मुक्ति, प्रेम र सत्य–अस्तित्वको खोज   

                           मुक्ति, प्रेम र सत्य–अस्तित्वको खोज                                                                                               

                                                      तोमनाथ उप्रेती

मानव जीवनको अन्तिम तृष्णा प्रायः दुई–तीन शब्दमा संक्षेपित गर्न सकिन्छ—मुक्ति, प्रेम, र सत्य–अस्तित्वको खोज। यी तीनै तत्वहरू, यद्यपि बाह्य रूपमा फरक देखिन्छन्, आन्तरिक रूपमा एकै यात्रा–पथका चरणहरू हुन्। मुक्ति भनेको केवल सामाजिक वा शारीरिक बन्धनबाट छुटकारा मात्र होइन, बरु आत्माको अनन्त बन्धन–विमोचन हो, जहाँ अहंकार, लोभ, भय, र अज्ञानका जञ्जाल भङ्ग हुन्छन्।

प्रेम, यसको गहिरो रूपमा, मुक्ति प्राप्त गर्ने माध्यम हो। सामान्य मानवीय दृष्टिमा प्रेमलाई भावनात्मक आकर्षण वा आत्मीयता भनेर बुझिन्छ, तर आध्यात्मिक स्तरमा प्रेम शुद्ध चेतनाको विस्तार हो—जहाँ ‘म’ र ‘तँ’ को सीमारेखा पग्लन्छ। यस्तो प्रेममा स्वार्थ छैन, अपेक्षा छैन, केवल अस्तित्वको साझा आनन्द छ। यस किसिमको प्रेमले हृदयलाई उदात्त बनाउँछ, अहंकारलाई पगाल्छ, र जीवनलाई सहज रूपमा सत्य–अस्तित्वको द्वारसम्म पुर्याउँछ।

सत्य–अस्तित्वको खोज भनेको अन्तिम सत्य, यथार्थ, वा परम–चेतनाको अनुभूति प्राप्त गर्ने तीर्थयात्रा हो। यो बाह्य प्रमाण वा विचार–विनिमयद्वारा मात्र पाइनँ, बरु आन्तरिक मौन, ध्यान, र आत्म–निरीक्षणद्वारा अनुभव हुन्छ। जब मानिसले प्रेममार्फत आत्म–सीमा तोड्छ, तब ऊ आत्म–प्रकाशको यात्रामा प्रवेश गर्छ—त्यो प्रकाश जसमा सबै अज्ञानको अँध्यारो लोप हुन्छ।

यस यात्रामा बाधाहरू धेरै हुन्छन्—लोभ, क्रोध, ईर्ष्या, र मोह। तर प्रेमको अग्निले यी सबै अशुद्धतालाई जलाउन सक्छ। एक पटक जब प्रेमले मुटुमा सत्यको बीउ रोप्छ, तब त्यो बीउ मुक्ति–वृक्षमा परिणत हुन्छ। त्यो वृक्षको छायामा बस्ने व्यक्तिले जीवनलाई अर्को कोणबाट देख्छ—जहाँ दुःख पनि पाठ हो, हानि पनि मार्ग हो, र मृत्यु पनि नयाँ सुरुवात हो।

यसरी मुक्ति, प्रेम, र सत्य–अस्तित्वको खोज जीवनको त्रिवेणी हो। मुक्ति अन्तिम गन्तव्य हो, प्रेम यात्रा गर्ने बाटो हो, र सत्य–अस्तित्व त्यो गन्तव्यको शुद्ध अनुभूति। यो खोजमा हरेक क्षण एक ध्यान हो, हरेक सम्बन्ध एक साधना हो, र हरेक पीडा एक गुरु हो। अन्ततः, यो यात्रा बाहिरको संसारलाई जित्ने नभई, भित्रको अज्ञानलाई जित्ने हो—जहाँ अन्तिम सत्य भेटिन्छ, र मुक्ति अनन्त प्रेमको रूपमा प्रकट हुन्छ।

मुक्तिको मार्गलाई प्राचीन दार्शनिकता र आध्यात्मिक शिक्षाहरूले जीवनको सर्वोच्च उद्देश्यका रूपमा देखाएको छ। यो मार्ग  शारीरिक स्वतन्त्रता वा बाह्य बाधाहरूबाट मुक्ति मात्र होइन, तर अन्तर्मनको पवित्रता, चिन्तनको स्पष्टता र आत्माको उज्यालो हो। यस मार्गमा प्रेम एक अनिवार्य प्रकाशको रूपमा काम गर्छ, जसले अन्धकार र भ्रमका छायाँ हटाउँदै आत्म–प्रकाशको दर्शन गराउँछ।

