बिराटनगरदेखि वराहक्षेत्र: नदी, मौनता र आत्मचेतनाको यात्रावृत्तान्त (नियात्रा)

बिराटनगरदेखि वराहक्षेत्र: नदी, मौनता र आत्मचेतनाको यात्रावृत्तान्त (नियात्रा)

तोमनाथ उप्रेती

बिहानको पहिलो उज्यालो बिराटनगरमाथि बिस्तारै फैलिरहेको थियो। सडकहरू अझै निद्रामै थिए। पसलका सटरहरू बन्द थिए। आकाश जागिसकेको थियो। चराहरूले दिनको पहिलो मन्त्र उच्चारण गरिरहेका थिए। म भने एउटा यात्रामा निस्कँदै थिएँ। गन्तव्य थियो वराहक्षेत्र। तर केही यात्राहरू गन्तव्यका लागि हुँदैनन्। ती यात्राहरू आफ्नै भित्री संसार भेट्नका लागि हुन्छन्।
बिराटनगर सहर पछाडि छोड्दै गर्दा मैले महसुस गरेँ हरेक प्रस्थान एउटा सानो मृत्यु हो। हामी कुनै ठाउँ मात्र छोड्दैनौँ। हामी आफ्नो कुनै परिचित पहिचान पनि त्यहीँ छोडिरहेका हुन्छौँ। यात्रा भनेको नयाँ दृश्य देख्नु मात्र होइन। नयाँ दृष्टि जन्माउनु हो।
राजमार्ग खुल्दै गयो। खेतहरू फैलिँदै गए। धानका हरिया पातहरू बिहानको हावासँग संवाद गरिरहेका थिए। ती खेतहरू मौन थिए, तर तिनको मौनता पुस्तकभन्दा गहिरो थियो। अन्न फलाउने हातहरूले इतिहास लेख्दैनन्। तर तिनैले सभ्यता बाँच्छन्। पृथ्वीको सबैभन्दा ठूलो दर्शन माटोले लेखेको हुन्छ।
सडकले हामीलाई इटहरीतर्फ लगिरहेको थियो। इटहरी एउटा चोक होइन। त्यो दिशाहरूको भेट हो। जीवन पनि यस्तै हुन्छ। कुनै दिन हामी एउटा चोकमा उभिन्छौँ। एउटा बाटो सुरक्षित हुन्छ। अर्को अनिश्चित। बुद्धिमानीले सुरक्षित बाटो रोज्छ। आत्माले भने अर्थपूर्ण बाटो रोज्छ।
इटहरी पार गरेपछि दृश्य बदलिन थाल्यो। सहरको कोलाहल क्रमशः हरायो। हावामा वनको गन्ध मिसिन थाल्यो। क्षितिजमा चुरे पहाडहरू नीलो ध्यानमा बसेका ऋषिजस्ता देखिन्थे। उनीहरूले हजारौँ वर्षदेखि केही बोलेका छैनन्। तर उनीहरूको मौनताले असंख्य पुस्तालाई शिक्षा दिएको छ। संसारमा सबैभन्दा ठूलो शिक्षक शब्द होइन, मौनता हो।
गाडी चतरातर्फ मोडियो। कोशी विस्तारै नजिक आउँदै थिई। पहिलो झलकमै नदीले एउटा प्रश्न गरिन् “तिमी कहाँ जाँदै छौ?” मैले उत्तर दिन सकिनँ। किनभने मैले अचानक महसुस गरेँ, म वराहक्षेत्रतर्फ भन्दा पनि आफैँतर्फ गइरहेको थिएँ।
कोशी नदीलाई नदी भन्नु अन्याय हुन्छ। उनी समय हुन्। उनी स्मृति हुन्। उनी निरन्तरता हुन्। उनले हिमाल छोएकी छन्। मैदान छोएकी छन्। मानिसका आँसु पनि बोकेकी छन्। मानिसका सपना पनि। नदी कहिल्यै आफ्ना लागि बग्दिन। उनी सधैँ अरूलाई जीवन दिन बग्छिन्। यही कारण नदी करुणाको सबैभन्दा ठूलो दर्शन हुन्।
