आधुनिक प्रतिस्पर्धा , हिंसा, आक्रामक प्रवृत्ति र आत्मबोध

आधुनिक प्रतिस्पर्धा , हिंसा, आक्रामक प्रवृत्ति र आत्मबोध

तोमनाथ उप्रेती,

उपसचिव, नेपाल सरकार

२१औँ शताब्दीलाई विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धा, तीव्र प्रगति र प्रविधिक नवाचारको युग मानिन्छ। आज मानिसहरू शिक्षा, रोजगारी, सामाजिक प्रतिष्ठा, आर्थिक उपलब्धि र व्यक्तिगत उन्नतिमा उच्चतम स्थान हासिल गर्न निरन्तर प्रयासरत छन्। यस प्रतिस्पर्धात्मक वातावरणले विकासको मार्ग प्रशस्त गरे पनि मानव मनमा अप्रत्यक्ष दबाब, तनाव र मानसिक अस्थिरता उत्पन्न गरेको छ। मानिसले आफ्ना उपलब्धि र क्षमता बाह्य मापदण्ड, सामाजिक मान्यता र अरूको प्रगतिसँग तुलना गर्न थाल्दा ईर्ष्या, असन्तोष, आक्रामकता र हिंसात्मक प्रवृत्तिहरू बढ्ने सम्भावना बढ्छ।

वैज्ञानिक अनुसन्धानले देखाएका छन् कि अत्यधिक प्रतिस्पर्धाले मानिसको मस्तिष्कमा तनाव–हर्मोनको स्तर बढाउँछ, जसले निर्णय क्षमता, सहिष्णुता र सामाजिक संवेदनशीलतालाई कमजोर पार्छ। विशेषगरी डिजिटल माध्यम र सामाजिक संजालको व्यापक प्रयोगले व्यक्तिहरू आफ्नो मूल्यांकन “लाइक,” “फोलोअर” र बाह्य मान्यताको आधारमा गर्न थालेका छन्। यसले मानसिक अस्थिरता, तनावपूर्ण व्यवहार र आक्रामक प्रवृत्तिलाई तीव्र बनाएको छ।

आक्रामकता केवल शारीरिक हिंसामा सीमित छैन; यो शब्द, दृष्टिकोण, व्यवहार र मानसिक प्रतिक्रियामा पनि प्रकट हुन्छ। जब मानिसले आफ्नो सामाजिक, आर्थिक वा व्यक्तिगत असफलतालाई अरूको सफलतासँग तुलना गर्छ, तब उसमा ईर्ष्या, द्वेष र असन्तोष जन्मिन्छ। यस अवस्थाले सम्बन्धमा द्वन्द्व, मनोवैज्ञानिक अशान्ति र सामाजिक अस्थिरता निम्त्याउँछ।

यस प्रतिस्पर्धात्मक युगमा धैर्य, संयम र शान्ति विकास गर्नु अत्यावश्यक भएको छ। धैर्यले जीवनका उतार–चढाव, असफलता र चुनौतीहरूको सामना गर्न मानसिक क्षमता प्रदान गर्छ। संयमले आवेग, क्रोध र नकारात्मक प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गरेर निर्णय क्षमता सुधार्छ। भित्री शान्ति प्राप्त भएपछि मात्र व्यक्ति आफ्नो जीवनलाई सन्तुलित र उद्देश्यपूर्ण ढंगले सञ्चालन गर्न सक्षम हुन्छ।

वेदान्त र अन्य दार्शनिक शिक्षाहरूले देखाउँछन् कि आत्मबोध, ध्यान र मानसिक अनुशासनले मात्र मानिसलाई तनाव, प्रतिस्पर्धा र आक्रामक प्रवृत्तिबाट मुक्त बनाउन सक्छ। जब व्यक्ति भित्री रूपमा स्थिर, संयमी र शान्त हुन्छ, तब मात्र ऊ बाह्य जीवनका चुनौतीहरू सामना गर्न सक्दछ र सामाजिक, पारिवारिक तथा व्यावसायिक सम्बन्धमा सद्भाव कायम राख्न सक्षम हुन्छ।