प्रेमलाई  भावना वा आनन्दको माध्यम होइन, तर मुक्ति प्राप्तिका लागि साधन र गन्तव्य दुवैको रूपमा बुझ्नुपर्छ। प्रेमले आत्मालाई संसारको द्वैत र सीमितताबाट मुक्त गराउँछ, किनभने प्रेमले एकरूपता, सहिष्णुता र सार्वभौमिकता सिकाउँछ। प्रेमले मात्र हामीलाई आफ्नै स्वार्थ र माया–द्वेषको बन्दनबाट मुक्त गराउन सक्छ, र हामीलाई सबै जीवसँग  सम्बन्ध र सद्भावमा जोड्छ। जब प्रेमको ज्योति आत्मामा प्रज्वलित हुन्छ, तब त्यही प्रकाश नै आत्म–प्रकाशको प्रारम्भ हो।

आत्म–प्रकाश  आफ्नो अस्तित्व र जीवनको सत्य बुझ्ने चेतनाको अवस्था हो। यो प्रकाशले मनलाई शान्ति, स्पष्टता र अन्तर्मुखी बनाउँछ। मुक्ति प्राप्त गर्न मनलाई प्रेमले नै शुद्ध बनाउनुपर्छ, किनभने शुद्ध मनबिना कुनै पनि दार्शनिक खोज सफल हुँदैन। प्रेमले मनका सबै नकारात्मक पक्षहरू—जस्तै अहंकार, द्वेष, ईर्ष्या—लाई मेट्छ र स्वतन्त्रता तथा प्रकाशका द्वार खोल्छ।

मुक्तिको मार्गमा प्रेम र आत्म–प्रकाशको सहकार्य यस्तो छ जसले जीवनका सबै द्वन्द्व, पीडा र असमानताहरूलाई पनि एकता र समरसतामा परिणत गर्दछ। प्रेमले हामीलाई भिन्नतालाई स्वीकार गर्न सिकाउँछ, जसबाट भेदभाव र द्वैतको अन्त्य हुन्छ। यस्तो अवस्थामा मात्र हामी साँच्चिकै स्वतन्त्र र पूर्ण बन्न सक्छौं। प्रेम र प्रकाशले जीवनलाई अर्थ दिन्छ र मुक्ति पथलाई सहज बनाउँछ।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा, मुक्ति भनेको  भौतिक संसारको परिधिबाट निस्कने कुरा होइन, बरु आन्तरिक बन्धनहरू—मनका भ्रम, लोभ, क्रोध, र भयबाट मुक्ति हो। प्रेमले यि सबै मनोवैज्ञानिक बन्धनहरू भत्काउने शक्ति राख्छ। प्रेमले चेतनालाई विस्तृत पार्दै आत्म–प्रकाशको मार्गमा डोर्याउँछ। यसैले प्रेमलाई मुक्ति पथको केन्द्रबिन्दु मानिन्छ।

मानव जन्मको अन्तिम लक्ष्य भनेको आत्म–परमात्मा एकात्मता, अर्थात् निराकार परमधामको साक्षात्कार हो। यस उद्देश्यको दिशामा अघि बढ्ने मार्गलाई तारतम मार्ग भनिन्छ, जुन पठन–पाठन वा बाह्य कर्मकाण्ड होइन, अहंकार त्याग्ने, प्रेम–भक्ति–ज्ञानको संगम तथा मारिफत–ध्यान–समाधिको संयोजन हो। यस मार्गमा ध्यान–समाधिले मन–चेतनालाई शुद्ध बनाउँछ र भाव–ऊर्जा परमशक्ति अक्षरातीत–परमात्मासँग अभिन्न हुन्छ। यस प्रक्रियाले संसारका मोह–भ्रमबाट परि सच्चा आनन्द र अमरता प्रदान गर्छ। अन्ततः, संपूर्ण चेतनाले आत्म–शाश्वत शान्ति र मुक्तिको अनुभूति गर्छ।

