“अन्तरात्मा नै धर्मको दीप हो, र त्यसको ज्योति नै मानवताको अमर आलोक।”

“अन्तरात्मा नै धर्मको दीप हो, र त्यसको ज्योति नै मानवताको अमर आलोक।”

तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव जीवन चेतना, विवेक र आत्मानुभूतिको अनवरत यात्रा हो। साँचो रूपान्तरण तब आरम्भ हुन्छ, जब प्राणीले बाह्य ऐश्वर्य र क्षणिक सुखभन्दा भित्री आत्म–प्रकाशतर्फ दृष्टि दिन जान्छ। आत्मचेतना भन्नाले मनुष्यको अन्तरगत गहिराइमा अवस्थित त्यो स्फुलिङ्ग हो, जसले उसलाई आफ्नो विचार, आचरण, भावनात्मक तरङ्ग र कर्मफलको बोध गराउँछ। यही चेतनाको आलोकले मानिसलाई सत्–असत्, उचित–अनुचित, धर्म–अधर्म छुट्याउने सामर्थ्य दिन्छ।

आत्मचेतना आत्मज्ञानको पहिलो द्वार हो। “म को हुँ?”, “मेरो कर्म र अस्तित्वको प्रयोजन के हो?” — यी प्रश्नहरू आत्मसंवादको मूल मन्त्र हुन्। आत्मचेतना बिना नैतिकता दिशाहीन हुन्छ, किनभने नैतिक मूल्यहरू कुनै नियमपुस्तकबाट होइन, अन्तरआत्माको आलोकबाट जन्मिन्छन्।नैतिक अनुशासन आत्मसंयम, धैर्य र सत्यनिष्ठामा टेकेको जीवनदर्शन हो। चेतनायुक्त व्यक्तिको निर्णय विवेकले तौलिन्छ, स्वार्थले होइन। असत्य बोल्ने लोभ उठ्दा पनि अन्तरआवाज कानमा फुसफुसाउँछ — “यो मार्ग विनाशको द्वार हो।” त्यसरी आत्मचेतनाले मानवलाई अधर्मबाट धर्मतर्फ, स्वार्थबाट परमार्थतर्फ निर्देशित गर्छ।

व्यक्तिगत स्तरमा आत्मचेतना आत्मअनुशासनको आधार हो। यसले लोभ, क्रोध, ईर्ष्या र अहंकारका तरङ्गहरूलाई शान्त पार्छ, र मनमा धैर्य, क्षमा र करुणाको वृत्ति जगाउँछ। आत्मचेतनायुक्त व्यक्ति अरूको पीडा महसुस गर्न जान्दछ, र बिना अपेक्षा सहयोगको हात बढाउँछ।
सामाजिक तहमा, जागृत चेतनाले परोपकार र सहानुभूतिको संस्कृति फैलाउँछ। जब मनुष्य अरूलाई बाहिरी रूपमा होइन, आत्मीय अस्तित्वका रूपमा हेर्न थाल्छ, तब समाजमा करुणा, न्याय र सौहार्दको फूल फुल्न थाल्छ।नैतिक स्तरमा, आत्मचेतना सत्कर्मप्रति आकर्षण र दुष्कर्मप्रति वितृष्णा जगाउँछ। चेतनायुक्त मनुष्य लोभ, भय वा स्वार्थले विचलित हुँदैन। सत्य, अहिंसा, ईमानदारी र करुणा उसका चरित्रका मेरुदण्ड बन्छन्। यस्ता गुणहरूले व्यक्ति मात्र होइन, समग्र समाजलाई नैतिक उचाइमा उकास्छन्।

अन्तरात्माको आवाज मानिसलाई केवल निजी हितमा होइन, समष्टिको कल्याणमा सोच्न प्रेरित गर्छ। रामायण र महाभारतका पात्रहरूले यही दर्शन देखाएका छन्— अन्तरात्माको निर्देशनमा हिँड्दा निर्णय त कठिन हुन्छ, तर न्याय शाश्वत रहन्छ।दैनिक जीवनमा पनि यही अन्तरआवाज हाम्रो भावना, लालसा र भ्रमको बीच सत्यको दिशा देखाउने कम्पास हो। यसले नियमको पालन मात्र होइन, भित्री अनुशासन र नैतिक दृढताको अभिवृद्धि गर्छ।अन्तरात्माको मार्गदर्शनले मानिसमा सहिष्णुता, क्षमाशीलता र न्यायप्रियता उत्पन्न गर्छ। नेतृत्व, प्रशासन वा निर्णय–प्रक्रियामा यो चेतना मिसिँदा परिणाम निष्पक्ष, पारदर्शी र धर्मसम्मत हुन्छ। यही हो सुशासनको मूल आत्मा, जसमा समाजले विश्वास टेकेको हुन्छ।

शास्त्र र पुराणहरूले पनि यस सिद्धान्तलाई उद्घोष गरेका छन्। नारायण, राम, कृष्ण जस्ता आदर्श व्यक्तित्वहरू सदा धर्म, सत्य र न्यायका मार्गमा अडिग रहे। तिनीहरूको निर्णय केवल व्यक्तिगत स्वार्थका लागि होइन, सम्पूर्ण सृष्टिको सम्यक्‌ हितका लागि थियो। आधुनिक जीवनमा पनि यदि मानिसले अन्तरात्माको आवाजलाई मार्गदर्शक बनायो भने, उसको प्रत्येक कर्म समाज र राष्ट्रको नैतिक उत्थानतर्फ उन्मुख हुन्छ।नैतिक व्यवहारको विकास शिक्षा र आत्मविचारको संयोजनमा निहित छ। केवल ज्ञान पर्याप्त हुँदैन— आत्म–अवलोकन, ध्यान र मूल्य–अभ्यास अनिवार्य छन्। बाल्यकालदेखि नै विद्यालय र परिवारले बालकमा आत्मसंवाद र विवेकशीलताको बीउ रोप्नुपर्छ। घरका बृद्धबुजुर्गको आचरण नै त्यस्ता नैतिक शिक्षाका मौन शिक्षक हुन्।