यसले विकासको मार्ग प्रशस्त गरे पनि मानव मनमा अप्रत्यक्ष दबाब, तनाव र मानसिक अस्थिरता सिर्जना गरेको छ। जब चेतना केवल बाह्य उपलब्धि र स्वार्थमा केन्द्रित हुन्छ, तब ईर्ष्या, असन्तोष, आक्रामक प्रवृत्ति र हिंसा उत्पन्न हुन सक्छ। यस पृष्ठभूमिमा, आजको प्रतिस्पर्धात्मक र तनावपूर्ण युगमा धैर्य, संयम र शान्ति अभ्यास गर्नु केवल व्यक्तिगत कल्याणका लागि नभई समाजमा स्थिरता र सामूहिक समृद्धि सुनिश्चित गर्न पनि अत्यावश्यक रहेको छ।

वैज्ञानिक अध्ययनले देखाउँछ कि अत्यधिक प्रतिस्पर्धाले मस्तिष्कमा तनाव–हर्मोनको स्तर बढाउँछ, जसले निर्णय क्षमता, सहिष्णुता र सामाजिक संवेदनशीलतालाई कमजोर बनाउँछ। यसै कारणले व्यक्तिले आफ्नो भावनालाई नियन्त्रण गर्न, संयमित निर्णय लिन र परिपक्व व्यवहार प्रदर्शन गर्न सिक्न आवश्यक हुन्छ। हिंसा केवल शारीरिक मात्र होइन; शब्द, दृष्टिकोण र मानसिक प्रतिक्रिया मार्फत पनि व्यक्त हुन सक्छ। आक्रामकता प्रायः ईर्ष्या, असुरक्षा र असन्तोषको परिणाम हुन्छ।

व्यक्तिले आफ्नो मन, क्रोध र इच्छालाई नियन्त्रणमा राख्दा मात्रै सामाजिक सन्तुलन र व्यक्तिगत शान्ति कायम रहन्छ। वेदान्त दर्शनले बताउँछ—ईर्ष्या र अहंकार मानव मनका मुख्य विकार हुन्, तर आत्मबोध र आन्तरिक अनुशासनले तिनीहरूलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। आफ्नो सफलतामा ध्यान केन्द्रित गर्दै अरूको प्रगति सँग तुलना नगर्नु, धैर्य र संयम अभ्यास गर्नु, हिंसा र आक्रामक प्रवृत्तिबाट बच्ने प्रभावकारी उपाय हुन्।

महाभारतको उदाहरणले पनि देखाउँछ कि दुर्योधनको ईर्ष्या र अहंकारले कौरव कुललाई विनाशतर्फ डोर्यायो। यसले आजको समाजका लागि चेतावनी दिन्छ—प्रतिस्पर्धा केवल व्यक्तिगत लाभको साधन हुन सक्छ, तर नैतिक सीमाभन्दा बाहिर जानाले हिंसा र अराजकता निम्त्याउँछ।

ईर्ष्या र आक्रामक प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्न सक्ने उपायहरूमा ध्यान, योग, साधना र सकारात्मक चिन्तन महत्त्वपूर्ण छन्। जब व्यक्ति आफ्नो मन र भावनालाई संयमित बनाउँछ, तब उसले सामाजिक सम्बन्ध, सहिष्णुता र दयालुता बढाउन सक्छ। यसरी हिंसा नियन्त्रण, आन्तरिक शान्ति र सामाजिक सन्तुलन कायम राख्न सकिन्छ।

