पूर्वीय तत्त्वज्ञानमा करुणा र न्यायको सम्बन्ध

पूर्वीय तत्त्वज्ञानमा करुणा र न्यायको सम्बन्ध

तोमनाथ उप्रेती,

उपसचिव, नेपाल सरकार

पूर्वीय दर्शन मानव जीवनलाई आध्यात्मिक चेतना, नैतिक मूल्य र सामाजिक सन्तुलनका आधारमा बुझाउने परम्परा हो। यस दर्शनको मूल केन्द्रबिन्दु करुणा र धर्म हुन्, जसले मानव अस्तित्वलाई सम्पूर्ण प्राणीमात्रको हिततर्फ मोड्छ। करुणा र धर्म दुवैलाई अभिन्न रूपमा बुझिएन भने पूर्वीय दर्शनको सारलाई पूर्ण रूपले आत्मसात गर्न सकिँदैन।

करुणाले सम्पूर्ण प्राणीप्रति आत्मीयता र समभाव प्रकट गर्ने चेतनालाई जनाउँछ। हिन्दू, बौद्ध, जैन र अन्य पूर्वीय परम्पराहरूमा करुणा सर्वोच्च गुणका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। करुणा सबै प्राणीप्रति दया, सहानुभूति र सहयोग गर्ने भावनात्मक गुण हो। यो मानव हृदयको सबैभन्दा पवित्र र शक्तिशाली भावना हो, जसले मानिसलाई संवेदनशील, उत्तरदायी र मानवीय बनाउँछ। करुणाले हामीलाई अरूको पीडा महसुस गर्न, दुःखमा साथ दिन र समाधान खोज्न प्रेरणा दिन्छ। यो सामाजिक आचरणको आधार हो, जसले सह-अस्तित्व, समानता र शान्तिपूर्ण जीवनको मार्ग खोल्छ। करुणाले घृणा, हिंसा र स्वार्थलाई हटाएर प्रेम, सेवा र समर्पणको भावना बढाउँछ। यसले जीवनलाई गहिरो अर्थ दिन्छ र सबै प्राणीप्रति प्रेमभाव उत्पन्न गर्छ।

पूर्वीय तत्त्वज्ञानले मानव जीवनको आधारभूत मूल्य र आचारको रूपरेखा प्रस्तुत गर्दछ जसमा करुणा र न्यायको सम्बन्ध एक महत्वपूर्ण पक्ष हो। हिन्दू, बौद्ध, जैन र अन्य पूर्वीय दर्शनहरूले जीवनको उद्देश्य आन्तरिक विकास, नैतिकता र समाज–हितको अभ्यासमा रहेको देखाउँछन्। करुणा अर्थात् दया, सहानुभूति र मानवप्रति संवेदनशीलता एक यस्तो गुण हो, जसले व्यक्तिलाई आफ्ना कर्मको परिणामको गहिरो बुझाइ र अन्यप्रति जिम्मेवारीको अनुभूति दिलाउँछ।

पूर्वीय दृष्टान्तमा न्याय नैतिकता, धर्म र करुणासँग सम्बन्धित हुन्छ। भगवद्गीतामा धर्मको पालन, कर्मयोग र करुणामय दृष्टिकोणले न्यायको मूल आधार सुनिश्चित गर्ने कुरा स्पष्ट छ। बौद्ध दर्शनमा पनि करुणा (करुणा भावना) र सम्यक न्याय (सम्यक दृष्टिकोण र निर्णय) अष्टाङ्गिक मार्ग र चार आर्यसत्यसँग जोडिएको छ। करुणा बिना न्याय अधूरो र कठोर हुन्छ; न्याय बिना करुणा क्रूर र अकल्पनीय हुन्छ।