चतरा पुग्दा घाम अलि माथि उक्लिसकेको थियो। घाटमा केही मानिस स्नान गर्दै थिए। केही मौन ध्यानमा थिए। केहीले हात जोडेर सूर्यलाई प्रणाम गरिरहेका थिए। मैले सोचें पानीले शरीर सफा गर्न सक्छ। तर श्रद्धाले मात्र मन सफा गर्न सक्छ। धर्मको सुरुवात बाहिरी अनुष्ठानबाट हुन्छ। अध्यात्मको सुरुवात भित्री रूपान्तरणबाट।
चतराबाट वराहक्षेत्र जाने बाटो साँघुरो हुँदै गयो। सडकले जंगलको काख समात्यो। रूखहरू सडकका दुवै किनार उभिएका थिए। स्वागतकर्ता थिए। प्रकृतिले कहिल्यै आगन्तुकसँग परिचय सोध्दैन। उसले सबैलाई समान छायाँ दिन्छ। यही नै प्रकृतिको लोकतन्त्र हो।
गाडीको झ्यालबाट आउने हावाले अनुहार छोयो। त्यो हावामा कुनै भाषा थिएन। तर त्यसले एउटा सत्य सुनाइरहेको थियो जीवनमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा देखिँदैन। प्रेम देखिँदैन। विश्वास देखिँदैन। चेतना देखिँदैन। हावा देखिँदैन। तर यिनै बिना जीवन अधुरो हुन्छ।
केही समयपछि पहाडको काखमा बसेको वराहक्षेत्र देखापर्यो। पहिलो दृष्टिमै यो मन्दिरजस्तो लागेन। यो त समय आफैँ ढुङ्गामा बसेको जस्तो लाग्यो। यहाँ आउने मानिसहरू फरक थिए। कसैका हातमा पूजा सामग्री थियो। कसैका आँखामा आँसु। कसैका ओठमा मन्त्र। तर सबैको हृदयमा एउटै खोज थियो शान्ति।
मन्दिरको प्राङ्गणमा प्रवेश गर्दा घण्टीको ध्वनि आकाशतिर उक्लियो। त्यो ध्वनि केवल कानले सुन्ने कुरा थिएन। त्यो त अन्तर्मनले अनुभव गर्ने कम्पन थियो। प्रार्थना शब्दले गर्दैन। प्रार्थना उपस्थितिले गर्छ। जहाँ अहंकार समाप्त हुन्छ, त्यहीँ पूजा सुरु हुन्छ।
वराहको मूर्ति अगाडि उभिँदा पुराणको कथा सम्झिएँ। पृथ्वी डुबेको थियो। वराहले उठाए। तर त्यो कथा आज पनि सकिएको छैन। आज पनि पृथ्वी डुबिरहेकी छ लोभमा, हिंसामा, स्वार्थमा, असहिष्णुतामा। आज पनि प्रत्येक युगले आफ्ना वराह खोजिरहेको छ। शायद वराह कुनै देवता होइनन्। उनी प्रत्येक जागृत विवेकको नाम हुन्।
मन्दिरबाट तल झर्दा कोका र कोशीको संगम देखिन्थ्यो। दुई नदीहरू एकअर्कालाई अँगालो हाल्दै अनन्त यात्रामा अघि बढिरहेका थिए। उनीहरूले मलाई एउटा ठूलो शिक्षा दिए। दुई नदी मिल्दा आफ्नो नाम जोगाउन झगडा गर्दैनन्। उनीहरू मिलेर नयाँ प्रवाह बन्छन्। मानिस मात्र यस्तो प्राणी हो, जसले आफ्नो नाम बचाउन सम्बन्ध गुमाउँछ।
संगम किनारमा बसेर मैले लामो समय पानी बगिरहेको हेरेँ। त्यस क्षण समय रोकिएजस्तो लाग्यो। वास्तवमा समय कहिल्यै रोकिँदैन। रोकिने त हाम्रो बेचैनी हो। प्रकृतिको सान्निध्यमा पुगेपछि घडीको समय समाप्त हुन्छ। त्यहाँ केवल अस्तित्वको समय बाँकी रहन्छ।
वराहक्षेत्रका वृद्ध पुजारीले मुस्कुराउँदै भने, “यहाँ आउने सबैले केही न केही छोडेर जान्छन्।” मैले सोधेँ, “के छोड्छन्?” उहाँले उत्तर दिनुभयो, “कसैले दुःख। कसैले अहंकार। कसैले डर।”