विक्रम संवत १७१५ तिर महामति श्री प्राणनाथजीले प्रत्यक्ष विषयवस्तुका रूपमा सम्पूर्ण ब्रह्मज्ञान प्रस्तुत गर्नुभएको थियो, जुन तारतम सागर (या तारतम वाणी, श्री मुखवाणी, कुलजम स्वरूप, श्री स्वरूप साहेब) नामक विशाल धार्मिक ग्रन्थको रूपमा सिद्ध भयो। यसको १४ ग्रंथ, ५२७ प्रकरण र १८,७५८ चौपाइहरू छन् । यसले हिन्दू र इस्लामी पन्थीय ज्ञानलाई क्रमशः प्रारम्भ र मध्य भागमा प्रस्तुत गर्दै अन्त्यका ग्रन्थहरूमा अक्षरातीत परमधाम र ब्रह्म–ज्ञानको विस्तृत विवेचना गरेको छ।

श्री मुखवाणी अक्षरातीत युगल स्वरूप (श्री राजजी–श्री श्यामाजी) बाट अवतरित अलौकिक ब्रह्मज्ञान हो, जुन मानवीय बुद्धिबाट प्रेरित नभएर पूर्णरूपेण ब्रह्मरूप हो । यस ज्ञानलाई ‘कुलजम स्वरूप’ पनि भनिन्छ, जसमा कुरानको क़ुलज़ुम नदीप्रतिकरमा, भवसागरमा फसेका आत्माले मुक्तिको मार्ग पाउँछन्। यसरी प्रेम, एकत्व र आत्म–उन्मुक्तता तरंगित हुन्छ।

श्री प्राणनाथजी र वाणीबीच कुनै भेद छैन—उहाँ आफैं वाणीको कलेवर यस वाङ्मय–स्वरूपले भक्तलाई  कथा सुनाउँदैन, तर चेतनामा प्रत्यक्ष अनुभूति पैदा गर्छ, श्रद्धा जाग्रत गर्छ र आत्म–प्रबोधन–मार्गप्रदर्शन समर्पित गर्छ।तारतम वाणीका चौध ग्रन्थहरू प्रत्येकले विशिष्ट आध्यात्मिक पक्षहरू प्रस्तुत गर्दै आत्मा र ब्रह्मबीचको सम्बन्धलाई बहुआयामिक रूपमा उद्घाटित गर्छन्। यी ग्रन्थहरू  भजन वा कथा मात्र होइनन्, यिनीहरू दिव्य चेतनाका स्रोत हुन्, जसले साधकलाई आत्म–प्रबोधनको मार्गमा अघि बढाउँछन्। ‘रास’ ग्रन्थमा युगल–प्रेमलीलाको दिव्यता वर्णन गरिएको छ, जसमा ब्रज–लीलाको माधुर्य, श्री राज–श्यामाको दिव्य रसात्मक मिलन र आत्माको परमात्मासँगको अन्तःसाक्षात्कार प्रस्तुत हुन्छ। यो ग्रन्थ भक्तिलक्ष्य भावनालाई जागृत गर्छ। त्यसैगरी, ‘प्रकाश’ ग्रन्थले जन्म–मरणको रहस्य, मायाको प्रभाव, आत्मा र ब्रह्मबीचको सूक्ष्म भिन्नता र अन्ततः यिनको अद्वैत स्वरूपको व्याख्या गर्छ। यो ज्ञानमार्गको प्रवेशद्वार हो।

‘खटऋतु’ मा विरह–रसको गूढता पाइन्छ, जसमा आत्मा–परमात्माबीचको अलगावले उत्पन्न गरेको शोक, अभिलाषा र व्याकुलताको  चित्रण गरिएको छ। यो रस–मार्गको प्रतिनिधि ग्रन्थ हो। ‘कलस’ ले ब्रज–रासमा प्रेम–विरह–जागरणमार्फत आत्म–भक्ति–साक्षात्कारको पथ खोल्छ। त्यसैगरी, ‘सनन्ध’ ग्रन्थ हिन्दू शास्त्रहरू र इस्लामी कुरानका श्लोकहरूलाई संयोजन गरी द्वैत धर्मको समन्वय प्रयास गर्छ। ‘किरन्तन’ ले सम्पूर्ण विषयवस्तुहरूको पुनः समिक्षा गर्दै निपुणता र अभ्यासको गहिराइ प्रस्तुत गर्छ।

