ज्ञानका दरबारमा हल्लाको बजारः समकालीन चेतना र नैतिक विमर्श

ज्ञानका दरबारमा हल्लाको बजारः समकालीन चेतना र नैतिक विमर्श

तोमनाथ उप्रेती

मोरङ जिल्लाको सुन्दरहरैंचा विराटचोकबाट उदाएका छवि वैरागी घिमिरे समकालीन नेपाली साहित्यका गम्भीर, विचारशील र संवेदनशील काव्य व्यक्तित्व हुन्। समाजको अन्तर्मन पढ्ने सूक्ष्म द्रष्टा हुन्। उनका सिर्जनामा समयको आलोचना, नैतिक मूल्यहरूको खोजी र सांस्कृतिक आत्माको पुनर्जागरण स्पष्ट रूपमा देखिन्छ।

घिमिरेको कवितात्मक चेतना सतही भावनामा सीमित छैन। उनी समाजका गहिरा विरोधाभासहरूलाई शब्दमा उतार्छन्। ज्ञान, नैतिकता, शिक्षा, भाषा र सामाजिक व्यवहारका विकृतिहरूमाथि उनको दृष्टि अत्यन्त तीक्ष्ण छ। उनका कवितामा विचारको गहिराइ र भाषिक सरलताको सुन्दर सन्तुलन पाइन्छ।

मोरङको माटो, पूर्वी नेपालको सांस्कृतिक विविधता र जनजीवनको यथार्थ उनका सिर्जनामा जीवन्त रूपमा प्रतिबिम्बित हुन्छ। उनी स्थानीय अनुभवलाई सार्वभौमिक चेतनासँग जोड्न सक्षम छन्।

उनको लेखनमा नैतिक चेतना, आत्मपरिष्कार र मानवीय मूल्यप्रतिको दृढ आस्था पाइन्छ। उनी आधुनिक उपभोक्तावादी समाजमा हराउँदै गएको संवेदनशीलता र सत्यप्रतिको प्रतिबद्धतालाई पुनः जागृत गर्न प्रयासरत छन्।घिमिरे नेपाली काव्यपरम्परामा एक यस्तो नाम हुन्, जसले विचार र भावनालाई एउटै धागोमा गाँसेर समकालीन साहित्यलाई उचार्इ प्रदान गरेका छन्।घिमिरेको कविता समकालीन नेपाली समाजको ऐना हो। यो चेतनाको प्रश्न हो। यो समयको आत्मसंवाद हो। यो विचार हो। यो विवेक हो। यो नैतिक टकराव हो। कविताले समाजलाई हेर्छ। समाजलाई प्रश्न गर्छ। र समाजलाई भित्रबाट उज्यालो पार्न खोज्छ।

कविताको प्रारम्भिक पङ्क्ति ज्ञानका दरबारमा हल्लाको बजार अत्यन्त प्रतीकात्मक छ। यहाँ ज्ञान पवित्र स्थान होइन, संकटग्रस्त क्षेत्र बनेको छ। हल्ला ज्ञानभन्दा ठूलो भएको छ। सतहीपनले गहिराइलाई जितेको छ। यो आधुनिकताको विडम्बना हो। यो बौद्धिक पतनको संकेत हो।यो स्थिति विश्व साहित्यमा पनि देखिन्छ। टी. एस. इलियटले पनि आधुनिक समाजलाई वेस्ट ल्याण्ड भने। उनले सभ्यता भित्रको शून्यता देखे। घिमिरे पनि त्यही शून्यताको नेपाली संस्करण प्रस्तुत गर्छन्। तर यहाँ स्वर अझ सामाजिक छ। अझ स्थानीय छ। अझ प्रत्यक्ष छ।

कवितामा “खतरा हौसला बिक्छ आज” भन्ने पङ्क्तिमा भावना पनि बजार बनेको छ। प्रेरणा पनि व्यापार बनेको छ। आशा पनि बिक्री वस्तु बनेको छ। यो उपभोक्तावादी युगको आलोचना हो। यो आध्यात्मिक गिरावटको संकेत हो।यो दृष्टि कार्ल मार्क्सको वस्तुकरण सिद्धान्तसँग पनि मिल्छ। जहाँ मानव भावनाहरू पनि वस्तु बन्न पुग्छन्। कविताले यही चेतना नेपाली सन्दर्भमा उतारेको छ।

