आत्मचेतनाबाट अनुशासित जीवनतर्फ   

आत्मचेतनाबाट अनुशासित जीवनतर्फ

तोमनाथ उप्रेती

                                                       उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव जीवन मूल्य, आचरण र चेतनाको समन्वित यात्रा हो। जब मानिस आफ्नो अन्तरमनलाई बुझ्न सुरु गर्छ, तब मात्र उसको जीवन सार्थक र उद्देश्यपूर्ण बन्छ। जीवनलाई मूल्यवान बनाउनका लागि आत्मचेतना सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधार हो। आत्मचेतनाको अभ्यासले आचरणलाई सकारात्मक बनाउँछ, जुन अन्ततः व्यक्तिगत जीवन, परिवार र समाज दुवैलाई रूपान्तरण गर्ने आधारशिला हो।आत्मचेतना  आफ्नै सोच, भावना, कमजोरी, शक्ति र उद्देश्यलाई बुझ्ने क्षमता हो। मानिसलाई संसार जित्नु अघि आफूलाई जित्नुपर्छ भन्ने भनाइ यसैसँग जोडिएको छ। जब हामी आफैंलाई चिन्ने प्रयास गर्छौं, त्यतिबेला मात्र आचरण सुधारको बाटो खुल्छ।

समाजमा देखिने अपराध, भ्रष्टाचार, हिंसा, असमानता र नैतिक पतनको मूल कारण आत्मचेतनाको अभाव हो। जब मानिस भोगविलासमा डुब्छ र भित्रको आवाज सुन्दैन, त्यतिबेला उसले गलत निर्णय लिन्छ। यस्तो गलत आचरणले समाजलाई पनि क्षतिग्रस्त बनाउँछ। त्यसैले आचरणको रूपान्तरण अपरिहार्य हुन्छ। आचरण परिवर्तन अन्तरमनबाट सुरु हुने सुधार हो।

मानव जीवनको गुणस्तर बाह्य उपलब्धिभन्दा बढी आन्तरिक चेतनामा आधारित हुन्छ । आत्मचेतना आफूलाई चिन्ने, आफ्ना विचार, भावना र कर्मको प्रभाव बुझ्ने क्षमता हो । जब व्यक्ति आत्मचेतनशील हुन्छ, उसले जीवनलाई आकस्मिक प्रतिक्रिया होइन, विवेकपूर्ण निर्णयका आधारमा अघि बढाउँछ । यही आत्मचेतनाले अनुशासनको जग बसाल्छ, जसले जीवनलाई दिशाहीनताबाट उद्देश्यपूर्ण यात्रातर्फ डोर्याउँछ ।

आधुनिक समाजमा सुविधा र स्वतन्त्रताको विस्तारसँगै अनुशासनलाई बाध्यताको रूपमा बुझ्ने प्रवृत्ति बढेको छ । तर अनुशासन कुनै बाह्य नियन्त्रण होइन, आत्मचेतनाबाट उत्पन्न स्वेच्छिक प्रतिबद्धता हो । जब व्यक्ति आफ्ना कर्तव्य, सीमाना र उत्तरदायित्वप्रति सचेत हुन्छ, तब आचरण स्वतः संयमित र मर्यादित बन्छ । आत्मचेतनाविहीन स्वतन्त्रता अव्यवस्था जन्माउँछ भने आत्मचेतनायुक्त अनुशासनले व्यक्तित्वलाई परिपक्व बनाउँछ ।

आत्मचेतनाबाट विकसित अनुशासनले सामाजिक र संस्थागत आचरणलाई पनि सुदृढ बनाउँछ । यसले समय, शक्ति र संसाधनको सदुपयोग सम्भव बनाउँदै नैतिकता, सहनशीलता र जिम्मेवारीलाई व्यवहारमा उतार्छ । त्यसैले आत्मचेतनाबाट अनुशासित जीवनतर्फको यात्रा मानव विकासको सबैभन्दा मूल्यवान मार्ग हो, जहाँ स्वतन्त्रता र मर्यादा सन्तुलित रूपमा सहअस्तित्वमा रहन्छन् ।

आत्मचेतना नै आचरण रूपान्तरणको आधार हो। जसरी जरा बलियो भए मात्र रुख मजबुत हुन्छ, त्यसरी नै आत्मचेतना दृढ भए मात्र आचरण सही दिशामा रूपान्तरण हुन्छ। आत्मचेतना बिना आचरण सुधार गर्ने प्रयास सतही हुन्छ र दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्दैन। आत्मचेतना भएका मानिसले आफ्नो बोलाइ, चालचलन, निर्णय र व्यवहारलाई विवेकपूर्ण ढंगले नियन्त्रित गर्न सक्छन्।

मानव सभ्यताको सार नै नैतिक मूल्यमा टेकेको हुन्छ। सत्य, अहिंसा, करुणा, धैर्य, संयम, सहिष्णुता जस्ता मूल्य आत्मचेतनाबाट नै पोषित हुन्छन्। उदाहरणका लागि, आत्मचेतना भएको व्यक्तिले चोरी, झुट बोल्ने वा अरूलाई हानी पुर्याउने कार्य गर्ने सोच राख्दैन। बरु उसले आफ्ना कमजोरीलाई स्वीकार गरेर सुधारतर्फ लाग्छ। यसरी नैतिक मूल्य आत्मचेतनाबाट जीवन्त हुन्छन् र आचरणमा प्रतिबिम्बित हुन्छन्।