हामी कसैसँगसम्बन्धमा रहेछौं भने ईष्याले झनै विचलित गराउँछ। हामी साथी र तेश्रो व्यक्तिको बारेमा मात्र सोच्छौं। आफ्नो विशेष सम्बन्ध त्यो तेश्रो व्यक्तिले खोसिदिने हो कि भन्ने डरले सताउँछ। उसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने वा धोका पाइने सम्भावनाले हाम्रो सुखचैन खोस्छ। उदाहरणका लागि, हाम्रो जीवनसाथीले आफ्ना साथीहरूसँग धेरै समय बिताउँछन् वा एक्लै एक्लै कुनै कार्यक्रममा भाग लिन्छन् भने हामीलाई ईष्या हुन सक्छ। यस्तो ईष्या मानिसले मात्र होइन जनावरले पनि अनुभव गर्छन्। जस्तै, घरमा नयाँ बच्चा आउँदा पालेको कुकुरलाई ईष्या हुन्छ। यो खालको ईष्यामा असुरक्षा र अविश्वासको भाव त प्रबल रूपमा हुन्छ नै, आक्रोश र शत्रुताको भाव पनि हुन्छ।

असुरक्षाको भाव छ भने आफ्नो जीवनसाथी वा मित्रलाई अरुसँग देख्नासाथ हामीमा ईष्या जाग्न थाल्छ। आफ्नै योग्यताबारे शंका हुन्छ, र साथीले आफूप्रति गर्ने प्रेममा भर हुँदैन। उसलाई विश्वास गर्न सक्दैनौं। उसले आफूलाई छाडेर जाला कि भन्ने डर लाग्न थाल्छ। यस्तो डर उसले अरुसँग समय बिताउँदा मात्र होइन, नबिताउँदा पनि हुन सक्छ। उसले कुनै बेला पनि छाडेर हिँड्ला भन्ने त्रासमा हामी उमाथि एकदमै अधिकार जमाउन थाल्छौं। ईष्यालाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्न, व्यक्तिले ईष्यालाई पूर्ण रूपमा बुझ्नुपर्छ । ईष्या के हो? यसको उत्पत्ति कहाँबाट हुन्छ? यो कसरी बढ्छ वा घट्छ? ईष्याको बारेमा ९९ प्रतिशत जानकारी भए पनि र १ प्रतिशत नभए पनि त्यसलाई पूर्ण रूपमा उन्मूलन गर्न सक्दैनौँ । मनका तीन गुण, तीनस्तर, चार कर्म, पाँच अवस्था, पाँच विकार र पाँच पीडालाई विस्तृत रूपमा बुझ्नु अत्यन्त जरुरी छ।

मन पवित्र भएपछि पाँच दुर्गुण र पाँच दुःखको अन्त्य हुन्छ । कसैको भलाइ, प्रगति, प्रशंसा आदिको बारेमा थाहा पाएर पनि हामीमा खुशीजस्ता सकारात्मक भावना उत्पन्न हुँदैन र हामीले तुलनात्मक दृष्टिकोण अपनाउछौ भने तब हामी पक्कै ईष्याको शिकार बनेका छौ ।तुलना पनि एक हदसम्म मात्र सही छ। सबैको सोच, क्षमता, रुची, आवश्यकता र परिस्थिति फरक फरक हुन्छ । ईष्याको प्रभावमा, व्यक्तिले राम्रोलाई चिन्न बिर्सन्छ।

ईष्या जन्मजात गुण हो—जन्मसँगै आएको र जीवनभर मानिससँग रहने। यसलाई पूर्ण रूपमा छोड्न सकिँदैन; कसैले “मैले छोडेको छु” भन्छ भने वा त झूट बोलिरहेको हुन्छ वा अभिनय गर्दैछ। मुखले भनेको र मनभित्र भएको भाव सधैं मेल खाँदैन। भगवद्गीतामा कृष्णले यस विषयमा रूपान्तरणको मार्ग देखाएका छन्—ईष्यालाई पूर्ण रूपमा हटाउन नसकिने भए पनि यसलाई सद्गुणमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ, जसले सुख र आन्तरिक शान्ति दिन्छ। यदि नजाने वा नचाहने भए, यो दुर्गुण बनेर दुःख र आक्रामक प्रवृत्तिको स्रोत बनिन्छ।