करुणा र न्यायको समन्वयले समाजमा स्थिरता, सामाजिक सद्भाव र व्यक्तिगत नैतिक उन्नति सुनिश्चित गर्छ। राजा हरिश्चन्द्रको कथामा सत्य र न्यायको पालन, साथै दीन–हीन प्रती करुणा देखाइएको छ, जसले न्यायपूर्ण शासन र दयालु समाजको दृष्टान्त प्रस्तुत गर्छ। जैन दर्शनमा अहिंसा, करुणा र न्यायको अभ्यास आत्म–साक्षात्कार र सामाजिक जिम्मेवारीसँग गहिरो सम्बन्ध राख्दछ।पूर्वीय दर्शनको यहि अन्तर्सम्बन्धले देखाउँछ कि मानव जीवन करुणा, न्याय र धर्मको अभ्यासले जीवनलाई सार्थक, स्थिर र समाज–केन्द्रित बनाउँछ। यसले व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनमा दया, सम्मान र जिम्मेवारीको मूल्य कायम राख्न मद्दत गर्छ।

करुणा बिना मानवता अधुरो रहन्छ। समाज स्वार्थी, कठोर र अन्यायी बन्छ। करुणा नै नैतिकता, मानव अधिकार र दायित्वको आधार हो। यो भावना धर्म, दर्शन र सभ्यताको साझा सम्पत्ति हो। बुद्ध धर्ममा करुणा मुक्ति मार्गको मूल हो भने हिन्दू, इस्लाम, इसाई लगायतका धर्महरूमा पनि करुणालाई सर्वोच्च मानवीय गुण मानिएको छ। करुणाले सामाजिक समरसता कायम राख्न सहयोग गर्छ, जहाँ सबैले एकअर्काको अस्तित्व स्वीकार्छन्। करुणावान व्यक्ति मात्र साँचो अर्थमा मानव हुन्छ। यसैले करुणा जीवनको मेरुदण्ड हो, जसले हामीलाई असल मानव बन्न सिकाउँछ र संसारलाई सुन्दर, शान्त र सजीव बनाउँछ।

यो मानव जीवनको एक महत्वपूर्ण मूल्य हो, जसले मानिसलाई आत्मिक रूपमा उन्नति गराउँछ र समाजमा सकारात्मक ऊर्जा फैलाउँछ। करुणा पीडालाई कम गर्न सक्ने प्रयास पनि हो। करुणावान व्यक्ति अरूको दुःख देखेर मौन बस्दैन; उसले सक्दो सहयोग गर्न खोज्छ। करुणा मानिसको हृदयबाट उत्पन्न हुने आत्मीयता हो, जसले सामाजिक सद्भाव, सहानुभूति र सहकार्यलाई बलियो बनाउँछ। जब हामी अरूको पीडामा साथ दिन्छौं, उसलाई सम्झन्छौं र सान्त्वना दिन्छौं, त्यो नै करुणाको व्यवहारिक रूप हो।

करुणाले मानवतालाई जोगाउँछ, हिंसा र घृणालाई शान्तिमा बदल्छ। यसले समाजमा समता, समझदारी र शान्तिको वातावरण सिर्जना गर्छ। मानिसहरू एकअर्काको पीडामा साझेदार बनेर, शान्ति र सामंजस्यको मार्गमा अघि बढ्न सक्षम हुन्छन्। करुणाले नकारात्मक भावनाहरूलाई सकारात्मक ऊर्जा र भावनात्मक समझमा रूपान्तरण गर्न मद्दत गर्छ, जसले हिंसा र द्वन्द्वको स्थिति समाधान गर्दछ। समाजमा करुणाको अभ्यासले न्यानो सम्बन्ध, माया र समझदारी बढाउँछ। करुणा नै साँचो मानवता हो।

करुणा एक सार्वभौमिक भावना हो, जुन जात, धर्म, भाषा वा देशले बाँड्न सक्दैन। जब हामी कसैको पीडामा साथ दिन्छौं, उसको दुखमा मलहम लगाउँछौं, त्यही व्यवहार करुणाको साँचो रूप हो। करुणा भावनाले मानव सम्बन्धहरूलाई गहिरो र स्थायी बनाउँछ। जब मानिसहरूले एकअर्काको पीडा बुझ्छन् र सहयोग गर्न तत्पर हुन्छन्, त्यहाँ विश्वास र आत्मीयता जन्मिन्छ। करुणाले मानिसलाई स्वार्थभन्दा माथि उठ्न प्रेरित गर्छ, जसले पारिवारिक, सामाजिक र मानवीय सम्बन्धहरू बलियो बनाउँछ।

