सेतो धरती : पीडा, परम्परा र प्रतिरोधको दार्शनिक कथा

सेतो धरती : पीडा, परम्परा र प्रतिरोधको दार्शनिक कथा

तोमनाथ उप्रेती

अमर न्यौपाने नेपाली साहित्यका एक प्रतिष्ठित समकालीन लेखक हुन्। उनले आफ्ना कृतिहरूमा ग्रामीण जीवन, सामाजिक संरचना, नारी पीडा र मानवीय संवेदनालाई गहिराइका साथ प्रस्तुत गरेका छन्। उनको चर्चित उपन्यास सेतो धरती ले विशेष ख्याति कमाएको छ, जसले बालविवाह र विधवा जीवनको यथार्थ चित्रण गर्छ। सरल भाषा, काव्यमय शैली र दार्शनिक दृष्टिकोण उनको लेखनको विशेषता हो। उनले नेपाली साहित्यलाई संवेदनशीलता र वैचारिक गहिराइ प्रदान गरेका छन्।

सेतो धरती  नेपाली साहित्यमा एक युगान्तरकारी कृति हो जसले समाजको गहिरो संरचनालाई चिर्दै मानवीय पीडाको मौन इतिहास उद्घाटन गर्छ। न्यौपानेले यस कृतिमा अनुभूतिलाई जीवन दिएका छन्। ‘सेतो धरती’ एक सामाजिक संरचना, सांस्कृतिक हिंसा र स्त्री अस्तित्वको दार्शनिक विमर्श हो।

पहिलो दृष्टिमा, उपन्यास सरल देखिन्छ। एक बालिका तारा, जसको बाल्यकाल विवाह र विधवापनले छिनिएको छ। तर यस सरल कथाभित्र गहिरो जटिलता छ। सात वर्षको उमेरमा विवाह र नौ वर्षमा विधवा बन्नु कुनै व्यक्तिगत दुर्भाग्य मात्र होइन यो एक यस्तो संरचनागत अन्याय हो, जसलाई समाजले ‘संस्कार’ को नाममा वैधता दिएको छ। तारा कुनै पात्र होइनन्, उनी एउटा प्रतीक हुन् त्यो प्रतीक जसले हजारौँ महिलाहरूको मौन पीडा बोकेको छ।

उपन्यासको प्रारम्भ नै जीवनको निर्ममता र समाजको कठोरता देखाउँछ। बाल्यकाल, जुन खेल्ने, हाँस्ने र सपनाहरू बुन्ने समय हो, त्यो ताराका लागि बन्धनको प्रारम्भ बन्छ। विवाहको अर्थ उनले बुझ्दिनन्, तर त्यसको परिणाम उनी भोग्न बाध्य हुन्छिन्। यहाँ लेखकले बालविवाहलाई केवल सामाजिक कुरीति मात्र होइन, बाल्यकालमाथिको हिंसा रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

ताराको विधवापन उपन्यासको केन्द्रीय बिन्दु हो। विधवा हुनु यहाँ जीवनको रंग हराउनु हो। ‘सेतो’ रङ यहाँ शुद्धताको प्रतीक होइन यो प्रतिबन्धको रङ हो। तारा सेतो कपडामा बाँधिन्छिन्, तर वास्तवमा उनी आफ्नो इच्छाबाट वञ्चित गरिन्छिन्। समाजले उनको शरीर मात्र होइन, उनको आत्मालाई पनि नियन्त्रण गर्न खोज्छ।

देवघाटको परिवेश सेतो धरती मा दार्शनिक र सामाजिक प्रतीकका रूपमा उभिएको छ। सामान्यतः देवघाटलाई मोक्षको स्थल मानिन्छ जहाँ मानिसहरू जीवनका पापबाट मुक्त हुन, आत्मिक शान्ति खोज्न र आध्यात्मिक उन्नतिका लागि पुग्छन्। तर उपन्यासमा यही पवित्र मानिएको स्थान ताराका लागि एक अदृश्य कारागार बन्छ।