कवितामा गुट–उपगुटको चर्चा  राजनीतिक मात्र होइन। यो मानसिक विभाजन हो। यो सामाजिक विखण्डन हो। यो सत्यको खण्डन हो। यहाँ समाज एकीकृत छैन। विभाजित छ। यही विभाजन नै आधुनिक संकट हो।

कवि सपनाको कुरा पनि गर्छन्। “दिव्य नौला सपना” छन्। तर ती सपना कर्ममा हराउँछन्। यहाँ आदर्श र यथार्थबीच दूरी छ। यो दूरी केवल नेपाली होइन। यो वैश्विक समस्या हो।फ्रेडरिक नित्सेले पनि आदर्श र यथार्थको टकराव देखे। उनले मानवले स्वयं आफ्नो सीमालाई अतिक्रमण गर्नुपर्छ भने। घिमिरे पनि कर्मको कमीलाई आलोचना गर्छन्। सपना मात्र होइन, अभ्यास आवश्यक छ।

कवितामा सम्मानको संकट छ। “माग्ने सम्मान” भन्ने विचार गहिरो व्यङ्ग्य हो। सम्मान अब योग्यता होइन। अब सम्बन्ध हो। अब लेनदेन हो। यो नैतिक गिरावट हो।यो अवस्था अल्बेयर कामुको एब्सर्डिटीसँग तुलना गर्न सकिन्छ। जहाँ मूल्यहरू उल्टिन्छन्। अर्थ हराउँछ। प्रणाली खाली हुन्छ। घिमिरेको कविता यही अर्थहीनताको विरोध हो।विद्वान् र साधनाबीच दूरी पनि कवितामा छ। ज्ञान छ। तर अभ्यास छैन। शब्द छ। तर जीवन छैन। यहाँ कवि बौद्धिक दम्भको आलोचना गर्छन्।यो आलोचना रवीन्द्रनाथ टागोरको विचारसँग नजिक छ। टागोरले पनि भनेका थिएज्ञान बिना चरित्र अधुरो हुन्छ। घिमिरे पनि त्यही नैतिक केन्द्रमा उभिन्छन्।

कवितामा मातृभाषाप्रतिको प्रेम अत्यन्त कोमल छ। भाषा आत्मा हो। यो संस्कृति हो। यो पहिचान हो। यो स्मृति हो।भाषाको यही दृष्टि न्गुगी वा थियोंगोको विचारसँग मिल्छ। उनले मातृभाषालाई सांस्कृतिक आत्माको आधार भने। घिमिरे पनि भाषालाई दिव्य सिर्जना भन्छन्।साझा फूलबारी कविताको अर्को प्रतीक हो। यहाँ नेपाल बहुलता हो। विविधता हो। एकता हो। यहाँ हिमाल, पहाड र तराई एउटै आत्मा हुन्। यो सांस्कृतिक एकताको दर्शन हो।यो दृष्टि जालालुद्दीन रूमीको सार्वभौमिक प्रेमसँग पनि मेल खान्छ। रुमीले विभाजन होइन, एकता देखे। घिमिरे पनि समाजलाई एकीकृत दृष्टिले हेर्छन्।

कवितामा नैतिकता केन्द्रमा छ। सत्य, मर्यादा, प्रेम, सद्भावयी आधार हुन्। यी बिना समाज टिक्दैन। यी बिना आत्मा खाली हुन्छ।यो दृष्टि बौद्ध दर्शनसँग मिल्छ। जहाँ शील नै ज्ञानको आधार हो। बुद्धले भने सदाचार बिना ध्यान सम्भव छैन।

कवितामा आत्मपरिष्कारको विचार अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। “चित्तमा चेतनाको बिरुवा रोप्नु पर्छ” भन्ने पङ्क्ति आध्यात्मिक प्रतीक हो। यहाँ मन बगैँचा हो। विचार बीउ हो। अभ्यास पानी हो।यो दृष्टि जिद्दु कृष्णमूर्तिको आत्मजागरण दर्शनसँग मेल खान्छ। कृष्णमूर्तिले परिवर्तन बाह्य संरचना वा सामाजिक प्रणालीबाट होइन, व्यक्तिको भित्री चेतनाबाट सुरु हुन्छ भनेका छन्। उनका अनुसार वास्तविक स्वतन्त्रता मनको निरीक्षण, भय र भ्रमको बुझाइबाट जन्मिन्छ। त्यस्तै, घिमिरेको कवितामा पनि बाह्य आलोचनाभन्दा बढी आन्तरिक शुद्धता, आत्मपरिष्कार र चेतनाको रूपान्तरणमा जोड दिइएको छ। दुवै दृष्टिले मानवलाई आत्मअन्वेषणतर्फ उन्मुख गर्छन्। परिवर्तन विचार होइन, अनुभूति हो। यही भित्री जागरण नै साँचो रूपान्तरणको आधार हो।

