भ्वाइस खबर
विश्व सिमसार दिवस र नेपालको सिमसार संरक्षण : प्रकृतिको मिर्गौला जोगाउने साझा दायित्व
बिषय प्रवेश
हरेक वर्ष फेब्रुअरी २ तारिखका दिन विश्वभर विश्व सिमसार दिवस मनाइन्छ। सिमसार क्षेत्रको संरक्षण, व्यवस्थापन र दिगो उपयोगप्रति जनचेतना फैलाउने उद्देश्यले मनाइने यो दिवसले मानव सभ्यता र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई स्मरण गराउँछ। सन् १९७१ मा इरानको रामसार सहरमा सम्पन्न सिमसारसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनबाट सुरु भएको रामसार महासन्धिले आज विश्वका १७२ राष्ट्रलाई सिमसार संरक्षणको साझा प्रतिबद्धतामा बाँधेको छ।
राष्ट्रिय सिमसार नीति, २०५९ अनुसार नेपालको तराईका सिमसार क्षेत्रमा मात्रै ३२ प्रजातिका स्तनधारी, ४६१ प्रजातिका चरामध्ये १५ दुर्लभ, ९ प्रजातिका कछुवा, २० प्रजातिका सर्प र २८ प्रजातिका माछा पाइन्छन्। साथै, सिमसारले बाढी, पहिरो, अतिवृष्टि र अनावृष्टिबाट प्राकृतिक सुरक्षा प्रदान गर्छ र विश्वका करिब ३ अर्ब मानिसको मुख्य आहार चामल उत्पादनमा योगदान पुर्याउँछ।
नेपालका हाल १० वटा सिमसार क्षेत्र रामसार सूचीमा सूचीकृत छन्, जसले करिब ६० हजार ५६१ हेक्टर क्षेत्र ओगटेका छन्। सन् १९८७ मा कोशीटप्पु वन्यजन्तु आरक्ष पहिलो पटक रामसारमा सूचीकृत भएको थियो। त्यसपछि बिसहजारी, घोडाघोडी, जगदीशपुर, रारा, फोक्सुण्डो, गोसाइँकुण्ड, गोक्यो, माइपोखरी र पोखरा उपत्यकाका तालहरू पनि समावेश भएका छन्। यद्यपि पछिल्ला वर्षहरूमा बढ्दो अतिक्रमण र मानवीय गतिविधिका कारण यी महत्त्वपूर्ण सिमसार क्षेत्रहरू क्रमशः नष्ट हुँदै गएका छन्, जसले संरक्षणको आवश्यकता झन् गम्भीर बनाएको छ।
संयुक्त राष्ट्रसंघले सन् २०२१ मा फेब्रुअरी २ लाई औपचारिक रूपमा विश्व सिमसार दिवस घोषणा गरेपछि यसको महत्त्व अझ व्यापक रूपमा स्थापित भएको छ। यस वर्ष सन २०२६को नारा “सिमसार र परम्परागत ज्ञान: सांस्कृतिक सम्पदाको उत्सव” ले मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध, र सिमसार संरक्षणमा परम्परागत ज्ञानको योगदानलाई उजागर गर्दछ।
सिमसार भन्नाले स्थायी वा अस्थायी रूपमा पानी जम्ने वा बग्ने प्राकृतिक वा कृत्रिम क्षेत्रलाई जनाउँछ। यसमा ताल, पोखरी, नदी, दलदल, धाप, जलाशय, खेतबारीका भिजेका भूभाग र कुण्डसमेत पर्दछन्। जहाँ पानीको सतह र जमिन लगभग समान स्तरमा रहन्छ, त्यहाँ विशेष किसिमको वनस्पति र जीवजन्तुको विकास हुन्छ, जसले छुट्टै पारिस्थितिकीय प्रणाली निर्माण गर्छ।नेपालको राष्ट्रिय सिमसार नीति २०५९ अनुसार सिमसार भनेको जल र जमिनको अन्तरक्रियाबाट बनेको जैविक रूपमा समृद्ध क्षेत्र हो, जसले प्राकृतिक सन्तुलन कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।
सिमसार : प्रकृतिको मिर्गौला
सिमसारलाई ‘पृथ्वीको मिर्गौला’ भनिन्छ, किनकि यसले मानव शरीरको मिर्गौलाजस्तै पानी शुद्धीकरण गर्ने काम गर्छ। वरिपरिबाट बगेर आउने प्रदूषक, रासायनिक तत्व, माटो र विषादीलाई सोसेर सिमसारले पानी स्वच्छ बनाउँछ। यस प्रक्रियाले जलचर, वनस्पति तथा मानव जीवनका लागि स्वस्थ र सुरक्षित वातावरण निर्माण गर्दछ। साथै, सिमसारले बाढी नियन्त्रण, भूक्षय रोकथाम, जलस्रोत पुनर्भरण, तापक्रम सन्तुलन, कार्बन शोषण र वायु शुद्धीकरणमा समेत महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ। यसकारण सिमसार संरक्षण गर्नु प्रकृति र मानव सभ्यताको दीर्घकालीन हितका लागि अत्यन्त आवश्यक छ।
