स्वार्थको द्वन्द्वको रूपान्तरण

स्वार्थको द्वन्द्वको रूपान्तरण

तोमनाथ उप्रेती

स्वार्थको कुहिएको गन्धले ढाकेको छ
यो लोकतन्त्रको मुहार,
जहाँ नीतिहरू सत्ताको दलानमा
किनबेच भइरहेका छन्–
उज्यालोको मुल्य तोकिन्छ यहाँ,
र न्यायको पखेटा काप्छ–
भ्रष्ट चिसो हावामा,
जहाँ घामपानीका अनुहारले सत्ता चाट्छन्।

अरे हेर,
तिम्रा संसदका पाइलाहरूमा बजिरहेको छ
कानुनको बाँसुरी,
तर स्वर निक्लँदैन सत्यको–
किनकि त्यो बाँसुरीको प्वालमा घुसिसकेको छ
नातावादको ओठ, स्वार्थको सुई,
नानीको दुधजस्तै निलो रंगमा रङ्गिएको आशा
कठपुतली नाच्छ–
र, कठपुतलीको मालिक
संसद्को डबलीमा हाँस्दै नाच देख्छ।

न्यायको शंख बजाउँछु भनी
कुर्चीमा बस्नेहरूका हातमा
कागजको शंख बाँधिएको छ,
र, त्यो शंखबाट निस्केको स्वर
घोषणा गर्छ— “ध्वनि परीक्षण भइरहेको छ।”
त्यही घोषणामा मुक्ति खोज्छ नागरिक,
तर सुशासनको शब्द मात्र बज्छ,
आत्मा मरेको, घोषणापत्र बाँचेको।

यसैबीच सत्ताले लगाएको हरियो पञ्जा
तिमीलाई बोकेर पुर्याउँछ
सम्मानको मञ्चसम्म,
जहाँ तिमीलाई खादा र माला लगाइन्छ,
र, त्यो माला–
ऋणपत्र हो, उपहार होइन।
मालाको धागोले बाँधिन्छ तिम्रो घाँटी,
र, निर्णय गर्नुपर्दा तिमी स्मरण गर्छौ–
“कसले माला लगाइदियो थियो!”

सत्ताको जिब्रो लामो हुन्छ,
यो सुशासन भन्छ, न्याय भन्छ, पारदर्शिता भन्छ–
तर त्यो जिब्रोले चाट्छ
स्वार्थको तेल, सत्ता र सुविधाको स्वाद।
अनि हाम्रो लोकतन्त्र बन्छ,
‘स्वार्थतन्त्र’ को रंगमञ्च।

अरे हेर,
शब्दहरूका लस्करमा लडेका छन् नीतिहरू,
र, ती नीतिहरूका आँखामा घाम पर्दैन,
किनकि ती अन्धा छन्,
किनकि ती नातावादका गर्भबाट जन्मेका छन्।

सत्ता एउटा जादूगर हो,
कागजमा नीतिहरूको खरायो निकाल्छ,
तर त्यो खरायोले घाँस त दिन्छ,
तर घाँसमा लुकेको हुन्छ
सत्ताको विष,
अनि नागरिकको मुख
सधैं हरियो हुन्छ,
किनकि उनीहरू बुझ्दैनन्
घाँस खानु स्वच्छता होइन,
यो बाध्यता हो,
यो सत्ताको बलात्कार हो स्वतन्त्रताको।

सत्ताका हात लामो हुन्छन्,
आँखा सानो हुन्छ,
र कान चुच्चो हुन्छ,
त्यसैले तिनीहरूले मात्र सुन्छन्
सिफारिसका स्वरहरू,
र, जनता जब भन्छन् “हाम्रो अधिकार,”
त्यो स्वर उनीहरूको चुच्चो कानमा पुग्दैन।

अरे हेर,
जब सार्वजनिक संस्थाहरूको सिँढी चढ्छ स्वार्थ,
तब हर सिँढी चिसिन्छ,
र, अन्तिम डण्डामा पुगेपछि मात्र थाहा हुन्छ–
यो सिँढी जनताले बनाएका थिएनन्,
यो सिँढी त नाताले बनाएको थियो।

शासकहरू शपथ लिन्छन्,
तर शपथको शब्द–
सत्ताको कपालमा गजुरझैं झुन्डिन्छ,
तिनीहरू ‘जनसेवा’ भन्छन्,
तर सेवाबाट सिधै ‘सेवामा’ पुग्छन्,
र जनताले देख्दैनन्
सेवा– सुविधा– सत्ताको यो लुकामारी।

ओ स्वार्थ,
तिमी राज्यको आन्तरिक महामारी हौ,
सत्ताको तन्त्रिका प्रणालीमा बसेको क्यान्सर हौ,
लोकतन्त्रको मुटुको भित्तामा बसेर
रगतको पम्पलाई रोक्ने कोषिकाजस्तै,
तिमीले नीतिहरूलाई मृत बनाउँछौ,
र, शब्दहरूलाई भाषणमा जीवित राख्छौ।

तर सुन,
अब तिमीलाई रुपान्तरण गर्नु छ,
नत्र यो लोकतन्त्रको आत्मा
सत्ताको पेटीमा कसेर घिसारिनेछ,
र, इतिहासका पानामा लेखिनेछ–
“थियो लोकतन्त्र, थियो न्याय, थियो उत्तरदायित्व।”

त्यसैले,
अब उठौं हामी,
र तिमीलाई शुद्ध पारौं,
तिमीलाई जलाऔं सार्वजनिक घोषणामा,
नयाँ कानुनको ज्वालामा तिमीलाई गाली दिऔं,
रखरखाउ न्यायको लाइटहाउस,
तिम्रो अँध्यारो भित्र उज्यालो हालौं।

किनकि लोकतन्त्र
गफको गुफा होइन,
यो नागरिकको हड्डी हो,
र, यो हड्डी फुटेपछि
राष्ट्रियता लुला हुन्छ।

ओ स्वार्थ,
हामी तिमीलाई रुपान्तरण गर्नेछौं,
सत्ताका गल्लीहरूमा तिमीले फैलाएको गन्ध
हामी सशक्त कानुनी हावाले उडाउनेछौं,
तिम्रा अदृश्य पञ्जाहरू
हामी पारदर्शिताको घामले काट्नेछौं।

त्यसपछि मात्र
नीति शुद्ध हुनेछ, न्याय स्वतन्त्र हुनेछ,
र लोकतन्त्र जनतासँग फर्केर मुस्कुराउनेछ।

त्यसपछि मात्र,
स्वार्थको द्वन्द्वको रुपान्तरण
एक सपनाको होइन,
एक दिव्य यथार्थको यात्रा हुनेछ।