महान् समीक्षक चेतनाको स्पन्दन पढ्छ

महान् समीक्षक चेतनाको स्पन्दन पढ्छ

तोमनाथ उप्रेती

महान् समीक्षक पुस्तक पढ्दैन, ऊ चेतना पढ्छ। ऊ कथावस्तु पढ्दैन, ऊ आत्माको कम्पन सुन्छ। ऊ पात्रहरूको संवादमात्र व्याख्या गर्दैन, मौनताले लुकाएका ब्रह्माण्डहरू उद्घाटन गर्छ। यही कारणले महान् समीक्षा साहित्यको परजीवी होइन साहित्यकै पुनर्जन्म हो। समीक्षा यदि केवल कथाको सारांश हो भने त्यो साहित्यप्रतिको अन्याय हो। यदि समीक्षा पात्रहरूको गणना, घटनाहरूको सूची र भाषाको सतही प्रशंसा मात्र हो भने त्यो आलोचना होइन प्रशासनिक प्रतिवेदन हो। महान् समीक्षा भनेको शब्दभित्र लुकेको मौनता, मौनताभित्र लुकेको चेतना, चेतनाभित्र लुकेको दर्शन र दर्शनभित्र धड्किरहेको मानव अस्तित्वको स्पन्दनलाई उजागर गर्ने दुर्लभ बौद्धिक तथा आध्यात्मिक साधना हो।

आजको साहित्यिक संसारको सबैभन्दा ठूलो संकट लेखकहरूको अभाव होइन, महान् समीक्षकहरूको अभाव हो। पुस्तकहरू हजारौँ प्रकाशित भइरहेका छन्, तर चेतनाको तहमा प्रवेश गर्ने आलोचना विरलै जन्मिन्छ। धेरै समीक्षाहरू प्रकाशकको विज्ञापन, मित्रताको औपचारिकता वा शैक्षिक कर्मकाण्डमा सीमित छन्। यस्तो समीक्षाले साहित्यलाई उचाल्दैन साहित्यलाई सानो बनाउँछ। महान् कृतिहरूको मूल्याङ्कन सामान्य दृष्टिले सम्भव हुँदैन। हिमाललाई समथर जमिनको मापनले नाप्न सकिँदैन। महासागरको गहिराइलाई किनारको पानीले बुझ्न सकिँदैन। त्यसैगरी चेतनाको महादेश बनेका कृतिहरूलाई घटनाको सूचीले मूल्याङ्कन गर्न सकिँदैन।

समीक्षकको पहिलो दायित्व लेखकको पक्ष वा विपक्षमा उभिनु होइन सत्यको पक्षमा उभिनु हो। आलोचना प्रशंसा र निन्दाको खेल होइन। त्यो बौद्धिक इमानदारीको सर्वोच्च परीक्षा हो। जहाँ पूर्वाग्रह हुन्छ, त्यहाँ समीक्षा मर्छ। जहाँ स्वतन्त्र विवेक हुन्छ, त्यहीँ आलोचना जन्मिन्छ। महान् समीक्षक कुनै साहित्यिक गुट, विचारधारा वा संस्थागत दबाबको प्रतिनिधि हुनु हुँदैन। ऊ चेतनाको स्वतन्त्र नागरिक हुन्छ। उसको निष्ठा लेखकसँग होइन सत्यसँग हुन्छ। यही कारणले इतिहासले महान् समीक्षकहरूलाई  सभ्यताका बौद्धिक संरक्षकका रूपमा सम्झन्छ।

महान् समीक्षकले शब्दको सतह चिर्छ। शब्दहरू उसलाई अन्तिम सत्य लाग्दैनन्। ऊ जान्दछ साहित्यको सबैभन्दा ठूलो आवाज प्रायः मौनताभित्र लुकेको हुन्छ। पात्र बोलिरहेको बेला पनि ऊ मौन हुन सक्छ र मौन बसेको पात्रभित्र सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड चिच्याइरहेको हुन सक्छ। यही सूक्ष्म अन्तर बुझ्ने क्षमता नै महान् आलोचनाको आत्मा हो। एउटा पात्रको एउटा विराम, एउटा अपूर्ण वाक्य, एउटा प्रतीक, एउटा आँसु, एउटा मुस्कान, एउटा झ्याल, एउटा नदी, एउटा अन्धकार यी सबै चेतनाका संकेत हुन्। सामान्य पाठकले तिनलाई दृश्यका रूपमा देख्छ। महान् समीक्षकले तिनलाई अस्तित्वको भाषाका रूपमा पढ्छ।

साहित्यमा घटनाभन्दा अनुभूति ठूलो हुन्छ। बाहिरी संसारभन्दा भित्री संसार ठूलो हुन्छ। युद्धभन्दा युद्धपछिको मौनता ठूलो हुन्छ। मृत्युभन्दा मृत्युपछिको रिक्तता ठूलो हुन्छ। प्रेमभन्दा प्रेमपछि बाँकी रहने स्मृति ठूलो हुन्छ। महान् समीक्षकले यही अदृश्य संसारको नक्सा तयार गर्छ। ऊ  कथावस्तुको इतिहासकार हुँदैन। ऊ चेतनाको पुरातत्त्वविद् हुन्छ। उसले पात्रहरूको मनोविज्ञान उत्खनन गर्छ। स्मृतिका तहहरू उघार्छ। अवचेतनको अन्धकारमा झर्छ। प्रतीकहरूको गुप्त व्याकरण पढ्छ। साहित्यलाई मानव आत्माको जीवित प्रयोगशालाका रूपमा बुझ्छ।

