समृद्ध भविष्यको आधार: जलवायु एवं प्रकृतिमैत्री विकास

समृद्ध भविष्यको आधार: जलवायु एवं प्रकृतिमैत्री विकास

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव,नेपाल सरकार

मानव सभ्यताको यात्रा सधैं प्रकृतिसँगको सम्बन्धमा आधारित रहँदै आएको छ। नदी, वन, पर्वत, वायु र माटो यी मानव अस्तित्वका आधारस्तम्भ हुन्। तर आधुनिक युगमा विकासको नाममा प्रकृतिसँगको यो पवित्र सम्बन्ध कमजोर हुँदै गएको छ। औद्योगिकीकरण, शहरीकरण र अत्यधिक उपभोगवादले पृथ्वीको सन्तुलनलाई गम्भीर संकटतर्फ धकेलेको छ। यही कारण आज जलवायु एवं प्रकृतिमैत्री विकास मानव सभ्यताको अस्तित्वको अनिवार्य शर्त बनेको छ।

समृद्ध भविष्य त्यही समाजले निर्माण गर्न सक्छ, जसले विकासलाई प्रकृतिको विरोध होइन, सहअस्तित्वको रूपमा बुझ्छ। विकासको परम्परागत परिभाषा आर्थिक वृद्धिमा सीमित थियो। तर आजको सन्दर्भमा यो परिभाषा अधुरो सावित भएको छ। स्वच्छ हावा, सुरक्षित पानी, हरियालीयुक्त वातावरण र जलवायु स्थिरता नै वास्तविक समृद्धिका सूचक हुन्।

जलवायु परिवर्तन अहिले विश्वव्यापी संकटको रूपमा देखा परेको छ। तापक्रम वृद्धि, अनियमित वर्षा, हिमनदीहरूको पग्लन, बाढीपहिरोको तीव्रता र जैविक विविधताको ह्रास यी सबै संकेत हुन् कि मानव विकास मोडेल पुनर्विचार आवश्यक छ। नेपाल जस्तो हिमाली राष्ट्रमा यो संकट अझ संवेदनशील छ, किनभने यहाँको पारिस्थितिकी प्रणाली अत्यन्त नाजुक छ। हिमाल पानीको स्रोत हो, जीवनको आधार हो।

प्रकृतिमैत्री विकासको मूल दर्शन सन्तुलन हो। विकास र संरक्षण दुई विपरीत ध्रुव होइनन्, एउटै यात्राका दुई पाङ्ग्रा हुन्। यदि एउटा मात्र सक्रिय भयो भने यात्रा सम्भव हुँदैन। यही कारण दिगो विकासको अवधारणा आज विश्वव्यापी रूपमा स्वीकार गरिएको छ। यो अवधारणा वर्तमान आवश्यकतालाई पूरा गर्दै भविष्यका पुस्ताको अधिकार सुरक्षित गर्ने नैतिक जिम्मेवारी हो।

पूर्वीय दर्शनले प्रकृतिलाई पूजनीय अस्तित्वका रूपमा हेरेको छ। पृथ्वीलाई माता, नदीलाई देवी र वनलाई जीवनदाता मान्ने दृष्टिकोण पर्यावरणीय चेतनाको रूप हो। यही दृष्टिकोण आधुनिक जलवायु न्यायको अवधारणासँग पनि मेल खान्छ। जब मानवले प्रकृतिलाई सम्मान गर्छ, तब प्रकृतिले पनि मानवलाई सन्तुलन दिन्छ।

आर्थिक विकास र वातावरणीय संरक्षणबीचको द्वन्द्व लामो समयदेखि बहसको विषय रहँदै आएको छ। उद्योग, यातायात र ऊर्जा उत्पादन आवश्यक छन्, तर तिनीहरूलाई हरित प्रविधिमा रूपान्तरण नगरेसम्म दिगो विकास सम्भव हुँदैन। नवीकरणीय ऊर्जा जस्तै सौर्य ऊर्जा, जलविद्युत, वायु ऊर्जा—आजको युगको आवश्यकता हुन्। यी स्रोतहरूले कार्बन उत्सर्जन घटाउँदै आर्थिक गतिविधिलाई निरन्तरता दिन सक्छन्।

नेपाल जस्तो देशमा जलविद्युत विकास अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। हिमनदी र नदीहरूको समृद्ध स्रोतलाई दिगो रूपमा उपयोग गर्न सके ऊर्जा आत्मनिर्भरता मात्र होइन, क्षेत्रीय हरित अर्थतन्त्रमा योगदान पनि सम्भव हुन्छ। तर विकास योजनाहरूले पारिस्थितिकी सन्तुलनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कनलाई कडाइका साथ लागू गर्न आवश्यक छ।

