भ्वाइस खबर
नैतिक आत्मनिरीक्षण र समाज सुधारको बाटो
तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव,नेपाल सरकार
नेपालको सामाजिक, राजनीतिक र प्रशासनिक क्षेत्रमा पछिल्ला वर्षहरूमा देखिएका विकृति, विसंगति र पतनले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ—के हामी आत्मनिरीक्षण गर्न सक्षम छौं? हाम्रो समाजमा प्रायः अरूको दोष देखाउने, आलोचना गर्ने चलन व्यापक छ। तर वास्तविक प्रश्न यो हो—हामी स्वयं कति नैतिक छौं?
समाज सुधारको मूल आधार नैतिक चेतना र आत्मनिरीक्षण हो। कुनै पनि राष्ट्रको सामाजिक, राजनीतिक वा प्रशासनिक संरचना केवल नियम, कानून र संस्थागत ढाँचामा निर्भर हुँदैन; यसका मूल तत्व व्यक्तिगत र सामूहिक नैतिकताको प्रतिबिम्बमा समाहित हुन्छन्। जब नागरिक, नेताहरू र कर्मचारीहरूले आफ्ना कर्तव्य, आचरण र निर्णयहरूको मूल्यांकन गर्दै आत्मनिरीक्षण गर्छन्, तब मात्र समाज सुधारको वास्तविक संभावना सिर्जना हुन्छ।
नेपालजस्तो परिवर्तनशील समाजमा प्रायः अरूको दोष देखाउन र आलोचना गर्न सहज हुन्छ, तर आफ्नै कमजोरी बुझ्ने अभ्यास कमै हुन्छ। नेताहरू वाचा र घोषणापत्रमा सीमित रहन्छन्, प्रशासनिक कर्मचारीहरूले नियम उल्लंघन वा घूसलाई सामान्य व्यवहार ठान्छन्, र नागरिकहरूले व्यक्तिगत जिम्मेवारीको बेवास्ता गर्छन्। यस्तो परिस्थितिमा, दोषारोपण मात्र व्यापक हुन्छ, तर सुधारको बाटो बन्द हुन्छ। यही कारणले नैतिक आत्मनिरीक्षण अनिवार्य छ।
आत्मनिरीक्षणको अर्थ आफ्ना गल्ती पहिचान गर्नु मात्र होइन; यसले व्यक्तिगत मूल्य, सामाजिक उत्तरदायित्व र निर्णय क्षमतामा सुधार ल्याउँछ। जब व्यक्ति आफ्नो आचरणको मूल्यांकन गर्छ, तब ऊ आलोचक मात्र नभई सुधारक बन्छ। समाजमा यो अभ्यास फैलिन थालेपछि व्यक्तिगत जिम्मेवारीको बोध जाग्छ, पारदर्शिता बढ्छ र विश्वासको वातावरण सिर्जना हुन्छ। यसले दीर्घकालीन सामाजिक स्थायित्व, न्याय र मेलमिलापको आधार तयार पार्छ।
शैक्षिक प्रणाली, परिवार र समाजले नैतिक शिक्षा र आत्मविवेचनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। विद्यालय स्तरबाट नैतिक मूल्य, सामाजिक उत्तरदायित्व र आलोचनात्मक सोच सिकाइन्छ भने युवापुस्तामा जिम्मेवारी, धैर्य र सहिष्णुता विकास हुन्छ। यसरी सिकाइएका मूल्यहरू केवल व्यक्तिगत जीवनमा सीमित हुँदैनन्; तिनीहरू समाज सुधारको सशक्त माध्यम बन्न सक्छन्।
नैतिक आत्मनिरीक्षण व्यक्तिको उन्नति मात्र होइन; यो समाज सुधारको पहिलो, स्थायी र अटल आधार हो। यही अभ्यासले राष्ट्रलाई केवल नियमको पालनमा सीमित नराखी, मानवीय मूल्य, न्याय र स्थायित्वका मार्गमा अग्रसर बनाउँछ।
नैतिकता सच्चरित्रता, इमान्दारी र विवेकको प्रतिबिम्ब हो। यी मूल्यहरू समाजको मेरुदण्ड हुन्। तर, नेपालमा सार्वजनिक जीवनदेखि निजी क्षेत्रसम्म नैतिकता घटेको छ। नेताहरू भ्रष्टाचारमा फसेका छन्, कर्मचारीहरूले घूसलाई सामान्य व्यवहार ठानेका छन्, नागरिकहरू नियम उल्लंघनमा अडिग छन्। यस्तो परिवेशमा अरूको गल्ती देखाइ आत्म सुधारको सट्टा दोषारोपण गर्नेलाई नैतिक चेतनाको प्रतिनिधि भन्न सकिन्न।
राजनीतिमा नैतिक गिरावट सबैभन्दा स्पष्ट छ। नेताहरू जनताको सेवक होइन, स्वार्थी खेलाडी जस्ता देखिन्छन्। निर्वाचन र घोषणापत्रका वाचा प्रायः अधुरा रहन्छन्। सरकार असफल हुँदा सत्तारुढ दल विपक्षीलाई दोष दिन्छ, विपक्षी दल सरकारको असफलता देखाउने प्रयासमा लाग्छ। तर कसैले कहिल्यै आत्मनिरीक्षण गर्दैन—मैले के योगदान गरेँ? मेरो भूमिकाले समाजमा के प्रभाव पार्यो?
