ज्ञान व्यवस्थापनका लागि अनुसन्धानमा गुणस्तर र प्रभावकारिता

ज्ञान व्यवस्थापनका लागि अनुसन्धानमा गुणस्तर र प्रभावकारिता

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

ज्ञान मार्ग एक उत्कृष्ट अभ्यास हो। ज्ञानलाई निरन्तर अभ्यास गर्दा मात्र यसको वास्तविक प्रभाव र उपयोगिता प्रकट हुन्छ। जसरी कुनै कला वा सीपलाई अभ्यास गरेर निपुणता प्राप्त गर्न सकिन्छ, त्यसै गरी ज्ञानलाई पनि अभ्यास र अन्वेषणबाट पूर्ण रूपमा आत्मसात गर्न सकिन्छ। ज्ञानले व्यक्तिलाई समाजमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्षम बनाउँछ र यसले उसको सोच, निर्णय र कार्यमा सुधार ल्याउँछ। त्यसैले, ज्ञानलाई पढ्नु मात्र होइन, यसको अभ्यास र प्रयोग गर्न पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

आजको ज्ञान–आधारित विश्वमा अनुसन्धान ज्ञानको व्यवस्थित सिर्जना, साझेदारी र उपयोग गर्ने एक गतिशील प्रणालीका रूपमा विकसित भएको छ। सूचना प्रविधिको तीव्र विस्तारले ज्ञानको मात्रा अत्यधिक बढाएको छ, तर यसको प्रभावकारी व्यवस्थापन नभएसम्म अनुसन्धानको गुणस्तर र प्रभावकारिता सुनिश्चित गर्न कठिन हुन्छ। यही सन्दर्भमा ज्ञान व्यवस्थापन अनुसन्धान क्षेत्रमा एक रूपान्तरणकारी अवधारणाका रूपमा स्थापित भएको छ। यसले संस्थाभित्र रहेको स्पष्ट र अप्रत्यक्ष ज्ञानलाई सङ्कलन, संरक्षण, आदान–प्रदान र प्रयोग गर्ने प्रक्रिया समेट्छ, जसले सही ज्ञानलाई सही समयमा सही व्यक्तिसम्म पुर्याउन सहयोग गर्छ।

अनुसन्धानमा ज्ञान व्यवस्थापनले विगतका अनुभव, डाटा र सिकाइलाई पुनः प्रयोग गर्न सम्भव बनाउँदै अनावश्यक दोहोरिन घटाउँछ र नयाँ विचारको विकासलाई प्रोत्साहन गर्छ। यसले विश्वसनीय डाटामा सहज पहुँच, त्रुटिको न्यूनीकरण र सहकार्यात्मक समीक्षा प्रणालीमार्फत अनुसन्धानको गुणस्तर अभिवृद्धि गर्छ। साथै, समय बचत, स्रोतको प्रभावकारी उपयोग र अनुसन्धानकर्ताबीचको सहकार्यलाई सुदृढ बनाउँदै अनुसन्धानलाई छिटो, सटीक र उद्देश्यपरक बनाउँछ। ज्ञान व्यवस्थापन र नवप्रवर्तनबीच गहिरो सम्बन्ध रहन्छ, किनकि खुला रूपमा ज्ञान साझेदारी हुँदा नयाँ विचार र सृजनात्मक समाधानहरू जन्मिन्छन्। यद्यपि, संस्थागत संस्कृतिको अभाव, प्राविधिक पूर्वाधारको कमी र ज्ञान अद्यावधिक गर्ने चुनौतीहरू यसको कार्यान्वयनमा अवरोधका रूपमा देखा पर्छन्। त्यसैले प्रभावकारी नेतृत्व, उपयुक्त प्रविधि र ज्ञान साझेदारीलाई प्रोत्साहन गर्ने वातावरण आवश्यक हुन्छ।

पश्चिमी चिन्तक प्लुटोले विचारको ईश्वरीय क्रम र आत्मा अर्थात् परमात्माको प्रकृति जान्नु नै वास्तविक ज्ञान हो भनेका छन् । ज्ञान क्रियाका माध्यमबाट सिकिएको वा अनुभवबाट बटुलिएको तथ्यगत र रायगत सूचनाको समुच्चय हो । तथ्य वा अभिमतका बारेमा हामीसँग रहेको चित्तगत जागृति नै ज्ञान हो । ज्ञान व्यक्तिमा अन्तरनीहित रहेको एक बौद्धिक सम्पति हो  जुन प्रयोग गरेर नघट्ने, स्थानान्तरण गरेर नास नहुने तथा  सेयर गर्दा झनै माझिने गर्दछ ।  ज्ञान सूचना र बौद्धिकताको मिश्रण हो । ज्ञानले मन र मस्तिष्कलाई परिष्कृत गर्छ । यो असत्य र सत्यको बिचको भिन्नताको आधार हो ।