विश्वका करिब ४० प्रतिशत वनस्पति र प्राणी प्रजाति सिमसारमा बसोबास गर्छन् वा प्रजनन गर्छन्। सिमसार घुमन्ते चराचुरुङ्गी, माछा, उभयचर, कीटपतङ्ग र दुर्लभ वनस्पतिका लागि प्रमुख बासस्थान हो।नेपालका तराईका सिमसारमा मात्र ३२ प्रजातिका स्तनधारी, ४६१ प्रजातिका चरा, ९ प्रजातिका कछुवा, २० प्रजातिका सर्प र २८ प्रजातिका माछा पाइन्छन्। नेपालमा पाइने १७२ लोपोन्मुख प्रजातिमध्ये धेरैजसो सिमसारमा आश्रित छन्।
नेपालका रामसार क्षेत्रहरू
नेपाल सन् १९८८ देखि रामसार महासन्धिको पक्ष राष्ट्र भएको छ। हाल देशमा १० वटा सिमसार क्षेत्रहरू रामसार सूचीमा सूचीकृत छन्, जसले कुल ६०,५६१ हेक्टर क्षेत्रफल ओगटेका छन्। यी सिमसार क्षेत्रहरूमा कोशीटप्पु वन्यजन्तु आरक्ष, घोडाघोडी ताल क्षेत्र, जगदीशपुर जलाशय, बिसहजारी तथा आसपासका ताल, रारा ताल, फोक्सुण्डो ताल, गोसाइँकुण्ड तथा आसपासका ताल, गोक्यो ताल समूह, माइ पोखरी र पोखरा उपत्यकाका तालहरू पर्दछन्। तीमध्ये कोशीटप्पु वन्यजन्तु आरक्ष सबैभन्दा ठूलो सिमसार क्षेत्र हो, जसले कुल क्षेत्रफलको ५१ प्रतिशत ओगटेको छ। त्यस्तै, माइ पोखरी सबैभन्दा सानो सिमसार क्षेत्र हो। यी सिमसारहरूले नेपालको जैविक विविधता, जलस्रोत र पारिस्थितिक सन्तुलनको संरक्षणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्।
सिमसार र खाद्य सुरक्षा
विश्वका करिब ३ अर्ब मानिसको मुख्य आहार चामल सिमसार क्षेत्रकै दलदली माटोमा उत्पादन हुन्छ, जसले सिमसारको कृषि क्षेत्रमा रहेको महत्त्व स्पष्ट पार्छ। सिमसारले माटोको उर्वराशक्ति बढाउने, परागसेचनमा सहयोग गर्ने, लाभदायक जीवाणु संरक्षण गर्ने तथा प्राकृतिक पोषक तत्त्वको सन्तुलन कायम गर्ने काम गर्छ। यसले बाली उत्पादनलाई स्थायित्व प्रदान गर्दै कृषकको जीवनस्तर सुधार्न मद्दत पुर्याउँछ। साथै, सिमसारले जलस्रोत व्यवस्थापन र माटो संरक्षणमार्फत दीर्घकालीन खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्छ। यसरी सिमसार क्षेत्रले मानव जीवनस्तर उकास्न र भविष्यका पुस्ताका लागि सुरक्षित खाद्य प्रणाली निर्माण गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्याइरहेको छ।
सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्व
नेपालमा सिमसार क्षेत्र धार्मिक तथा सांस्कृतिक आस्थासँग गहिरो रूपमा गाँसिएका छन्। गोसाइँकुण्ड, गोक्यो, रारा र फोक्सुण्डो जस्ता तालहरू पवित्र तीर्थस्थलका रूपमा सम्मानित छन्। नदी, ताल र कुण्डलाई देवताको वासस्थान मान्ने परम्पराले प्रकृतिप्रति श्रद्धा र संरक्षणको भावना विकास गरेको छ। वर, पीपल र समी रोप्ने, चौतारा बनाउने, जलचर तथा वन्यजन्तुको पूजा गर्ने संस्कृतिले वातावरणप्रति जिम्मेवारीबोध बढाएको छ। यस्ता धार्मिक–सांस्कृतिक मूल्यहरूले पुस्तौँदेखि प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् र आज पनि सिमसार संरक्षणका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेका छन्।
सिमसारमाथिका चुनौतीहरू
