कथा: “रतुवामाईको हराएको गाउँ”

                                         कथा: “रतुवामाईको हराएको गाउँ”

                                  तोमनाथ उप्रेती

बिहानको शीतल हावाले रतुवामाईको हरियालीलाई छुन थालेको थियो। बिरुवा बोकेको खेतहरूमा धान रोपिएको हरियो मैदानले नाचिरहेको जस्तो देखिन्थ्यो। आकाशबाट झरेको बादलको चिसोपन र चुलोमा दियो बाल्ने आमाको उज्यालोबीच, खोला किनारको त्यो गाउँ अझै जीवन्त देखिन्थ्यो — तर जीवन भने घुम्न छाडेको जस्तो। रतुवा र बक्राहा नदीहरू वर्षौंदेखि जस्तै बगिरहेका थिए, उस्तै आवाज निकालिरहेका थिए, तर त्यो आवाज सुनिरहेका मान्छेहरू हराइसकेका थिए।

झ्यालबाट खोलाको पानीमा खेलेका माछाहरूलाई हेरिरहेको बूढा हरिहर राई गहभरि पानी उमार्दै मनमनै सोच्थे—“यो खोला उही हो, फेरिएको त मान्छे हो।”

रतुवामाईका घरहरू अहिले अचेल सुनसान थिए। पहिले, जहाँ छिमेकीहरूको गफगाफले चुल्होको धुँवा मिसाएर बालबालिकाको हाँसोले गाउँको हावा गुञ्जिन्थ्यो, अहिले त्यो केवल यादजस्तो थियो। वर्षातको झरीले भिजाएको पँधेरोहरू अब माटोले पुरिएका थिए। जहाँ एक समयमा आमाबाबुको गीत र बालबालिकाको रमाइलो हुन्थ्यो, त्यहाँ अहिले मौनता मात्र थियो।

त्यो पँधेरो, जहाँ बिहान सबेरै पानी लिन आउने मान्छेहरूको भीड हुन्थ्यो, आज अनौठो खालीपन बोकेको थियो। गुज्रिएको समयसँगै त्यो ठाउँमा केवल फाटेका झोला र फुटेका पाइला मात्रै बाँकी थिए।

बिहानको कुहिरो चाँडै चिरेको थियो। रतुवामाई गाउँको पक्की सडकमा कहिलेकाहीँ गाडी गुड्ने आवाज सुनिन्थ्यो। “पहिला यहाँ मोटर त कता थिए र?” हरिहर भन्थे, “अहिले त सडक त बनेको छ, तर गाउँ छँदै छैन।”

वर्षातको पानीले धर्ती भिजिरहेको थियो। बक्राहा खोलाको पानी थोरै बढिरहेको थियो। खोलाको छेउका खेतहरू देख्दा मनमा गहिरो पीडा लाग्थ्यो—पहिले त्यहाँ हलो जोत्ने किसानहरू हुन्थे, महिलाहरू गीत गाउने, बालबालिका नाच्ने। “हे कान्छा, यो भाले आँखा, धान रोपौँ, गीत गाऔँ!” तर अहिले त्यो सबै मौन थियो। खेत बाँझो थियो, झाडीले भरिएको। जो छ, उसले छोडेर गएको गाउँ थिएन त्यो।

हरिहर गाउँ घुमेर सोच्थे। त्यो ठाउँ जहाँ उनका दुई छोराहरू सानो हुँदा हर्षले कुद्थे, अहिले उनीहरू कतार र मलेसियामा थिए। गाउँ फर्कन सकेका थिएनन्, फर्कने योजना पनि थिएन। उनका नातिनातिनीहरू सहरको बोर्डिङ स्कुलमा पढिरहेका थिए—गाउँ न त उनीहरूलाई थाहा थियो, न त उनीहरूलाई गाउँ याद थियो।

रतुवामाईको गाउँको चोक जहाँ पहिले हाट लाग्थ्यो, अहिले त्यहाँ केवल कुकुर र गाई घुमिरहेका थिए। कहिलेकाहीँ दुई-चार वटा ट्र्याक्टर गुड्दा त्यो आवाज गाउँमा हल्ला मच्चाउँथ्यो। तर त्यो कृषि विकासका लागि होइन, गाउँका सुनसान घरहरू हटाएर नयाँ भवन बनाउने लागि हो।

“गाउँ खाली हुँदैछ,” हरिहर भन्थे। “मान्छे गएका छन्, अवसर खोज्न। यहाँ न त स्कूल राम्रो छ, न अस्पतालको सुविधा। शिक्षक र डाक्टर भनेका नाम मात्र छन्।”