ज्ञानको पहिचान, ज्ञानको खोजी र ज्ञानको सिर्जना र ज्ञानको भण्डारण गरी भविष्यका लागि उपयोग गर्न मिल्ने गरी ज्ञानको संग्रह र ज्ञान प्रकाशनमा निरन्तर सम्पादनसहित लाग्नु तथा मानव जिवनको चेतनाको विकास गर्दै सर्वोत्कृष्ट प्राणीको मान्यतामा परिकृष्त गर्ने काम गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ । ज्ञान कार्यमा आधारीत अनुभव, सूचना, जानकारी तथा सिकाईहरुलाई ज्ञान उत्पादन गर्ने, सहि व्यक्तिलाई, सहि समयमा, सहि संचार गर्नु नै ज्ञान व्यवस्थापन हो । संस्थालाई जिवन्त राख्ने विभिन्न श्रोत मध्ये ज्ञान व्यवस्थापन पनि एक हो । ज्ञानले कुनै पनि बिषय बस्तु वा समस्यालाई हेर्ने, बिश्लेषण गर्ने र समाधान गर्ने तरिकामा समेत फरक पार्दछ । तसर्थ ज्ञानलाई व्यक्तिगत वा संगठित एउटा महत्वपुर्ण औजारको रुपमा लिने गरेको छ । ज्ञान व्यक्ति बिशेषमा हुने तथ्य, जानकारी र अनुभव पनि हो । ज्ञानको प्राप्ति, बिचार, बिमर्श र यसको उचित उपयोग गर्ने क्रमबद्ध तरिकालाई ज्ञानको व्यवस्थापन भन्न सकिन्छ ।  वर्तमान अन्तरजेलित, अन्तरनिर्भर, जटिल, परिवर्तनशील  र सुसूचीत समाजमा ज्ञानको महत्व बढेर गएको छ ।

ज्ञान व्यवस्थापनले ज्ञानको प्रयोग,सृजना, पहिचान,संकलन,समिक्षा, बाँडफाँड र ज्ञानको अनुकुल प्रयोग गरी अति उत्तम तरिकाले प्रयोग, बौद्धिक क्षमता विकासका लागि अभ्यस्त वातावरणको विकास, विस्तार, सामाजिक तथा वैज्ञानिक मुल्य मान्यतामा आधारित संस्कारको विकास र विस्तारमा जोड दिन्छ ।प्रणालीगत रुपमा समन्वय गरि मानिसमा प्रक्रिया, प्रविधि र संस्थागतमा कठिन र अप्ठयारालाई समाधान गर्दै अनवरत रुपमा समन्वय गरी जानी जानी सजिलो बनाउन खोज अनुसन्धान गर्नमा उत्प्रेरित हुनका लागि ज्ञान व्यवस्थापन आवश्यक पर्दछ ।

नयाँ पाठ सिक्न र ज्ञान साझेदारी गर्न, आयोजना डिजाईन र कार्यान्वयनमा सुधार गर्न, नीति प्रक्रियाहरुलाई प्रभाव पार्न, आयोजनाका गतिविधिहरुलाई जागरुकता बढाउन, नीति निर्माताहरु बीच आयोजनाको गुणस्तर बढाउन, लक्षित वर्गहरुलाई कृयाकलापहरु कार्यान्वयन गर्न जानकारी दिन, आयोजना क्षेत्रका साझेदारहरु निर्माण गर्न, सफल अनुभवहरुको प्रचारगर्न ज्ञान व्यवस्थापनले मूख्य भूमिका खेल्नेछ ।

वर्तमान समयमा  हरेक व्यक्तिको वेवसाइट, इमेल, फेसबुक पेज, सामाजिक सञ्जालहरुमा आबद्ध, टिकटक लगायत युटुव च्यानलहरुले मानिसलाई क्षमता विकास गर्न र ज्ञानको संग्रह गरी व्यवस्थापन गर्न सजिलो भएको छ । अब घरमा वाइफाइ जडित कम्प्युटर र मोबाइल भएपछि सारा संसार सिमित बन्द कोठाभित्र हुन पुगेको छ । वर्तमान समयमा ज्ञान व्यवस्थापन संगठनको महत्वपूर्ण रणनीतिका रूपमा प्रयोग हुँदै गएको पाइन्छ । ज्ञान व्यवस्थापन स्मरण, बुद्धि, बिचार र सिकाईका परिचालनसँग सम्बन्धित कार्य हो यसले ज्ञानको पहिचान गर्न, प्राप्त गर्न औपचारिक तरिकाले सबै व्यक्ति वा पद्धतिमा क्रमबद्ध तरिकाले व्यवस्थापन गर्दै संगठनात्मक तथा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरि समस्याहरु सहज रुपमा सम्पादन गर्न सक्ने बातावरण तयार गरिदिन्छ ।