महान् समीक्षा कुनै विश्वविद्यालयको परीक्षा पास गर्न लेखिने पाठ होइन। त्यो आत्मा र पाठबीचको प्रत्यक्ष संवाद हो। समीक्षकले पुस्तक पढ्नु अघि आफूलाई पढ्न जान्नुपर्छ। किनकि आफूभित्र रिक्त रहेको मानिसले अरूको चेतनाको गहिराइ कहिल्यै देख्न सक्दैन। जसले आफ्नै पीडालाई अनुभूति गरेको छैन, उसले पात्रको पीडाको दार्शनिक अर्थ कसरी बुझ्ला? जसले आफ्नै मौनतालाई सुनेको छैन, उसले साहित्यको मौनतालाई कसरी सुन्न सक्ला? महान् समीक्षकको पहिलो विश्वविद्यालय जीवन हो। दोस्रो विश्वविद्यालय संवेदना हो। तेस्रो विश्वविद्यालय निरन्तर आत्मचिन्तन हो।

समीक्षा केवल बौद्धिक अभ्यास पनि होइन। केवल भावुकता पनि होइन। यो तर्क र अनुभूतिको दुर्लभ समन्वय हो। विवेक र करुणाको सन्तुलन हो। विश्लेषण र सौन्दर्यको संगम हो। यदि समीक्षा केवल अनुसन्धान भयो भने त्यसले साहित्यको आत्मा हराउँछ। यदि समीक्षा भावुक मात्र भयो भने त्यसले बौद्धिक विश्वसनीयता गुमाउँछ। महान् समीक्षक यी दुई ध्रुवबीच अद्भुत सन्तुलन कायम गर्छ। ऊ वैज्ञानिकको जस्तो सूक्ष्मता र कविको जस्तो संवेदनशीलता बोकेर पाठमा प्रवेश गर्छ।

साहित्यको सबैभन्दा गहिरो तह दर्शन हो। प्रत्येक महान् कृतिभित्र कुनै न कुनै अस्तित्वगत प्रश्न धड्किरहेको हुन्छ। मानिस किन एक्लो छ? स्वतन्त्रता किन पीडादायी छ? स्मृतिले किन मानिसलाई कैद गर्छ? प्रेम किन मुक्ति पनि हो र यातना पनि? मृत्यु किन भय हो र शान्ति पनि? महान् समीक्षकले यिनै प्रश्नहरू समात्छ। यदि समीक्षा केवल कथा राम्रो छ वा भाषा सरल छ भन्ने निष्कर्षमा सीमित भयो भने त्यो साहित्यमाथिको बौद्धिक अन्याय हो। महान् आलोचना प्रश्नहरूको पुनरुत्पादन हो। उसले उत्तर दिनुभन्दा पहिले प्रश्नलाई अझ गहिरो बनाउँछ।

साहित्यको अर्को अदृश्य आयाम आध्यात्मिक चेतना हो। आध्यात्मिकता धार्मिक प्रचार होइन। यो आत्मा र अस्तित्वबीचको संवाद हो। महान् समीक्षकले पात्रको मौनतामा प्रार्थना सुन्न सक्छ। उसको यात्रामा तपस्या देख्न सक्छ। उसको पतनमा अहंकारको विघटन देख्न सक्छ। उसको प्रेममा आत्मविस्तार देख्न सक्छ। यदि पात्र नदी किनारमा बसिरहेको छ भने त्यो केवल दृश्य होइन; त्यो चेतनाको प्रवाहसँग संवाद पनि हुन सक्छ। यदि पात्रले घर छोडेको छ भने त्यो केवल यात्रा होइन; पहिचान र अहंकार त्यागको आरम्भ पनि हुन सक्छ। महान् समीक्षक यिनै आध्यात्मिक तहहरू उद्घाटन गर्छ।

समीक्षा विद्रोह पनि हो। तर त्यो व्यक्तिविरुद्धको विद्रोह होइन, बौद्धिक आलस्यविरुद्धको विद्रोह हो। सतहीपनविरुद्धको विद्रोह हो। साहित्यलाई मनोरञ्जनमा सीमित गर्ने बजारवादविरुद्धको विद्रोह हो। पुस्तकलाई वस्तु र पाठकलाई उपभोक्ता बनाउने संस्कृतिविरुद्धको विद्रोह हो। महान् समीक्षकले साहित्यलाई फेरि आत्माको केन्द्रीय स्थानमा स्थापित गर्न संघर्ष गर्छ। ऊ शब्दलाई बजारबाट मुक्त गराउन चाहन्छ। ऊ साहित्यलाई पुरस्कारको राजनीति, गुटबन्दी र औपचारिक प्रशंसाको कैदबाट निकाल्न चाहन्छ। यही कारणले महान् आलोचना सधैँ क्रान्तिकारी हुन्छ।