साँझ पर्दा, वर्षातको पानीले रतुवा र बक्राहा खोलामा पानीको आवाज बढाउँथ्यो। खोलाबाट बगिरहेको पानीले थोरै चट्टानहरूमा ठोक्किँदै आवाज निकाल्थ्यो, जसले गाउँलाई पुरानो समयको सम्झना दिलाउँथ्यो। गाउँका वृद्धहरू घरको पिँढीमा बसेर त्यो आवाज सुन्थे, आफ्नो भूतकालका कथा सम्झन्थे र प्रकृतिसँग मिलेर आफ्नो जीवनको संगीत बुन्थे। तर आज त्यो आवाज सुनाउन कोही थिएन। गाउँ सधैं झैं नादरिंदै थियो, शून्यताको ओढनी ओडेको।

भारी वर्षा परेको त्यो दिन, रतुवाको पानी धेरै बढिरहेको थियो। खोलाले आकाशबाट खसेको पानी समेट्दै तेस्रो छिमेकको पुरानो पुलमुनि ठूलो आवाजसहित बगिरहेको थियो। पानीको त्यो गजगजले चारैतिर वातावरणलाई भरिदिएको थियो। वर्षातको पानीले झाडीमा लुकेको पुरानो चराको आवाज ‘आम्बाडी’ चिच्याउँदै खुसी मनाइरहेको थियो। त्यो चराको गीत सुन्दै हरिहरको मनमा एक गहिरो पीडा जाग्यो — “यो गाउँ अझै बाँचेको छ, तर हामी हराइरहेका छौं।”

तर, त्यो पीडाले हरिहरको आशा नघटायो। उनको मनमा एउटा सपना थियो — “यदि हामीले साना उद्योग गाउँमा ल्याउन सक्यौं, प्रविधि यहाँसम्म पुर्‍याउन सक्यौं, अनि खेतीपातीलाई व्यवस्थित व्यवसाय बनायौं भने रतुवामाई फेरि फुल्ने छ। गाउँ पालनपोषणको ठाउँ होइन, उत्पादनको केन्द्र हुनुपर्छ।”

एकदिन, गाउँको पुरानो खाली स्कूलमा केही युवाहरूले कृषि परियोजना सुरु गरे। स्मार्ट फार्मिङ, माछापालन, कागती खेतीका तालिमहरू चलाइए। केही प्रवासी युवाहरू पनि गाउँ फर्किए। बिस्तारै गाउँमा पुनः चहलपहल बढ्न थाल्यो। बिहान धान रोप्न निस्किएका महिलाहरूले फेरि गीत गाउन थाले। चौतारीमा युवाहरू मिटिङ गरी नयाँ योजनाहरू बनाए।

त्यस दिन हरिहरको आँखाबाट आँसु खस्यो — यसपटक त्यो आँसु पीडाको थिएन, आशाको थियो। “यो माटो बाँझो छैन, हाम्रा मन बाँझिएका थिए,” उनले मनमनै सोच्न थाले। उनी विश्वास गर्थे—यो गाउँ फेरि फुल्ने छ, जीवन्त बन्ने छTop of Form

रतुवामाईको जीवन, प्रकृतिको सान्निध्यमा एकपटक हुर्किएको थलो हो जहाँ सगरमाथाको छायाँले बिहानको पहाडलाई न्यानो प्रकाश दिँदै गाउँलाई घेरिरहेको थियो। त्यो गाउँ जहाँ रातुवा र बक्राहा खोलाहरू बग्दै थिए, उनीहरूको आवाजले शान्त तर शक्तिशाली गीत गाउँदै आफ्नो छिमेकको जमिनलाई सिँचाइ गर्दै थिए। ती खोलाहरूले हरियो खेतहरूलाई पानी दिए, अनि नदी किनारामा बसेका चराहरूले गुनगुनाउँदै जीवन्तता थपेका थिए। रतुवामाईको प्राकृतिक सौन्दर्य झल्किने त्यो गाउँ, कहिले जीवनले ओतप्रोत थियो, जहाँ हरियो खेतबारीहरूमा धान रोप्ने मानिसहरूको चहलपहल हुन्थ्यो, बालबालिकाले माछा समात्ने र गाउँको गल्लीहरू हाँसो र गीतले भरिएका हुन्थे।