आजको प्रतिस्पर्धात्मक युगमा करुणाको खाँचो झनै बढेको छ। आजको प्रतिस्पर्धात्मक युगमा, मानिसहरू एकअर्कासँग प्रतिस्पर्धा गर्दैछन् र व्यक्तिगत उन्नतिको खोजीमा छन्। यस्तो अवस्थामा, करुणाको खाँचो झनै बढेको छ। करुणाले मानिसलाई आपसमा समझदारी र सहकार्यको भावना बढाँउछ । यसले केव व्यक्तिगत नभएर सामाजिक समृद्धि पनि सुनिश्चित गर्छ। प्रतिस्पर्धा गर्दा अन्यको पीडा र कठिनाइ बुझ्न र सहयोग गर्न असल सोचको निर्माण हुन्छ। करुणाले आपसी द्वन्द्व र तनावलाई कम गर्न मद्दत पुर्याउँछ ।यसले समृद्ध र शान्तिपूर्ण समाज निर्माणमा योगदान पुर्याउँछ। त्यसैले, आजका चुनौतीपूर्ण समयमा करुणाको अभ्यास गर्नाले मानसिक शान्ति र सामाजिक स्थायित्व कायम राख्न सकिन्छ। मानिसहरू स्वार्थमा डुबिरहेका छन्, भावनात्मक रूपमा टाढा भइरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा करुणा जस्ता भावना मानवतालाई जीवित राख्ने माध्यम बन्न सक्छन्। यदि हामीले अरूको पीडा महसुस गर्न जानेनौं भने हामी मानव कहलिनै अयोग्य हुनेछौं।

करुणा मानवताको मेरुदण्ड हो। यसले मानिसलाई संवेदनशील, सहानुभूतिशील र सहयोगी बनाउँछ। करुणा बिना समाज कठोर, आत्मकेन्द्रित र अमानवीय बन्छ। जब हामी अरूको पीडामा आँसु बगाउँछौं र सहयोगको हात बढाउँछौं, त्यहीँबाट वास्तविक मानवता सुरु हुन्छ। त्यसैले करुणा केवल भावना मात्र नभई क्रियात्मक मानवीय मूल्य हो, जसले प्रेम, दया र सहअस्तित्वलाई जीवन्त राख्छ।

मानिस भावनात्मक र आत्मिक अस्तित्व हो। करुणा बिना जीवन खाली खोल मात्र हुन्छ। करुणा आउँदा मात्र मानिसले अरूको दुःखलाई बुझ्छ, त्यसलाई कम गर्न प्रयास गर्छ र आत्मसन्तुष्टि पाउँछ। यसले व्यक्तिलाई आत्मीय, कोमल हृदय र सहानुभूतिपूर्ण बनाउँछ। आत्मशुद्धि, आत्मसन्तोष र आध्यात्मिक उन्नतिको आधार करुणा नै हो।
समाज सहानुभूति, समझदारी र विश्वासमा टिक्छ। अशक्त, दुःखी र पीडितप्रति देखाइएको करुणा नै सभ्य समाजको आधार हो। करुणाले समाजमा सहयोग, सहकार्य र आपसी सम्मानलाई मजबुत बनाउँछ। हिंसा, द्वेष र घृणालाई हटाएर शान्ति र समरसताको बाटो खोल्छ। यसैले करुणा सामाजिक समृद्धिको आधारस्तम्भ हो, जसले समाजलाई एकता र सहअस्तित्वतर्फ डोर्याउँछ।
करुणा बिना मानवता अधुरो रहन्छ, तर करुणा भएमा संसार सुन्दर, शान्त र मानवीय बन्छ। करुणा आत्मिक शुद्धि र मानव सभ्यताको निरन्तरताका लागि पनि अपरिहार्य छ।