समीक्षकको दृष्टि ऐतिहासिक पनि हुनुपर्छ। प्रत्येक महान् कृति आफ्नो समयसँग संवाद गर्छ, तर समयभन्दा ठूलो पनि हुन्छ। त्यसैले आलोचकले इतिहास, संस्कृति, राजनीति, मनोविज्ञान, दर्शन, धर्म, मिथक र भाषिक संरचनालाई एकसाथ बुझ्नुपर्छ। एउटा पात्रको पीडाभित्र सम्पूर्ण सभ्यताको विघटन लुकेको हुन सक्छ। एउटा गाउँ सम्पूर्ण राष्ट्रको प्रतीक हुन सक्छ। एउटा घर सम्पूर्ण मानव स्मृतिको रूपक हुन सक्छ। महान् समीक्षकले स्थानीयलाई वैश्विक र व्यक्तिगतलाई सार्वभौमिक बनाउने शक्ति राख्छ।

भाषा पनि समीक्षाको केन्द्र हो। महान् साहित्यमा भाषा सूचना बोक्दैन। अनुभूति सिर्जना गर्छ। कुनै शब्दले अन्धकार निर्माण गर्छ। कुनै लयले आशा जगाउँछ। कुनै विरामले मृत्युको सन्नाटा ल्याउँछ। कुनै पुनरावृत्तिले स्मृतिको चक्र निर्माण गर्छ। महान् समीक्षकले भाषालाई व्याकरणले मात्र होइन, ध्वनिले पनि पढ्छ। केवल अर्थले होइन, व्यञ्जनाले पनि। केवल वाक्यले होइन, मौनताले पनि। किनभने साहित्यको सबैभन्दा ठूलो संगीत कहिलेकाहीँ नबोलिएका शब्दहरूमा लुकेको हुन्छ।

आज कृत्रिम बुद्धिमत्ताले हजारौँ शब्द उत्पादन गर्न सक्छ। तर चेतनाको स्पन्दन महसुस गर्न सक्दैन। सूचना सङ्कलन गर्न सक्छ, तर आत्माको कम्पन सुन्न सक्दैन। तथ्यहरू जोड्न सक्छ, तर अस्तित्वको पीडा बाँच्न सक्दैन। यही कारणले महान् समीक्षकको आवश्यकता अझ बढेको छ। भविष्यमा संसारलाई पुस्तकको सारांश बनाउने मानिस होइन, पुस्तकको आत्मा उद्घाटन गर्ने मानिस चाहिन्छ। किनकि सूचना सभ्यता निर्माण गर्दैन। चेतनाले सभ्यता निर्माण गर्छ।

महान् समीक्षक लेखकको न्यायाधीश होइन मानव चेतनाको अन्वेषक हो। ऊ साहित्यको प्रहरी होइन त्यसको सहयात्री हो। ऊ शब्दहरूको व्यापारी होइन मौनताको साधक हो। ऊ पुस्तकहरूको मात्र मूल्याङ्कन गर्दैन सभ्यताको आत्मा परीक्षण गर्छ। जब उसले एउटा महान् कृति पढ्छ, ऊ वास्तवमा सम्पूर्ण मानव इतिहासको चेतनासँग संवाद गरिरहेको हुन्छ। यही संवादले समीक्षा साहित्यिक विधाभन्दा माथि उठेर दार्शनिक क्रान्ति बन्छ।

यसैले अब आलोचनाको नयाँ घोषणापत्र आवश्यक छ। समीक्षा चेतनाको उत्खनन हो। समीक्षा पात्रहरूको परिचय होइन। समीक्षा आत्माको भूगोल हो। समीक्षा भाषिक मूल्याङ्कन होइन। समीक्षा मौनताको व्याकरण हो। समीक्षा निष्कर्ष होइन। समीक्षा नयाँ प्रश्नहरूको जन्म हो। समीक्षा प्रशंसा होइन। समीक्षा सत्यको खोज हो। समीक्षा साहित्यको पछिल्लो अध्याय होइन। समीक्षा साहित्यको दोस्रो जन्म हो।

महान् समीक्षक चेतनाको स्पन्दन पढ्छ। उसले आत्माको फुसफुसाहट सुन्छ। उसले घटनाभन्दा अस्तित्व देख्छ। उसले कथाभन्दा ब्रह्माण्ड देख्छ। उसले शब्दभन्दा मौनता पढ्छ। र जब कुनै समीक्षक यस्तो चेतनात्मक उचाइमा पुग्छ, तब उसको समीक्षा आलोचना मात्र रहँदैन त्यो स्वयं एउटा महान् साहित्यिक कृति बन्छ। यही आलोचनाको सर्वोच्च क्रान्ति हो। यही साहित्यको वास्तविक मुक्ति हो। र यही मानव सभ्यताको बौद्धिक पुनर्जागरणको आरम्भ हो।