जब मानिसले अरूको सफलतामा ईर्ष्या गर्न थाल्छ, त्यसले आत्म-संस्कार र आत्मविश्वासमा कमी ल्याउँछ। अविश्वास र असुरक्षा बढ्छ, र मानसिक शान्ति विघटित हुन्छ। अरूको जीवनसँग आफूलाई तुलना गर्दा आत्म-मूल्य घट्छ र व्यक्तिगत विकासमा बाधा आउँछ। असुरक्षा र भयले सम्बन्धमा शंका र तनाव सिर्जना गर्छ। साथी वा जीवनसाथीले अरूसँग समय बिताउँदा ईर्ष्या उत्पन्न हुन्छ। यो भाव सम्बन्धलाई कमजोर बनाउँछ; तर यदि हामी अरूसँग प्रेम र विश्वास कायम राख्न सक्छौं भने, ईष्या घट्छ र सम्बन्ध सुदृढ हुन्छ।

ईष्या केवल व्यक्तिगत भाव नभई सामाजिक प्रभाव पनि पार्छ। रामायणमा कैकयीको रावण प्रतिको ईर्ष्याले भरतलाई सिंहासनमा बसाउने योजना र त्यसले सृष्ट गरेको तनावले देखाउँछ कि ईष्या व्यक्तिमा मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजमा कलह र अस्थिरता निम्त्याउन सक्छ।

ईष्या सामाजिक असमानता, प्रतिस्पर्धात्मक तनाव र सम्बन्धको नाशमा परिणत हुन्छ। मानिसका प्रतिभा, अवस्था र उपलब्धि फरक-फरक हुन्छन्। वेदान्त दर्शन अनुसार अरूको सफलता प्रति ईर्ष्या होइन, श्रद्धा र प्रेरणा पैदा गर्नुपर्छ। आत्मसन्तोष, कर्तव्यपरायणता र भक्ति मार्ग अपनाउँदा ईष्या र हिंसा नियन्त्रणमा रहन्छ।मानसिक अध्ययनहरूले देखाउँछन् कि ईर्ष्याले मानिसलाई क्रोध, प्रतिशोध, झूट बोल्न, छलकपट गर्न र आक्रामक निर्णय लिन प्रेरित गर्छ। यस्तो अवस्था केवल व्यक्तिगत जीवनमा होइन, पारिवारिक, सामाजिक, कार्यस्थल र राष्ट्रिय स्तरमा द्वन्द्व र कलह सिर्जना गर्छ।

वेदान्तले ध्यान, योग र आत्मचिन्तनमार्फत ईष्या नियन्त्रण गर्न सुझाउँछ। महाभारतमा भीष्म पितामहको धैर्य र विवेक ईर्ष्या र क्रोधको पूर्ण विरोधाभास हो। भीष्मले दुर्योधनको प्रलोभन सहन, न्याय र सत्यको मार्ग अपनाए, जसले समाजमा स्थायित्व ल्यायो।

ईष्याको अन्त्यका लागि वेदान्तले स्वधर्म पालन, कर्मयोग र भक्ति मार्ग निर्देशन गर्छ। जब व्यक्ति आफ्नो धर्म, कर्तव्य र आन्तरिक मूल्यमा केन्द्रित हुन्छ, तब मन ईर्ष्या र हिंसाबाट मुक्त हुन्छ। भगवद्गीताको श्लोक (१८.६०) यसै सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्छ:
“मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा। निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः॥“
कर्म, भक्ति र आत्मचिन्तनमा केन्द्रित हुँदा मात्र ईर्ष्या र हिंसा नियन्त्रणमा रहन्छ।

ईष्याले सामाजिक सम्बन्धमा विषाक्तता ल्याउँछ। यस्तो व्यक्तिहरूको मनमा कटुता र द्वेष बढ्छ, जसले मित्रता, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक मेलमिलाप खतरामा पार्छ। ईष्याले व्यक्तिलाई एकल र अलग बनाउँछ; सामाजिक समर्थन घट्दा जीवन कठिन हुन्छ।ईष्या मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा पनि असर गर्छ। तनाव, चिन्ता र डिप्रेशनको कारण बन्न सक्छ। लामो समयसम्म दबावमा बस्दा शारीरिक रोग र जीवनमा नोक्सान हुन्छ। यसलाई नियन्त्रण गर्न आत्म-स्वीकृति, सहनशीलता र सकारात्मक सोच आवश्यक छ।