सार्वजनिक सेवा क्षेत्र पनि आत्मनिरीक्षणको अभावबाट पीडित छ। घूसबिना काम नहुने संस्कृति व्याप्त छ। सेवाग्राहीले कर्मचारीलाई दोष दिन्छन्, कर्मचारीले जनताको दबाबलाई दोष दिन्छन्। प्रशासनिक ढिलासुस्ती, फाइल अलपत्र, पारदर्शिता नहुनु, सेवा गुणस्तर घट्नु—all यी समस्याहरू समाधान गर्न प्रशासनले कहिल्यै आफैंलाई हेरेको छैन।
सामाजिक व्यवहार पनि यस्तै छ। अरूको आलोचना र दोष देखाउन हामी तत्पर हुन्छौं, तर आफ्ना गल्ती र कमीकमजोरीप्रति बेखबर रहन्छौं। सामाजिक सञ्जालमा कसैको व्यक्तिगत जीवन, धर्म, संस्कृतिमा टिप्पणी गर्ने चलन बढेको छ, तर आफ्नो योगदान, आचरण वा सुधारबारे सोच्ने समय कमै छ। यसबाट सामाजिक सद्भाव भंग हुन्छ, सम्बन्ध कमजोर हुन्छ र विश्वासमा कमी आउँछ।
नेपालको युवापुस्ता भविष्यका कर्णधार हुन्। उनीहरूमा चेतना र विद्रोहको हिम्मत छ, तर कहिलेकाहीँ उनीहरू पनि आलोचना र दोषारोपणको संस्कारमा अल्झिन्छन्। बेरोजगारी, अवसरको अभाव र राजनीतिक हस्तक्षेपको कारण उनीहरू असन्तुष्ट छन्। तर आत्मदर्शन र आत्म सुधारको अभ्यास नहुँदा सुधारको सम्भावना सीमित हुन्छ।
यस अवस्थामा हाम्रो शिक्षा प्रणाली, समाज र राज्य संयन्त्रले नैतिक शिक्षा, आत्मविवेचन र आलोचनात्मक सोच प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ। विद्यालय र विश्वविद्यालय स्तरबाट नैतिक शिक्षा, सामाजिक उत्तरदायित्व र आत्मनिरीक्षण सिकाउनुपर्छ। केवल दोष देखाउनु पर्याप्त छैन; आफूले समाजका लागि के योगदान दिन सक्छु भनेर सोध्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।
समाज सुधारको बाटो व्यक्तिगत परिवर्तनबाट शुरू हुन्छ। ऐनामा हेरेर आफ्नो प्रतिबिम्ब बुझ्ने अभ्यास, आफ्ना कमजोरी स्वीकार्ने साहस र आत्म सुधारको निरन्तर प्रयास नै राष्ट्रको नैतिक आधार तयार पार्छ। जब नागरिक, नेतृत्व र संस्थाहरूले यही मार्ग अपनाउँछन्, तब मात्र पारदर्शी प्रशासन, न्यायपूर्ण नीति र समृद्ध समाजको संरचना सम्भव हुन्छ।
हाम्रो समाजले अब ‘ऐनामा हेर्ने’ संस्कार अपनाउनुपर्छ। ऐना केवल अनुहार हेर्ने साधन होइन, आत्मनिरीक्षणको प्रतीक हो। ऐनामा हेरेर—“म के गर्दैछु? म समाजका लागि जिम्मेवार छु कि केवल आलोचक?”—भन्ने अभ्यास गर्दा मात्र परिवर्तन सम्भव हुन्छ। दोष देखाउने आँखा भन्दा दोष स्वीकृत गर्ने विवेक महत्वपूर्ण छ।
नेपालजस्तो परिवर्तनशील समाजमा सुधारका प्रयास भइरहेका छन्, तर ती प्रभावकारी बनाउन व्यक्तिगत र सामूहिक नैतिकता पुनर्स्थापित हुनुपर्छ। जबसम्म हामी ऐनामा हेरेर आफ्ना कमजोरी बुझ्दैनौं, सुधारको यात्रा अधुरो रहन्छ। अरूको गल्ती देख्नुअघि एकपटक आफैंलाई हेर्ने संस्कार अपनाउनुपर्छ। ऐनाले देखाउने हाम्रो प्रतिबिम्बले नै परिवर्तनको सुरुवात गर्नेछ।
भ्वाइस खबर
प्रतिक्रिया