व्यक्तिगत जीवनमा अनुशासनको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। आत्मचेतना बिना अनुशासन सम्भव छैन। बिहान छिट्टै उठ्ने बानी, नियमित अध्ययन वा श्रम, स्वास्थ्यप्रति सजगता, समयको सदुपयोग जस्ता अनुशासनात्मक आचरण आत्मचेतनाबाट नै उत्पन्न हुन्छन्। आत्मचेतना भएको मानिसले जीवनलाई लक्ष्यमुखी बनाउँछ र आफ्नो सम्भावनालाई अधिकतम प्रयोग गर्छ। यसरी आत्मविकास सम्भव हुन्छ।

समाज व्यक्तिहरूको संयोजन हो। जब प्रत्येक व्यक्ति आत्मचेतनशील हुन्छ, तब समाजमा स्वतः सुधार आउँछ। उदाहरणका लागि, ट्राफिक नियम पालना गर्नु, सार्वजनिक सम्पत्तिको रक्षा गर्नु, सरसफाइमा ध्यान दिनु जस्ता स–साना आचरणले समाजलाई सभ्य र अनुशासित बनाउँछ। आत्मचेतना बिना मानिस नियम उल्लंघन गर्छ र समाजमा अराजकता फैलिन्छ। त्यसैले समाज सुधारको पहिलो आधार व्यक्तिगत आत्मचेतना हो।

शिक्षा आचरण सुधारको माध्यम हो। तर यदि शिक्षा आत्मचेतनासँग जोडिएन भने त्यो प्रमाणपत्र कमाउने साधन मात्र हुन्छ। साँचो शिक्षा जीवनलाई अनुशासित, नैतिक र उद्देश्यपूर्ण बनाउन सहयोग गर्ने प्रक्रिया हो। त्यसैले विद्यालय, विश्वविद्यालय र परिवारले शिक्षासँगै आत्मचेतनाको अभ्यास गराउन आवश्यक हुन्छ।

नेतृत्वको गुण आत्मचेतनाबाट विकसित हुने चरित्र हो। आत्मचेतना भएको नेता स्वार्थ होइन, समाजको हितका लागि निर्णय गर्छ। इतिहासले प्रमाणित गरेको छ कि आत्मचेतना नभएका नेताहरूले भ्रष्टाचार, अत्याचार र अराजकता जन्माएका छन्। जबकि आत्मचेतना भएका नेताले न्याय, समानता र विकासलाई प्राथमिकता दिएका छन्।

आत्मचेतना जन्मजात हुने कुरा होइन, यसलाई अभ्यास गरेर प्राप्त गर्न सकिन्छ। ध्यान, आत्ममूल्यांकन, सकारात्मक सोच, लेखन अभ्यास, आफ्नो कमजोरीलाई स्वीकार्ने बानी आदि आत्मचेतना बढाउने उपायहरू हुन्। दैनिक जीवनमा आफूले गरेका कामलाई समीक्षा गर्ने बानीले पनि आत्मचेतनालाई गहिरो बनाउँछ।

हाम्रो आचरण, जसले व्यक्तिको स्वभाव, निर्णय, व्यवहार र समाजमा प्रभाव निर्धारण गर्छ, त्यो बाह्य अनुशासन वा कानुनी दण्डद्वारा मात्र स्थायी रूपले सुधार गर्न सकिँदैन। आचरणको वास्तविक, दीर्घकालीन रूपान्तरणको मूल श्रोत आत्मचेतना र अध्यात्म हो—त्यो गहिरो आन्तरिक अनुभूति, जसले जीवनको गहिराइ बुझ्न सिकाउँछ, अरूको पीडा महसुस गर्न सक्ने संवेदना विकास गर्छ, र प्रत्येक कर्मलाई सत्य, करुणा र विवेकको कसौटीमा तौल्न प्रेरित गर्छ।

जब मानिस आत्मचेतनाको उच्च स्तरमा पुग्छ, तब उसले बाह्य संसारसँगको सम्बन्ध मात्र होइन, आफूभित्रको लोभ, अहंकार, मोह र असंयमको जरा पनि देख्न थाल्छ। यही आत्मावलोकनले परिवर्तनको दिशा निर्देश गर्छ। बाहिरी नियमहरूले व्यवहारलाई नियन्त्रण गर्न सक्छन्, तर अध्यात्मले मनको उत्प्रेरणा नै रूपान्तरण गर्छ। जब उत्प्रेरणा नै शुद्ध हुन्छ, तब कर्म स्वतः धर्ममय र सुसंयमित बन्न पुग्छ। गीता (अध्याय ६) मा कृष्णले अर्जुनलाई भन्छन्—“उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्”, अर्थात् “आफ्नो आत्माबाट आफैलाई उन्नत गर, अधोगति नगर।” यहाँ आत्म-उन्नति भनेको चेतनाको विस्तार हो—जो बाह्य इच्छाबाट होइन, आन्तरिक विवेकबाट सञ्चालित हुन्छ।

जीवनलाई सार्थक बनाउन आत्मचेतना अनिवार्य छ। आत्मचेतनाले नै आचरण सुधार गर्छ, जसले अन्ततः व्यक्तिगत, सामाजिक र राष्ट्रिय जीवनमा समृद्धि ल्याउँछ। यदि हामीले समाजलाई स्वच्छ, अनुशासित र समृद्ध बनाउन चाहन्छौं भने प्रत्येक व्यक्तिले आत्मचेतनाको अभ्यास गर्नुपर्छ। आत्मचेतना नै जीवनको मूल्यवान मार्गदर्शक हो, जसले मानिसलाई मानवताको साँचो बाटोतर्फ डोर्याउँछ।