त्यो उत्तर कुनै शास्त्रभन्दा ठूलो थियो।
साँझ पर्न थालेको थियो। आरतीको प्रकाश कोशीको पानीमा झिलिमिली परिरहेको थियो। पानीमा तैरिएका ती दीपहरू जीवनजस्तै लागे। प्रत्येक दीप केही क्षण उज्यालो दिन्छ। त्यसपछि बिस्तारै दृष्टिबाट हराउँछ। तर नदीको यात्रा रोकिँदैन। यही त जीवनको रहस्य हो। मानिस जान्छ। चेतना बगिरहन्छ। शरीर समाप्त हुन्छ। अर्थ बाँकी रहन्छ।
फर्कने बेला भयो। गाडी फेरि चतरातर्फ मोडियो। त्यसपछि इटहरी। अनि बिराटनगर। बाटो उही थियो। तर यात्रु उही रहेन। बाहिरी दूरी केही घण्टामा सकियो। भित्री यात्रा भने अझै जारी थियो।
बिराटनगरको बत्तीहरू फेरि देखिन थाले। सहर उस्तै थियो। सडक उस्तै। मानिस उस्तै। तर मेरो दृष्टि बदलिएको थियो। मैले बुझें तीर्थ भनेको मन्दिरमा पुग्नु होइन। तीर्थ भनेको आफूभित्रको कोलाहलबाट मौनतामा पुग्नु हो। वराहक्षेत्र भनेको कुनै भूगोल मात्र होइन। त्यो मानिसको चेतनामा जन्मिने एउटा उज्यालो प्रदेश हो।
त्यस दिनको यात्राले मलाई एउटा अन्तिम सत्य सिकायो बिराटनगरदेखि वराहक्षेत्रसम्मको दूरी नक्साले मापन गर्न सक्छ। तर आत्मादेखि आत्मज्ञानसम्मको दूरी कुनै नक्साले मापन गर्न सक्दैन। त्यो दूरी अनुभवले पार गरिन्छ। र शायद यही कारण, प्रत्येक सच्चा यात्रा अन्ततः बाहिर होइन, भित्र पुगेर समाप्त हुन्छ।
वराहक्षेत्रको साँझ पृथ्वीमा होइन, चेतनामा ओर्लिन्छ। पश्चिमतिर सूर्य बिस्तारै चुरे माथि विश्राम गर्न थाल्छ। सुनौलो प्रकाश कोशीको तरल सतहमाथि टुक्राटुक्रा भएर नाच्न थाल्छ। पानीले सूर्यलाई बगाइरहेको हुँदैन। उसले दिनभरि सङ्कलित उज्यालोलाई विदाइ गरिरहेको हुन्छ। त्यस क्षण मलाई लाग्यो सन्ध्या कुनै दिनको अन्त्य होइन। त्यो प्रकाशले अन्धकारलाई गरेको नम्र अभिवादन हो।
आरतीको तयारी हुँदै थियो। मन्दिरका घण्टीहरू क्रमशः गुञ्जिन थाले। शङ्खको ध्वनिले पहाडको मौनतालाई स्पर्श गर्यो। त्यो ध्वनि कानमा कम, हृदयमा बढी सुनिन्थ्यो। शब्दहरू जहाँ रोकिन्छन्, त्यहाँ नादको जन्म हुन्छ। नाद जहाँ जन्मिन्छ, त्यहीँ अध्यात्मको पहिलो अक्षर लेखिन्छ।
म मन्दिरको एक कुनामा चुपचाप बसिरहेँ। मेरो वरिपरि धेरै मानिस थिए। कसैले आँखा बन्द गरेर प्रार्थना गरिरहेका थिए। कसैले दीप चढाइरहेका थिए। कसैले बालबालिकाको हात समातेर देवताको कथा सुनाइरहेका थिए। अचानक महसुस भयो धर्म पुस्ताबाट पुस्तामा पुस्तकले होइन, स्पर्शले सर्छ। विश्वास सिकाइँदैन। विश्वास बाँचिन्छ।
त्यही बेला एक वृद्ध तीर्थयात्रीसँग भेट भयो। उनको अनुहारमा उमेरका गहिरा रेखाहरू थिए। तर आँखामा बालकको निर्मलता। मैले सोधेँ, “हजुर कति पटक यहाँ आउनुभएको छ?”