ईष्याका रूप विविध छन्। कुनै जोडी हेरेर, अरूसँगको सम्बन्ध वा अरूको ध्यान आकर्षित देख्दा ईष्या उत्पन्न हुन्छ। यो प्रायः आफ्नै आत्मसम्मान र कमजोरीसँग सम्बन्धित हुन्छ। आफूमा नभएको कुराले डाह उत्पन्न हुन्छ, जुन मानिसको मानसिक र सामाजिक जीवनमा चुनौती प्रस्तुत गर्छ।

अन्ततः, ईष्याबाट उत्पन्न हिंसा  बाह्य सामाजिक समस्या मात्र होइन, आन्तरिक आत्मिक विकृति पनि हो। वेदान्त दर्शन र भगवद्गीताको ज्ञानले देखाउँछ कि अहंकार, लोभ र ईष्या हटाएर मात्र मन शान्त, आचरण निर्मल र समाज समृद्ध हुन्छ। मिथकहरू, शास्त्रीय उद्धरण र दर्शनशास्त्रले सबै पुष्टि गर्छन् कि हिंसा र आक्रामक व्यवहारको मूलमा ईष्या छ। यसको उपचार  अन्तर्मनको शुद्धिकरण, आत्मचिन्तन, ध्यान, भक्ति र कर्मयोग हो।ईष्या नियन्त्रण र हिंसा न्यूनीकरण  व्यक्तिगत विकासको उपाय होइन, समाजमा शान्ति, मेलमिलाप र समृद्धिको आधार हो। यदि हरेक व्यक्तिले आफ्नो मनलाई अनुशासित, निर्मल र दया-सहिष्णु बनाएर सामाजिक व्यवहार गर्न थाले, तब दुर्योधनको मिथकजस्तो विनाशकारी घटनाहरू पुनः दोहोरिन सक्दैनन्। वेदान्त दर्शनले यही मार्ग देखाउँछ—हिंसा र आक्रामकता हटाउने मुख्य औजार अन्तर्मनको निर्मलता र आत्मचेतनाको अभ्यास हो।

समग्रमा, आधुनिक प्रतिस्पर्धा र आक्रामक प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्ने एकमात्र मार्ग आत्मबोध र मूल्य–आधारित चेतना हो। व्यक्तिको अन्तरात्मा जागृत भएपछि मात्र हिंसा घट्छ, सहिष्णुता र सामाजिक समरसता बढ्छ। मिथक, वेदान्त दर्शन र आधुनिक चेतनाको समन्वयले युवा पुस्तालाई यस्तो जीवनशैली अपनाउन प्रेरित गर्न सक्छ, जसले प्रतिस्पर्धालाई रचनात्मक, जीवन–निर्माणात्मक र दिगो बनाउँछ। आत्मबोध भन्नाले  बौद्धिक ज्ञान होइन; यो मानवको आन्तरिक चेतना, मूल्य र उद्देश्यको स्पष्ट बुझाइ हो। आत्मबोध भएको व्यक्तिले बुझ्छ—उसको जीवनको उद्देश्य  व्यक्तिगत लाभ र प्रतिस्पर्धामा विजयी हुनु मात्र होइन। उसले समाज, समुदाय र प्रकृतिप्रति उत्तरदायित्व महसुस गर्छ।रामायणमा भगवान् रामको वनवासको उदाहरण आत्मबोधको उत्कृष्ट पाठ हो। वनवासको कठिन परिस्थितिमा पनि उनले आन्तरिक शान्ति र नैतिकताको मार्ग नछोडे। त्यसरी नै आधुनिक युवा पुस्ताले प्रतिस्पर्धामा सहभागी हुँदा आफ्नो मनोबल र नैतिकता कायम राख्न आत्मबोध आवश्यक छ।

आत्मबोधले मानिसलाई आक्रामक प्रवृत्ति नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्छ। जब हामी बुझ्छौं कि हिंसा र आक्रामकता  क्षणिक लाभ दिन्छ तर दीर्घकालीन क्षति पुर्याउँछ, तब हाम्रो आन्तरिक चेतना निर्णयलाई संयमित बनाउँछ। यसले समाजमा शान्ति, सहिष्णुता र सहअस्तित्वको वातावरण सिर्जना गर्छ।