वन संरक्षण पनि प्रकृतिमैत्री विकासको मूल आधार हो। वन कार्बन अवशोषण गर्ने प्राकृतिक यन्त्र हो। यसले जलवायु सन्तुलन कायम राख्छ, वर्षा प्रणालीलाई नियमन गर्छ र जैविक विविधता संरक्षण गर्छ। वन विनाशले सामाजिक र आर्थिक संकट पनि निम्त्याउँछ।

कृषि प्रणाली पनि रूपान्तरण आवश्यक क्षेत्र हो। रासायनिक मल र कीटनाशकको अत्यधिक प्रयोगले माटोको उर्वरता घटाइरहेको छ। जैविक कृषि, प्राकृतिक खेती र परम्परागत कृषि ज्ञानको पुनर्जागरणले मात्र दीगो खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सक्छ। किसान  उत्पादनकर्ता होइन, प्रकृतिको संरक्षक पनि हो।

जलवायु न्याय आजको महत्वपूर्ण अवधारणा हो। विकसित देशहरूले ऐतिहासिक रूपमा बढी प्रदूषण गरेका छन्, तर विकासशील देशहरूले यसको बढी प्रभाव भोगिरहेका छन्। यस असमानतालाई सम्बोधन नगरेसम्म वास्तविक समाधान सम्भव हुँदैन। अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, प्रविधि हस्तान्तरण र वित्तीय सहयोग यसका आधार हुन्।

शहरीकरणको तीव्र विस्तारले पनि नयाँ चुनौती सिर्जना गरेको छ। कंक्रीट जंगलहरूले प्राकृतिक हरियालीलाई विस्थापित गरिरहेका छन्। हरित शहरको अवधारणा यस समस्याको समाधान हो। हरित भवन, सार्वजनिक यातायात, हरित पार्क र ऊर्जा दक्ष संरचनाले शहरलाई दिगो बनाउन सक्छ।

मानव जीवनशैली पनि परिवर्तन आवश्यक छ। उपभोगवादले प्रकृतिमाथि अत्यधिक दबाब सिर्जना गरेको छ। कम उपभोग, पुनःप्रयोग, पुनर्चक्रणको सिद्धान्तलाई व्यवहारमा उतार्न सके वातावरणीय सन्तुलन कायम रहन सक्छ। व्यक्तिगत जिम्मेवारी बिना कुनै पनि नीति सफल हुँदैन।

जलवायु संकट नैतिक संकट पनि हो। मानवले प्रकृतिसँगको सम्बन्धमा असन्तुलन सिर्जना गरेको छ। यो  प्राविधिक सुधारबाट मात्र समाधान हुँदैन, चेतनात्मक रूपान्तरण आवश्यक छ। जबसम्म मानिसले आफूलाई प्रकृतिभन्दा अलग ठान्छ, तबसम्म संकट कायम रहन्छ।

पूर्वीय चिन्तनले यही चेतनात्मक एकता सिकाउँछ। सर्वभूतहितको अवधारणा अनुसार सबै जीव र प्रकृति परस्पर सम्बन्धित छन्। यो दृष्टिकोण आधुनिक पारिस्थितिकी विज्ञानसँग मेल खान्छ, जसले भन्छ पृथ्वी एक जीवित प्रणाली हो।

समृद्ध भविष्य आर्थिक सम्पन्नता होइन, सन्तुलित जीवन हो। जहाँ मानिस, प्रकृति र प्रविधि एकअर्कासँग समन्वयमा हुन्छन्। विकासको लक्ष्य अस्तित्वको सुरक्षा हो। जब विकास प्रकृतिसँग मैत्रीपूर्ण हुन्छ, तब मात्र त्यो दीगो र न्यायपूर्ण हुन्छ।

नेपालका हिमाल, नदी, वन र जैविक विविधता केवल राष्ट्रिय सम्पत्ति होइन, विश्वको साझा सम्पदा हुन्। यी सम्पदाको संरक्षण गर्नु केवल सरकारको होइन, सम्पूर्ण मानव समुदायको दायित्व हो।

जलवायु एवं प्रकृतिमैत्री विकास सभ्यताको पुनःपरिभाषा हो। यो सोच हो—जहाँ विकासको केन्द्रमा प्रकृति हुन्छ र मानव त्यसको संरक्षक हुन्छ। यही सोचले मात्र समृद्ध भविष्य सम्भव बनाउँछ।