‘खुलासा’ ज्ञानको सार ग्रन्थ हो, जसमा वेद, कुरान, गीता, पुराण आदि सबैको मर्म समेटिएको छ। यसले ज्ञान, धर्म र तत्वदर्शनलाई एक सूत्रमा बाँध्छ। ‘खिलवत’ अन्तःपुर प्रेमयोगको  व्याख्या हो, जसमा मारिफतको मार्ग र आत्म–विलीनताको सूक्ष्म चेतनात्मक बोध पाइन्छ। ‘परिकरमा’ मा परमधामको अष्टप्रहर–लीला र आत्म–परिक्रमा–भक्ति उजागर गरिएको छ। अन्ततः, ‘सागर’, ‘सिनगार’ र ‘सिंधी’ जस्ता ग्रन्थहरूले प्रेम, श्रृंगार, ज्ञान र एकत्वमार्फत आत्मा–ब्रह्मको मूल स्वरूपसम्मको दिव्य यात्रा सम्पन्न गराउँछन्। यी सबै ग्रन्थहरूको संगठित अध्ययनले आध्यात्मिक जीवनको संरचना, चेतना–विकास र ब्रह्म–साक्षात्कारको सार्थक मार्ग देखाउँछ।

तारतम वाणी कुनै विशिष्ट सम्प्रदायको मात्र नभई समग्र मानव–समाजका लागि आध्यात्मिक मार्गप्रदर्शक हो। यसले धर्म–संस्कृति–नीति–सामाजिक समस्याहरूको समाधन दिने क्षमता राख्छ । उदाहरणार्थ, महात्मा गान्धीज्यूका जीवनमा प्रनामी सम्प्रदायको प्रभाव थियो—उहाँका परिवारले कुरान र गीता दुवै पढ्थे, प्रत्यक्ष प्रमाण पनि मिल्छ । यस्तो बहुपक्षीय दृष्टिकोणले सहिष्णुता, एकता र आध्यात्मिक सहअस्तित्वका मूल्यमानहरूलाई संस्थागत बनाउँछ।

संक्षेपमा, तारतम वाणी–मार्गले ब्रह्म–प्रेम, ज्ञान, भक्ति र समाधिको सवल मार्ग प्रस्तुत गर्छ। यसले अहंकार त्याग, मोक्ष–प्राप्ति र परमधाम–अभिव्यक्ति तर्फ आत्मालाई उन्मुख गर्छ। वाणी आफैं ब्रह्म, वाणी र वाङ्मय–स्वरूप हुनुको कारणले, धार्मिक सीमा नाघेर सच्चा आध्यात्मिक अनुभव उत्पन्न गर्छ। मानव जीवनमा यसको अमूल्य प्रभाव—शान्ति, एकात्मता, अन्तर्निहित प्रेम–ज्ञान जागरण, जीवन–मूल्य–असीमित छ।

यस प्रकार, मुक्ति, प्रेम र आत्म–प्रकाश तीनवटै  सम्बन्धित अवधारणाहरू हुन् जसले मानव जीवनलाई उच्चतम उद्देश्य र सार प्रदान गर्छन्। जहाँ प्रेमले आत्मालाई शुद्ध बनाउँछ, त्यहीँ आत्म–प्रकाशले जीवनलाई नयाँ अर्थ र दिशा दिन्छ। मुक्ति त्यो अवस्था हो जहाँ प्रेम र प्रकाशको मेलबाट मन पूर्णरूपमा स्वतन्त्र, शान्त र आनन्दित हुन्छ। यो मार्ग कठिन भए तापनि, यसको गहिराई र सौन्दर्यले मानवलाई आध्यात्मिक उन्नतिको अपरिहार्य यात्रामा लाग्न प्रेरित गर्दछ।

यसैले मुक्ति प्राप्तिका लागि प्रेमलाई अँगाल्नु अनिवार्य छ—प्रेम जसले मनका तमसलाई उज्यालो बनाउँछ र आत्मामा सत्यमय प्रकाश प्रज्वलित गर्छ। यो प्रेमले मात्र हामीलाई सत्यको अनुभूति गराएर जीवनको अन्तिम सत्यमा पुग्न सकिन्छ। प्रेमबाट उजागर आत्म–प्रकाश नै मुक्ति प्राप्तिको सार हो, जसले जीवनलाई पूर्णता र शान्तिमयता प्रदान गर्छ।