ज्ञान व्यवस्थापन अनुसन्धानको गुणस्तर र प्रभावकारिता सुनिश्चित गर्ने आधारभूत स्तम्भ हो, जसले ज्ञानलाई केवल संचित गर्ने होइन, समाजको हितमा रूपान्तरण गर्ने शक्तिशाली माध्यमका रूपमा स्थापित गर्छ। ज्ञान बौद्धिक र मानसिक क्षमताबाट उत्पन्न भएको सूचनाको सङ्ग्रह हो, जसलाई व्यक्तिले अनुभव, अध्ययन, र अनुसन्धानबाट प्राप्त गर्छ। यो व्यक्तिको सोचाइ, बुझाइ र विश्लेषण गरेको विषयको समग्रता हो। यसले जीवनमा समस्याहरू समाधान गर्न मद्दत पुर्याउँछ र व्यक्तिको निर्णय क्षमता वृद्धि गर्छ। ज्ञानको माध्यमले नयाँ आविष्कार, सुधार र समाजको प्रगति सम्भव हुन्छ। यसले मानिसलाई साँचो र झूटो, राम्रो र नराम्रो बीचको भिन्नता छुट्याउन सिकाउँछ। यसका विभिन्न प्रकारहरू छन्—सिद्धान्तात्मक, व्यवहारिक, र रचनात्मक ज्ञान। जीवनभर ज्ञानको खोज र प्रयोग गर्दा मानिसको व्यक्तित्व र समाजको उत्थान सम्भव हुन्छ।

आजको सूचना र ज्ञानको युगमा, ज्ञान वित्तीय र भौतिक साधनभन्दा महत्त्वपूर्ण स्रोत बनेको छ। ज्ञान व्यवस्थापनले संगठनमा कार्यसम्पादन सुधार्न, नयाँ ज्ञान सिर्जना गर्न, त्यसको प्रयोग र भण्डारण गर्न मद्दत गर्छ। यसले कर्मचारीलाई सिक्ने र नयाँ ज्ञान सृजनामा उत्प्रेरित गर्दछ। संगठनात्मक सिकाइ र ज्ञानको बहाव व्यवस्थापन गरेर, ज्ञान प्राप्ति, उपयोग र संरक्षण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छ। यद्यपि, यदि संगठनको मूल्यवान ज्ञान गुमिन्छ भने, यसको नोक्सान हुन सक्छ। मानव मस्तिष्कको अनुभव र ज्ञान, पुस्तक, कागजात र रिपोर्टमार्फत ज्ञान व्यवस्थापनको महत्त्व छ, जसले समाज र संगठनको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमतामा वृद्धि गर्दछ। ज्ञान साझेदारी, नीति प्रक्रियामा सुधार, विद्यार्थी गतिविधि र समुदायमा सकारात्मक प्रभाव पार्न ज्ञान व्यवस्थापन आवश्यक छ।

ज्ञान व्यवस्थापनबाट संगठनका जनशक्तिले थोरै समयमा धेरै काम राम्रोसँग गर्न, गहन निर्णय लिन र समस्या समाधान गर्न सक्षम हुन्छन् । यसबाट पेसागत सीप विकास, नेटवर्कको अभ्यास, टिममा काम गर्ने संस्कृतिले टिम लाभान्वित हुन्छ ।संगठन र संगठनमा काम गर्ने कर्मचारीले ज्ञानको निरन्तर प्रयोग र अभ्यासले प्रशोधित हुँदै र माझिँदै जान्छ । संगठनात्मक क्रियाले ज्ञान संगठनको डाटाबैंकमा भण्डारण हुँदै जान्छ र त्यस्तो ज्ञान डकुमेन्ट, म्यानुअल, प्रस्तुति र प्रतिवेदनका रूपमा प्राप्त हुन्छ ।

प्रभावकारी अनुसन्धान र नवप्रवर्तनका लागि ज्ञान व्यवस्थापन अत्यन्त महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। यसले नयाँ ज्ञान सिर्जना, भण्डारण र सही समयमा यसको उपयोग सुनिश्चित गर्दछ। अनुसन्धान प्रक्रियामा आवश्यक ज्ञानको पहिचान, संरचना र वितरणले कार्यलाई तेज र प्रभावकारी बनाउँछ। ज्ञान व्यवस्थापनले अनुसन्धानकर्ताहरूलाई नयाँ विचारहरू र दृष्टिकोणहरू साझेदारी गर्न उत्प्रेरित गर्दछ, जसले नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन दिन्छ। साथै, यसले संस्थागत र व्यक्तिगत सीप र अनुभवहरूको प्रभावकारी उपयोगको सुनिश्चितता प्रदान गर्दछ। सही ज्ञानको प्रवाहले अनुसन्धान र नवप्रवर्तनका कार्यहरूमा सहकार्य र समन्वयलाई प्रोत्साहन गर्दछ, जसले दीगो र सृजनात्मक समाधानहरू उत्पन्न गर्न मद्दत पुर्याउँछ।ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्रको निर्माण गर्न, आर्थिक र संस्थागत विकासका लागि सरकारले उपयुक्त वातावरण सिर्जना गर्नु पर्छ। प्रभावकारी अनुसन्धान र नवप्रवर्तनलाई प्रवर्द्धन गर्न उच्च शिक्षा र सीप विकासमा लगानी बढाउनु आवश्यक छ। 

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक  हुन् ।)