तारा यहाँ शारीरिक रूपमा मात्र होइन, मानसिक र भावनात्मक रूपमा पनि बाँधिन्छिन्। धर्मको नाममा उनलाई नियम, संयम र त्यागको कठोर घेराभित्र राखिन्छ, जहाँ उनको व्यक्तिगत इच्छा, चाहना र पहिचान क्रमशः मेटिँदै जान्छ। मोक्षको खोजी गर्ने स्थल नै उनको स्वतन्त्रता हराउने ठाउँ बन्नु गहिरो विडम्बना हो।

लेखकले यस माध्यमबाट धर्म आफैंमा दोषी नहुन सक्छ, तर त्यसको सामाजिक व्याख्या र प्रयोगले दमनकारी रूप लिन सक्छ भन्ने देखाउँछन्। देवघाट यहाँ एक प्रतीक बन्छ जहाँ बाहिरी रूपमा शान्ति र पवित्रता देखिन्छ, तर भित्रभित्रै असमानता र पीडाको गहिरो संरचना लुकेको हुन्छ। यसरी, उपन्यासले धर्म र सामाजिक न्यायबीचको द्वन्द्वलाई अत्यन्त प्रभावकारी रूपमा उजागर गर्छ।

ताराको आन्तरिक द्वन्द्व उपन्यासको सबैभन्दा शक्तिशाली पक्ष हो। उनी आफ्नो इच्छा, भावना र सामाजिक नियमबीच निरन्तर संघर्ष गर्छिन्। उनी हास्न, प्रेम गर्न, जीवन बाँच्न चाहन्छिन् । तर समाज उनलाई केवल ‘विधवा’ को रूपमा हेर्छ। यहाँ उपन्यासले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ—के मानिसको पहिचान उसको सम्बन्धले निर्धारण गर्छ, कि उसको अस्तित्वले ?

पवित्रा र यमुना जस्ता पात्रहरूले उपन्यासलाई बहुआयामिक बनाएका छन्। पवित्रा सामाजिक नियमहरू तोड्ने साहस देखाउँछिन्, जबकि यमुना परिस्थितिसँग सम्झौता गर्छिन्। यी पात्रहरू मार्फत लेखकले देखाएका छन् कि स्त्री जीवनको संघर्ष एउटै तरिकाले हुँदैन; हरेकले आफ्नै तरिकाले प्रतिरोध गर्छ।

उपन्यासको भाषा अत्यन्त सरल, तर गहिरो छ। छोटा वाक्य, सहज शैली र काव्यमय प्रस्तुतीले पाठकलाई भावनात्मक रूपमा जोड्छ। लेखकले शब्दहरूलाई सजावटका लागि प्रयोग गरेका छैनन् उनले शब्दहरूलाई पीडा बोल्न दिएका छन्।

‘सेतो धरती’ को सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको मौनता हो। धेरै ठाउँमा शब्दहरूभन्दा मौनता बोल्छ। तारा धेरै कुरा भन्दिनन्, तर पाठकले सबै कुरा महसुस गर्छ। यही मौनता नै उपन्यासको सबैभन्दा गहिरो चिच्याहट हो।

उपन्यासले स्त्री पीडाको चित्रण मात्र गर्दैन, यसले समाजको आलोचना पनि गर्छ। यसले देखाउँछ कि परम्परा सधैँ पवित्र हुँदैन। कहिलेकाहीँ परम्परा अन्यायको निरन्तरता मात्र हुन्छ। लेखकले साहसका साथ प्रश्न उठाएका छन् के हामीले परम्परालाई जस्ताको तस्तै स्वीकार्नुपर्छ, कि त्यसलाई पुनः विचार गर्नुपर्छ ?

ताराको जीवन अन्ततः पीडाबाट चेतनातर्फको एक प्रतीकात्मक यात्रा बन्छ। उनले विद्रोह नगरेझैँ देखिन्छ, तर उनको मौनता नै विद्रोह हो। उनले समाजका नियमहरू पूर्ण रूपमा अस्वीकार नगरे पनि, उनको भित्री चेतना जागृत हुन्छ। यही चेतना नै परिवर्तनको बीउ हो।