अन्तरात्माको निर्देशनमा लिइएका निर्णयहरू केवल तत्कालिक लाभका लागि होइन, दीर्घकालीन प्रतिष्ठा र स्थायित्वका लागि हुन्। विद्यार्थीले परीक्षा पास गर्न छल गर्न सक्दैन; अन्तरात्मा भन्छ, “सत्य प्रयास नै स्थायी विजय हो।” समयसँगै त्यही सत्यनिष्ठ व्यक्ति समाजको नैतिक स्तम्भ बन्छ।यसरी, अन्तरात्माले निर्देशित आचरणले मानिसलाई आत्मसन्तुष्टि, आत्मसम्मान र आध्यात्मिक परिपूर्णता दिन्छ। यस्तो चेतनायुक्त जीवनले समाजमा करुणा, सहयोग र न्यायको वातावराण निर्माण गर्छ। आजको उपभोक्तावादी युगमा जहाँ स्वार्थ, लोभ र प्रतिस्पर्धाले मानवीय मूल्यहरू विस्थापित गरिरहेका छन्, त्यहाँ अन्तरात्माको आवाज नै सत्यको अन्तिम दीपशिखा बनेको छ।

आत्मचेतनाले मानिसलाई तीन तहमा रूपान्तरण गर्छ—पहिलो, आत्मसंयममा आधारित व्यक्तिगत शुद्धता; दोस्रो, सहानुभूति र परोपकारमा आधारित सामाजिक योगदान; र तेस्रो, सत्कर्म र धर्मपालनमा आधारित नैतिक आदर्श। यही तिहरी रूपान्तरणले साधारण जीवनलाई आध्यात्मिक यात्रामा परिणत गर्छ।हिन्दु दर्शनमा आत्मचेतनालाई “आत्मज्ञान” भनिन्छ। उपनिषदहरूका वाक्यहरू — “आत्मानं विद्धि” (आफ्नो आत्मालाई चिन्नु) — यही सूत्र हो। भगवद्गीतामा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई कर्मयोग, ज्ञानयोग र भक्तियोगको माध्यमबाट आत्मचेतनामा स्थिर रहन शिक्षा दिएका छन्। जब आत्मा आफ्नो वास्तविक स्वरूप बुझ्छ, तब लोभ, मोह र क्रोधका विकारहरू क्षय हुन्छन्।

आजको भौतिकतावादी सभ्यतामा, मानिस बाह्य उपलब्धिमा त चम्किलो छ, तर भित्री शान्ति हराएको छ। योग, ध्यान, मौन–साधना र आत्मसंवादमार्फत मानिसले पुनः आफूभित्र फर्कन सक्छ। जब चेतनाको यो अभ्यास गहिरिन्छ, जीवन नै नैतिक मूल्यमा रूपान्तरित हुन्छ।जीवनको सार्थकता केवल सफलता वा प्रतिष्ठामा होइन, चेतनाको उन्नतिमा निहित छ। नैतिक रूपान्तरणको स्रोत बाह्य नियम होइन, अन्तरआत्माको स्पन्दन हो। जब मानिस आफ्नै अन्तरको आवाज सुन्छ, तब उसले सत्य–असत्य छुट्याउने र सदाचारमा स्थिर रहने शक्ति प्राप्त गर्छ।नैतिक अनुशासन चेतनाबाट जन्मिन्छ, डरबाट होइन। चेतनायुक्त मनुष्य अरूको अधिकारको आदर गर्छ, पीडामा सहभागी हुन्छ, र समाजमा दया, सहिष्णुता र सहयोगको भाव फैलाउँछ।आध्यात्मिक दृष्टिले, जीवन केवल बाँच्ने क्रिया होइन; यो आत्म–सुधार, करुणा, क्षमा र सहअस्तित्वको यात्रा हो। धर्म केवल अनुष्ठान होइन— आफ्नै अन्तरात्मासँगको संवाद हो। यही संवादले जीवनमा नैतिकता, स्थायित्व र शान्तिको सुगन्ध ल्याउँछ।अन्ततः, जब नागरिकका विचार, वाणी र कर्म अन्तरात्माको आलोकले निर्देशित हुन्छन्, तब समाजमा स्थायी शान्ति, सुशासन र नैतिक समृद्धि सम्भव हुन्छ।
अतः, अन्तरात्माको मार्गदर्शनमा आधारित नैतिक निर्णय र व्यवहार केवल व्यक्तिगत नैतिकता होइन— यो न्याय, सुशासन र मानव सभ्यताको मूल स्तम्भ हो।
यदि प्रत्येक व्यक्ति, नेतृत्वकर्ता र प्रशासकले आफ्नो अन्तरआवाजलाई निर्णयको केन्द्र बनायो भने, राष्ट्र नैतिक प्रकाशको मार्गमा पुनर्जन्म लिन्छ।
किनभने “अन्तरात्मा नै धर्मको दीप हो, र त्यसको ज्योति नै मानवताको अमर आलोक।”