र अनिश्चितता पनि सिर्जना गरेको छ।यस घटनापछि नयाँ सर्वोच्च नेता चयन गर्ने प्रक्रिया सुरु भएको छ, जसका लागि इरानको धार्मिक संस्था अस्सेम्ब्ली अफ एक्सपर्ट्स ले निर्णय गर्ने व्यवस्था रहेको छ।

आजको इरान एक विशिष्ट राजनीतिक संरचनासहितको इस्लामिक गणतन्त्र हो। यहाँ राष्ट्रपति, संसद र अन्य निर्वाचित संस्थाहरू भए पनि अन्तिम शक्ति सर्वोच्च धार्मिक नेतामा केन्द्रित छ। वर्तमान सर्वोच्च नेता अली खामेनी हुन्, जसले सन् १९८९ देखि यो पद सम्हालिरहेका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा इरानलाई मध्यपूर्वको महत्वपूर्ण शक्ति मानिन्छ। विशाल तेल र प्राकृतिक ग्यास भण्डार, रणनीतिक भौगोलिक स्थिति र शिया इस्लामको प्रमुख केन्द्र भएकाले यसको प्रभाव क्षेत्रीय राजनीतिमा गहिरो छ। साथै यसको आणविक कार्यक्रमका कारण अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँग लगातार तनाव रहँदै आएको छ। यसरी हजारौँ वर्ष पुरानो सभ्यताको गौरव, धार्मिक–राजनीतिक परिवर्तन र समकालीन भू–राजनीतिक चुनौतीबीच इरान आज पनि विश्व इतिहास र राजनीतिमा अत्यन्त महत्वपूर्ण राष्ट्रका रूपमा उभिएको छ।