सिमसार क्षेत्रहरू हाल गम्भीर संकटको अवस्थामा छन्। यी क्षेत्रहरू जैविक विविधता, जलस्रोत संरक्षण र वातावरणीय सन्तुलनका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छन्। तर, विगत केही दशकदेखि मानिसको अत्यधिक हस्तक्षेपले यी क्षेत्रहरूमा ठूलो क्षति पुर्याइरहेको छ। भूमि अतिक्रमण र तीव्र शहरीकरणले सिमसारका प्राकृतिक क्षेत्रहरू घटाइरहेका छन्, जसले जलाशय र माटो संरक्षणमा प्रतिकूल प्रभाव पार्छ।
त्यसैगरी, अत्यधिक दोहन र जलस्रोतको दुरुपयोगले सिमसारका जलाशयहरू सुकेको वा प्रदूषित बनाइरहेको छ। कृषिमा रासायनिक मल र विषादीको अत्यधिक प्रयोगले पानी प्रदूषण बढाइरहेको छ भने, बाह्य मिचाहा प्रजातिको अतिक्रमणले स्थानीय जैविक विविधतालाई धम्की दिइरहेको छ। भूक्षय, अवसादन र जलवायु परिवर्तनका प्रभावले सिमसारको प्राकृतिक संरचनामा थप संकट निम्त्याएका छन्।
साथै, धार्मिक तथा सामाजिक फोहोर व्यवस्थापनको कमी र गरिबीले पनि सिमसार संरक्षणमा बाधा पुर्याइरहेको छ। जनताको निर्भरता र संरक्षण सम्बन्धी सचेतनाको कमीले समस्या झन् जटिल बनाएको छ। तथ्यांक अनुसार, सन् १९७० यता विश्वका करिब ३५ प्रतिशत सिमसार क्षेत्र लोप भइसकेका छन्, र सिमसारको लोप हुने दर वनजंगलको तुलनामा तीन गुणा बढी छ। यसले विश्वव्यापी वातावरणीय संकट र जैविक विविधताको ह्रास स्पष्ट रूपमा देखाउँछ, र तत्काल संरक्षण प्रयास आवश्यक भएको संकेत गर्दछ।
जलवायु परिवर्तन र सिमसार
जलवायु परिवर्तनका कारण विश्वभर तापक्रम वृद्धि भइरहेको छ, जसको प्रत्यक्ष प्रभाव नेपालका हिमाली, पहाडी र तराई क्षेत्रका सिमसारहरूमा देखिन थालेको छ। हिमनदी पग्लनु, पानीका मुहान सुक्नु, अनियमित वर्षा हुनु, बाढी तथा खडेरीको जोखिम बढ्नु जस्ता गम्भीर समस्या बढ्दै गएका छन्। यी परिवर्तनले सिमसार क्षेत्रको जलस्तर असन्तुलित बनाउँदै कतै सुक्खा त कतै डुबानको अवस्था सिर्जना गरेको छ। यसले जलचर, वनस्पति तथा स्थानीय समुदायको जीवनशैलीमा समेत नकारात्मक असर पुर्याइरहेको छ।
यद्यपि, सिमसारले कार्बन शोषण गरी हरितगृह ग्यासको मात्रा घटाउन सहयोग पुर्याउँछ र वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यसले तापक्रम नियन्त्रण, पानी संरक्षण तथा जैविक विविधताको संरक्षणमा योगदान दिन्छ। त्यसैले सिमसार संरक्षण केवल प्राकृतिक सम्पदा जोगाउने कार्य मात्र नभई जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरण गर्ने प्रभावकारी उपाय पनि हो। वर्तमान पुस्ताले सिमसारको महत्त्व बुझी यसको दिगो संरक्षणमा सक्रिय भूमिका खेलेमा मात्र भविष्यका पुस्ताका लागि सुरक्षित, स्वच्छ र सन्तुलित वातावरण सुनिश्चित गर्न सकिन्छ।
नीतिगत र कानुनी व्यवस्था
नेपाल सरकारले सिमसार संरक्षणका लागि विभिन्न नीति र कानुन ल्याएको छ—
यी कानुनी संरचनाले संरक्षण, व्यवस्थापन र समुदाय सहभागितालाई प्रवर्द्धन गरेका छन्।
स्थानीय समुदायको भूमिका
सिमसार संरक्षणमा स्थानीय समुदायको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण र निर्णायक हुन्छ, किनकि यी क्षेत्रसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका मानिसहरू नै यसको वास्तविक संरक्षक हुन्। स्थानीय समुदायमा पुस्तौँदेखि संकलित ज्ञान, परम्परा र अनुभव सिमसारको दिगो व्यवस्थापनका लागि अमूल्य सम्पत्ति हुन्। उनीहरूलाई सिमसारको महत्व, उपयोग र संरक्षणका उपायबारे स्पष्ट जानकारी भएकाले संरक्षण अभियानलाई व्यवहारिक बनाउन सहज हुन्छ।