कवितामा शिक्षाको भूमिका  औपचारिक ज्ञान वा डिग्रीमा सीमित छैन। यहाँ शिक्षा चेतनाको जागरण हो। यो मनको रूपान्तरण हो। यो आत्मशुद्धिको प्रक्रिया हो। शिक्षाले मानिसलाई बाहिरी सफलताभन्दा भित्री विवेकतर्फ लैजान्छ। यही दृष्टि प्लेटोको विचारसँग मिल्छ। प्लेटोका अनुसार शिक्षा आत्मालाई अज्ञानताको अन्धकारबाट सत्यको उज्यालोतर्फ डोर्याउने यात्रा होयस दृष्टिमा शिक्षा बाह्य ज्ञान मात्र होइन, भित्री विकास पनि हो। यसले मानिसको सोच, व्यवहार र मूल्य प्रणालीलाई शुद्ध बनाउँछ। शिक्षा आत्मालाई सत्यको दर्शनतर्फ उन्मुख गराउने प्रक्रिया हो। यसले व्यक्तिलाई विवेकयुक्त बनाउँछ।  शिक्षा मानव जीवनको नैतिक, दार्शनिक र आध्यात्मिक उन्नतिको आधार हो, जसले व्यक्तिलाई पूर्ण मानव बन्न सहयोग गर्छ।। त्यसैगरी छवि वैरागी घिमिरेको कवितामा पनि शिक्षा नैतिक आधारमा उभिएको छ। यहाँ शिक्षा चरित्र निर्माणको साधन हो। यसले मानिसलाई विवेकशील, संवेदनशील र आत्मजागरूक बनाउँछ।

कवितामा क्रोध, ईर्ष्या र अहंकारको  आलोचना गरिएको छ। यी भावनाहरूले मानव चेतनालाई अन्धकारतर्फ लैजान्छन्। ज्ञानलाई विकृत गर्छन्। विवेकलाई कमजोर बनाउँछन्। मन अशान्त हुँदा सत्यको अनुभूति सम्भव हुँदैन। यही दृष्टि उपनिषद् परम्परासँग मेल खान्छ। उपनिषद् चिन्तनमा भनिएको छ मन नै बन्धन हो, मन नै मुक्ति हो। अर्थात् मन शुद्ध भए मुक्ति सम्भव हुन्छ र मन अशुद्ध भए बन्धन बढ्छ। त्यसैले आत्मपरिष्कार, संयम र आन्तरिक शान्ति नै वास्तविक ज्ञानको आधार मानिन्छ। कविताले पनि यही सत्यलाई आधुनिक भाषामा पुनः प्रस्तुत गर्छ।कवितामा जीवन क्षणिक छ भन्ने चेतना पनि छ। बाह्य सफलता टिक्दैन। भित्री चरित्र टिक्छ। यही स्थायित्व नै सत्य हो।

कविताको शैली सरल छ। तर सरलता गहिरो छ। शब्द कम छन्। अर्थ धेरै छन्। यही यसको शक्ति हो।कवितामा आध्यात्मिकता छ। तर त्यो पलायन होइन। त्यो जीवनमुखी आध्यात्मिकता हो। यहाँ संसार त्याग्नुपर्दैन। संसार सुधार्नुपर्छ।यो विचार गीता दर्शनसँग मिल्छ। कर्मयोगको आधार यही हो। कर्ममा रहँदा पनि चेतना शुद्ध राख्नु।यो चेतावनी हो। यो सुधार हो। यो आत्मजागरण हो। यो समाजको अन्तर्मन हो।

यो कविता भन्छ ज्ञान बिना चरित्र अधुरो हुन्छ। चरित्र बिना ज्ञान खतरनाक हुन्छ। र चेतना बिना दुवै अर्थहीन हुन्छ।यसरी छवि वैरागी घिमिरेको कविता आधुनिक नेपाली समाजको दार्शनिक दस्तावेज बनेको छ। यो सामाजिक आलोचना मात्र होइन। यो आध्यात्मिक आह्वान हो। यो नैतिक पुनर्जागरणको स्वर हो।यो कविता शब्दमा होइन। चेतनामा समाप्त हुन्छ। जहाँ पाठक आफै प्रश्न बन्छ। र उत्तर आफै खोज्न थाल्छ।