आधुनिक प्रतिस्पर्धा र आक्रामक प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्न शिक्षा प्रणालीको महत्त्व अत्यधिक छ।  ज्ञान र सीपमा केन्द्रित शिक्षा व्यक्तिलाई बाह्य सफलतामा मात्र सक्षम बनाउँछ, तर जीवनका नैतिक, सामाजिक र आध्यात्मिक मूल्यमा कमजोर बनाउँछ।

यथार्थ शिक्षा  मूल्य आधारित शिक्षा हो। सत्य, करुणा, सहिष्णुता, न्याय र सामाजिक उत्तरदायित्व जस्ता गुणहरूलाई पाठ्यक्रममा समावेश गर्नुपर्छ। ध्यान, योग, ध्यान–साधना र चिन्तन–प्रक्रियाले विद्यार्थीको मनोबल, आत्मबोध र मानसिक स्थायित्वलाई सुदृढ बनाउँछ। यसले युवा पुस्तालाई आक्रामकता र हिंसाप्रतिको जागरूकता र नियन्त्रण दिन्छ।

आधुनिक समाजमा सामाजिक असमानता, जातीय भेदभाव, आर्थिक असमानता र अवसरको अभावले मानिसमा ईर्ष्या र आक्रामक प्रवृत्ति बढाउँछ। यस्तो परिस्थितिमा  कानूनी वा प्रशासनिक उपाय पर्याप्त हुँदैनन्। समाजमा चेतना, मूल्य र संस्कारको विकास अपरिहार्य छ।वेदान्तदर्शनले शिक्षा, आत्मचिन्तन र साधनालाई सामाजिक संरचना सुधारको मूल आधार ठान्दछ। जब व्यक्तिले आफ्नो अन्तरात्मामा केन्द्रित भएर मूल्य र उद्देश्यको पालन गर्छ, तब उसले समाजमा हिंसा र आक्रामकता घटाउँछ। सहिष्णुता, करुणा र समानताको अभ्यास सामाजिक शान्ति र दीर्घकालीन स्थायित्वको आधार बनेको छ।

मिथक र पुराणका कथाहरू  रोचक कथा मात्र होइनन्; ती मानव चेतनाको दर्पण हुन्। हनुमान र जाम्बवन्तको कथा आधुनिक प्रतिस्पर्धा र आक्रामक प्रवृत्तिको दृष्टान्त हो। आरम्भमा हनुमान आफ्नो शक्ति बिर्सन्छन् र कार्यमा असफल हुन्छन्। तर आत्मबोध र आत्मविश्वास जागृत भएपछि उनी सफल हुन्छन्।यस दृष्टान्तले आजको युवा पुस्तालाई चेतावनी दिन्छ—सिर्जना शक्ति, प्रतिभा र अवसर भए पनि यदि अन्तरात्मामा स्पष्टता, आत्मबोध र नैतिक विवेक छैन भने, बाह्य सफलताले मात्र शान्ति र स्थायित्व सुनिश्चित गर्न सक्दैन।

आधुनिक प्रतिस्पर्धा  बाह्य क्षमता र उपलब्धि मात्र होइन; यो मानव चेतना, आचार र नैतिकतासँग गहिरो सम्बन्ध राख्छ। हिंसा र आक्रामकता तब उत्पन्न हुन्छ जब मानिस  व्यक्तिगत लाभ र तुलना–प्रतिस्पर्धामा केन्द्रित हुन्छ।आत्मबोध  मानव मनको अन्तर्मन, मूल्य र उद्देश्यको स्पष्टता हो। यो मानिसलाई ईर्ष्या, अहंकार र हिंसात्मक प्रवृत्तिबाट मुक्त गर्न सक्षम बनाउँछ। आधुनिक समाजमा यसले शिक्षा, संस्कार, ध्यान र सामाजिक उत्तरदायित्वसँग सँगै प्रयोग हुनुपर्छ।