बुबा : मौन त्यागको दर्शन(निबन्ध)

तोमनाथ उप्रेती

मानव जीवनको सुरुवात एउटा आवाजबाट हुन्छ, एउटा स्पर्शबाट र एउटा भरोसाबाट। जन्मको पहिलो क्षणमा बच्चाले संसार बुझ्दैन। उसलाई भाषा थाहा हुँदैन, समयको अर्थ थाहा हुँदैन। उसले केवल स्पर्श महसुस गर्छ। त्यो स्पर्श प्रायः आमाको हुन्छ। आमाको काखमा बसेर बच्चाले संसार देख्न थाल्छ। आमाको आँखा, आमाको मुस्कान र आमाको आवाजले जीवनको पहिलो उज्यालो दिन्छ। तर जीवनको त्यो उज्यालो एउटा हातले मात्र बनेको हुँदैन। त्यस उज्यालोको पछाडि अर्को मौन छाया पनि हुन्छ। त्यो छाया कहिल्यै अगाडि आउँदैन, तर त्यही छायाले घरको आकाश थामिरहेको हुन्छ। त्यो छाया हो—बुबा।

बुबा धेरै बोल्दैनन्, धेरै देखाउँदैनन्, तर उनी बिना जीवनको संरचना सम्भव हुँदैन। पूर्वीय दर्शनले भन्छ—संसारमा सबैभन्दा शक्तिशाली तत्व पानी हो। पानी चुपचाप बग्छ, आवाज गर्दैन, तर उसैले चट्टान काट्छ र पृथ्वीलाई जीवन दिन्छ। बुबाको प्रेम पनि त्यस्तै हुन्छ—शान्त, मौन, तर अत्यन्त शक्तिशाली।

बाल्यकाल संसारको सबैभन्दा उज्यालो समय हो। त्यो समय सानो हुन्छ, तर गहिरो हुन्छ। बच्चाहरू खेलौनामा रमाउँछन्, मिठाई माग्छन्, राति ताराहरू गन्छन् र भोलि के हुन्छ भनेर चिन्ता गर्दैनन्। उनीहरूको संसार सानो हुन्छ, तर अत्यन्त रंगीन हुन्छ। तर त्यो रंग कसैले बनाइरहेको हुन्छ। बिहान अँध्यारो हुँदा घरभित्र सन्नाटा हुन्छ। सबै सुतिरहेका हुन्छन्। त्यही बेला एउटा मानिस उठिसकेको हुन्छ। बाहिर चिसो हावा चलिरहेको हुन्छ, आकाश अझै फिक्का हुन्छ, तर उसको मनमा एउटा घाम हुन्छ। त्यो मानिस हो बुबा। उनी आफ्नो निद्रा छोड्छन्, आफ्नो आराम छोड्छन् र आफ्नो समय बेचेर परिवारको भविष्य किन्छन्।

पूर्वीय दर्शनमा कर्मयोग भन्ने अवधारणा छ। भगवद्गीताले भन्छ—“कर्म गर, फलको आशा नगर।” बुबा यही कर्मयोगका साधक हुन्। उनी काम गर्छन्, तर कहिल्यै श्रेय खोज्दैनन्। उनको पसिनाको प्रत्येक थोपा एउटा प्रार्थना जस्तै हुन्छ। त्यो प्रार्थना आफ्नै लागि होइन, परिवारको सुखका लागि हुन्छ।

बुबा धेरै बोल्दैनन्। बाल्यकालमा हामीलाई यो अचम्म लाग्छ। हामी सोच्छौं—किन बुबा कम बोल्छन्? किन उनी कहिल्यै आफ्ना कुरा गर्दैनन्? किन उनी कहिल्यै आफ्नो पीडा देखाउँदैनन्? कहिलेकाहीँ हामीलाई लाग्छ, सायद उनी कठोर छन्, सायद उनी हाँस्दैनन्। तर समयसँगै सत्य खुल्छ। बुबा कम बोल्दैनन्, उनी धेरै सोच्दछन्। बुबा कम हाँस्दैनन्, उनी धेरै सहन्छन्। उनको मौनता एउटा विद्यालय हो। त्यहाँ कुनै किताब हुँदैन, तर त्यहाँ जीवनका गहन पाठ हुन्छन्। हामीले देख्दैनौं, तर उनी भोकै बस्छन् ताकि हामी पेटभर खान सकौं। हामीले थाहा पाउँदैनौं, तर उनी पुरानो चप्पल लगाउँछन् ताकि हामीलाई नयाँ जुत्ता किनिदिन सकून्। उनको मौनता त्यागले भरिएको हुन्छ, मायाले भरिएको हुन्छ र जिम्मेवारीले भरिएको हुन्छ। पूर्वीय चिन्तनले भन्छ—सत्य आवाजमा होइन, मौनमा बस्छ। बुबा यही मौन सत्य हुन्।

बाल्यकालमा बुबा सबैभन्दा बलिया देखिन्छन्। उनी अग्ला लाग्छन्, उनको आवाज गहिरो हुन्छ र उनको चाल दृढ हुन्छ। बच्चाको आँखामा बुबा सुपरहीरो जस्तै हुन्छन्। जब हामी डराउँछौं, बुबा हाम्रो ढाल बन्छन्। जब समस्या आउँछ, बुबा समाधान बन्छन्। हामीलाई लाग्छ—बुबाले सबै कुरा गर्न सक्छन्। तर समय एउटा महान शिक्षक हो। उसले सबैलाई झुकाउँछ। दिनहरू बित्दै जान्छन् र बाल्यकाल टाढा हुँदै जान्छ। बुबाको कपाल सेतो हुन थाल्छ, उनको ढाड बिस्तारै झुक्छ र आँखामा हल्का धुम्मता आउँछ। तर एउटा कुरा कहिल्यै बदलिँदैन—उनको प्रश्न, “तिमी राम्रो छौ?” यो प्रश्न साधारण जस्तो लाग्छ, तर यसको गहिराइ महासागर जस्तै हुन्छ। त्यो प्रश्नमा कुनै स्वार्थ हुँदैन, केवल माया मात्र हुन्छ।