तर अहिले त्यो जीवनमा शान्ति छाएको छ — एउटा मौनता, जुन हरेक गल्ली, पँधेरो, र खोलाको किनारमा पसिसकेको छ। खोलाको किनारामा झाडी र घाँसले कब्जा जमाएका छन्। पुराना पथ्थरहरू, जुन कहिले खोला किनारामा बस्नेहरूका लागि आरामको थलो हुन्थे, अहिले माटोले ओगटिएका छन्। खोला बगिरहेको छ, तर त्यो पहिलेजस्तो तिब्र र रसिलो आवाज छैन। खोलाको पानीमा खेल्ने माछाहरू पनि कम भएका छन्। त्यो ठाउँ, जहाँ बच्चाहरू माछा समातेर रमाउँथे, अहिले सुनसान र सुनसनीपूर्ण छ। गल्लीहरूमा कुहिरो घुमिरहेको छ, र त्यो कुहिरोले गाउँका पुराना कथा, सम्झनाहरू लिएर समयसँगै बगिरहेको छ।

गाउँका पुराना बासिन्दा, जसमध्ये बूढा हरिहर राई एक हुनुहुन्थ्यो, आफ्नो घरको पिँढीमा बसेर खोलाको आवाज सुन्नुहुन्थ्यो र विगतका दिनहरूको सम्झना गर्नुभयो। “यो खोला त उही हो, फेरिएको त मान्छे हो,” उहाँले मनमनै भन्नुभयो। त्यो परिवर्तन, जसले गाउँको स्वरूप मात्र होइन, मानिसहरूको जीवन नै फेरिदिएको छ। गाउँको युवा पुस्ता अवसर खोज्दै शहरतिर र विदेशतिर पलायन भई सकेका छन्। बाँकी रहेका वृद्ध र वृद्धाहरू एक्लोपनमा डुब्दै छन्।

वर्षातको समयमा, जब रतुवा र बक्राहा खोलामा पानीको आवाज बढी हुन्थ्यो, गाउँका वृद्धहरूले त्यो आवाजलाई आफ्नो जीवनको संगीत सम्झन्थे। तर अहिले त्यो आवाज सुनाउने कोही छैन। भारी वर्षा परेको एकदिन, खोलाहरूको पानी बढेको बेला गाउँको पुरानो पुलमुनि पानीले ठूलो आवाज निकाल्थ्यो। त्यही बेला जंगलभित्र बस्ने चराको आवाज ‘आम्बाडी’ खुसीले चिच्याइरहेको हुन्थ्यो। त्यो आवाज सुन्दै हरिहरको मनमा गहिरो पीडा जाग्यो — “यो गाउँ अझै बाँचेको छ, तर हामी हराइरहेका छौं।”

तर त्यही पीडाले उहाँको आशा नतोड्यो। उहाँका सपनाहरू अधुरा थिएनन्। “यदि हामीले साना उद्योग ल्याउन सक्यौं, प्रविधि गाउँसम्म पुर्याउन सक्यौं, खेतीपातीलाई व्यवस्थित व्यवसाय बनायौं भने रतुवामाई फेरि फुल्ने छ। गाउँ पालनपोषणको ठाउँ होइन, उत्पादनको केन्द्र हुनुपर्छ,” उहाँ सोच्नुभयो।

त्यो सपना पुरा गर्न केही युवाहरूले गाउँको पुरानो खाली स्कूलमा कृषि परियोजना सुरु गरे। स्मार्ट फार्मिङ, माछापालन, कागती खेतीका तालिमहरू सञ्चालन भए। केही प्रवासी युवाहरू पनि गाउँ फर्किए। बिस्तारै गाउँमा पुनः चहलपहल बढ्न थाल्यो। बिहान धान रोप्न निस्किएका महिलाहरूले फेरि गीत गाउन थाले। चौतारीमा युवाहरू मिटिङ गरी नयाँ योजनाहरू बनाए।

तर यात्रा अझै कठिन थियो। नीति र नियत दुवै लाग्नुपर्थ्यो। योजनाहरू केवल कागजमा होइन, खेतबारीसम्म पुग्नुपर्थ्यो। विकास केवल सहरको चमकधमकमा मात्र होइन, रतुवामाईको हरियालीमा पनि देखिनुपर्थ्यो। रतुवा र बक्राहा खोलाहरू अझै बगिरहेका थिए। चराहरू अझै गाइरहेका थिए। पँधेरो अझै खनेर पानी आउन सक्ने थियो। बस्, चाहिन्छ फेरि गाउँ फर्किने आँट।

जब भविष्यका बालबालिकाहरू भूगोलको किताब पल्टाउँछन्, तिनीहरूले लेख्न पाउनु पर्छ—“हाम्रो रतुवामाई गाउँ थियो, होइन, छ।” यो एउटा कथा हो गाउँको, जहाँ प्रकृतिको सुन्दरताले आफूलाई पहिचान गरिरहेको छ, तर मानविय जीवनको पुनर्जागरणले मात्र त्यो पहिचान दिगो हुन सक्ने छ।