दिगो पर्यटन, माछापालन, जैविक खेती, जलचर संरक्षण तथा सामुदायिक वन व्यवस्थापनजस्ता कार्यक्रममार्फत स्थानीयलाई आर्थिक लाभ दिन सकिन्छ। यसले रोजगारी सिर्जना गर्दै गरिबी न्यूनीकरणमा पनि योगदान पुर्याउँछ। जब स्थानीयले सिमसारबाट प्रत्यक्ष आम्दानी र जीवनयापनको आधार प्राप्त गर्छन्, तब उनीहरू त्यसको संरक्षणप्रति अझ जिम्मेवार बन्छन्।
सामुदायिक सहभागिताले अवैध अतिक्रमण, प्रदूषण र अत्यधिक दोहनलाई नियन्त्रण गर्न सहयोग पुर्याउँछ। साथै, विद्यालय, युवा समूह र महिला समूहको संलग्नताले संरक्षण अभियानलाई अझ प्रभावकारी बनाउँछ।
सिमसार र दिगो विकास लक्ष्य
स्वस्थ सिमसार क्षेत्रले संयुक्त राष्ट्रसंघले निर्धारण गरेका दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) प्राप्त गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ। सिमसारले स्थानीय समुदायलाई रोजगारी, माछापालन, पर्यटन र कृषि उत्पादनका अवसर प्रदान गरी गरिबी निवारणमा सहयोग गर्छ। यसले खाद्य सुरक्षा मजबुत बनाउँदै पोषणयुक्त आहार उपलब्ध गराउन मद्दत पुर्याउँछ। साथै, सिमसारले स्वच्छ पानीको संरक्षण र पुनर्भरणमार्फत सुरक्षित खानेपानी सुनिश्चित गर्छ।
सिमसार क्षेत्रले कार्बन शोषण गरी जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरणमा भूमिका खेल्छ भने जैविक विविधता संरक्षणका लागि सुरक्षित बासस्थान उपलब्ध गराउँछ। दिगो पर्यटन प्रवर्द्धनमार्फत आर्थिक विकास र वातावरण संरक्षणबीच सन्तुलन कायम गर्न सकिन्छ। यसैले सिमसार संरक्षण केवल वातावरणीय विषयमा सीमित नरही सामाजिक, आर्थिक र मानवीय विकाससँग गहिरो रूपमा जोडिएको विषय हो। दीर्घकालीन समृद्धि र स्थायित्वका लागि सिमसारको संरक्षण अनिवार्य छ।
भविष्यका लागि मार्गचित्र
स्वस्थ सिमसार क्षेत्रले दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) प्राप्त गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ। यसले रोजगारी, माछापालन, पर्यटन र कृषि उत्पादनका अवसर सिर्जना गरी गरिबी निवारण र खाद्य सुरक्षा सुदृढ बनाउँछ। सिमसारले स्वच्छ पानीको संरक्षण र पुनर्भरणमार्फत सुरक्षित खानेपानी सुनिश्चित गर्छ। साथै, कार्बन शोषण गरी जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरणमा भूमिका खेल्दै जैविक विविधताको संरक्षणका लागि सुरक्षित बासस्थान प्रदान गर्छ। दिगो पर्यटनमार्फत आर्थिक विकास र वातावरण संरक्षणबीच सन्तुलन कायम गर्न सकिन्छ। यसैले सिमसार संरक्षण केवल वातावरणीय विषय नभई सामाजिक, आर्थिक र मानवीय विकाससँग गहिरो रूपमा जोडिएको अनिवार्य आवश्यकता हो।
निष्कर्ष
सिमसार क्षेत्र प्रकृतिको अमूल्य उपहार हुन्। यी केवल पानी जम्ने भूभाग मात्र होइनन्, जीवनका आधार, जैविक विविधताको केन्द्र, जलवायु सन्तुलनका संरक्षक र मानव सभ्यताका मौन संरक्षक हुन्।आज सिमसार संकटमा छन्। यदि हामीले समयमै संरक्षण नगरेँ भने, भविष्यका पुस्ताले स्वच्छ पानी, सुरक्षित वातावरण र जैविक विविधताको स्वाद चाख्न पाउने छैनन्।त्यसैले सिमसार जोगाउनु भनेको जीवन जोगाउनु हो। प्रकृतिसँग सहअस्तित्वमा बाँच्ने संस्कृतिलाई पुनर्जीवित गर्दै, जहाँ छौँ त्यहीँबाट संरक्षण सुरु गर्नु आजको आवश्यकता हो।विश्व सिमसार दिवस मनाउनुको सार्थकता तब मात्र हुनेछ, जब हामी सबैले प्रकृतिको मिर्गौला जोगाउने साझा जिम्मेवारी वहन गर्नेछौँ।
भ्वाइस खबर
प्रतिक्रिया