मानिस जीवनभर धेरै कुरा खोज्छ—शक्ति, सम्पत्ति र प्रसिद्धि। धेरै मानिसहरू यही दौडमा हराउँछन्। तर बुबाले एउटा सरल सत्य देखाउँछन्। यदि मानिसले अरूको खुशी खोज्यो भने, उसको आफ्नै खुशी स्वतः आउँछ। पूर्वीय दर्शनमा त्यागलाई सबैभन्दा ठूलो शक्ति मानिन्छ। उपनिषद् भन्छ—“त्यागले नै अमरत्व प्राप्त हुन्छ।” बुबा यही सत्यको जीवित उदाहरण हुन्। उनी आफ्ना सपना पछाडि राख्छन्, आफ्ना इच्छा दबाउँछन् र आफ्ना चाहनालाई मौन बनाउँछन्। किनकि उनी परिवारको मुस्कान खोजिरहेका हुन्छन्।

त्यागको अर्थ धेरै मानिसहरूले ठूलो रूपमा बुझ्छन्। उनीहरू सोच्छन्—त्याग भनेको विशाल दान हो वा कुनै असाधारण कार्य हो। तर बुबाले देखाउने त्याग सानो देखिने कुरामा हुन्छ। भातको एउटा सानो हिस्सा, पुरानो कपडा, चप्पलको च्यातिएको तलुवा—यी साना कुरा देखिँदैनन्, तर यिनै कुरामा त्यागको साँचो अर्थ हुन्छ। त्याग आफ्नो सम्पत्ति दिनु मात्र होइन, आफ्नो जीवन नै अरूका लागि समर्पित गर्नु हो। बुबा आफ्ना सपना बेचेर हाम्रो सपना किनिदिन्छन्। बुबा आफ्ना अधिकार बिर्सेर हाम्रो खुशी लेखिदिन्छन्।

समय कहिल्यै रोकिन्न। दिन बिस्तारै साँझमा बदलिन्छ। जीवनको पनि साँझ आउँछ। बुबा बिस्तारै मौन हुँदै जान्छन्। उनी कुर्सीमा बस्छन्, नजर गहिरो हुन्छ र शब्द कम हुन्छन्। तर उनका आँखाहरू धेरै कुरा बोल्छन्। ती आँखामा एउटा प्रश्न हुन्छ—“तिमी सुखी छौ?” यो प्रश्न जीवनको सबैभन्दा गहन दर्शन हो। यसमा कुनै स्वार्थ हुँदैन, कुनै अपेक्षा हुँदैन, केवल प्रेम मात्र हुन्छ।

जब बुबा हाम्रो साथमा हुन्छन्, हामी धेरै कुरा बुझ्दैनौं। हामीलाई लाग्छ यो त सामान्य कुरा हो। तर जब एक दिन बुबा हुँदैनन्, तब संसार अचानक खाली हुन्छ। घर उस्तै हुन्छ, आँगन उस्तै हुन्छ, तर वातावरण बदलिन्छ। कुर्सी खाली हुन्छ, टोपी चुपचाप टेबलमा हुन्छ। ती वस्तुहरू बोल्दैनन्, तर ती सबै बोलिरहेका हुन्छन्। ती भन्छन्—शरीर नश्वर हुन्छ, तर त्याग अमर हुन्छ।

बुबा व्यक्ति होइनन्। उनी एक विचार हुन्। एक शिक्षा हुन् र एक दर्शन हुन्। उनीहरूले सिकाएका पाठहरू किताबमा पाइँदैनन्, ती जीवनका प्रत्येक अनुभवमा पाइन्छन्। बुबाले सिकाउँछन्—जीवन पाउनु होइन, दिनु हो। महानता देखिनु होइन, महसुस हुनु हो। जब संसारले हामीलाई थकाउँछ, हामी ती मौन हातहरू सम्झन्छौं।त्यही हातहरू जसले कहिल्यै मागेनन्, तर सबै दिए।

पूर्वीय दर्शनले भन्छ—साँचो गुरु त्यो हो जसले शब्दबाट होइन, जीवनबाट शिक्षा दिन्छ। बुबा त्यही गुरु हुन्। उनको जीवन एउटा शास्त्र हो, उनको त्याग एउटा मन्त्र हो र उनको मौनता एउटा दर्शन हो। शरीर एक दिन समाप्त हुन्छ, तर बुबाको शिक्षा कहिल्यै समाप्त हुँदैन। उनको त्याग समयभन्दा ठूलो हुन्छ र उनको प्रेम मृत्यु भन्दा बलियो हुन्छ। त्यसैले भनिन्छ—बुबा मर्दैनन्। बुबा विचारमा बाँच्छन्, सम्झनामा बाँच्छन् र हाम्रो जीवनको प्रत्येक सफलतामा बाँच्छन्। जब हामी पनि कसैको लागि त्याग गर्न थाल्छौं, त्यो क्षणमा बुबाको दर्शन फेरि जन्मिन्छ। त्यही क्षणमा हामी बुझ्छौं—बुबा केवल एक सम्बन्ध होइनन्, उनी जीवनको सबैभन्दा गहिरो सत्य हुन्।