उहाँ मुस्कुराउनुभयो।
“गन्ती गर्न छोडेको धेरै भयो। हरेक वर्ष आउँछु। तर प्रत्येक वर्ष नयाँ वराहक्षेत्र भेट्छु।”
म अचम्मित भएँ।
“मन्दिर त उही हो नि?”
उहाँले कोशीतिर हेर्दै भन्नुभयो,
“मन्दिर उही हो। नदी पनि उही हो। बदलिने त म हुँ। बदलिएको आँखाले उही दृश्यलाई पनि नयाँ बनाउँछ।”
त्यो उत्तरले मलाई लामो समयसम्म मौन बनायो। संसार बदलिनु अघि दृष्टि बदलिनुपर्छ भन्ने दर्शन यति सरल वाक्यमा मैले कहिल्यै सुनेको थिइनँ।
रात बिस्तारै झर्दै गयो। आकाशमा पहिलो तारा देखापर्यो। पहाडहरू अझ गाढा ध्यानमा डुबेजस्ता लागे। नदीको आवाज अब स्पष्ट सुनिन्थ्यो। दिनको भीड हराएको थियो। बाँकी थियो पानीको अनन्त संगीत।त्यो संगीत कुनै राग थिएन। कुनै भाषा पनि थिएन। त्यो त अस्तित्वको धड्कन थियो।
मलाई अचानक लाग्यो मानिसले सभ्यता निर्माण गर्यो। सहर निर्माण गर्यो। विज्ञान निर्माण गर्यो। तर नदीलाई अझै कुनै विश्वविद्यालयले सिकाउन सकेको छैन। पहाडलाई कुनै संसदले शासन गर्न सकेको छैन। सूर्यलाई कुनै शक्तिले आदेश दिन सकेको छैन। प्रकृति स्वतन्त्र छ। यही स्वतन्त्रता नै परम सत्यको पहिलो परिचय हो।
भोलिपल्ट बिहान म निकै चाँडै उठेँ। पूर्वतिर क्षितिज अझै रातको नीलिमा ओढेर बसेको थियो। केही क्षणपछि एउटा सानो उज्यालो पहाडको टुप्पाबाट जन्मियो। सूर्य उदाएको थिएन। प्रकाश जन्मिएको थियो।त्यो दृश्य हेर्दा बुद्धका शब्द सम्झिएँ अन्धकारलाई हटाउन अन्धकारसँग युद्ध गर्नु पर्दैन। एउटा दीप पर्याप्त हुन्छ।सायद वराह अवतारको कथा पनि यही हो। पृथ्वीलाई उठाउन सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड बदल्नु परेन। एउटा जागृत चेतना पर्याप्त भयो।
म फेरि संगमतर्फ गएँ। पानीमा बिहानको उज्यालो थरथराइरहेको थियो। त्यहाँ उभिएर मैले नदीलाई हेरेँ। नदीले कहिल्यै आफ्नो पानी फर्काएर माग्दिन। ऊ निरन्तर दिन्छे। शायद यही कारण नदी पवित्र छ। जो केवल सङ्कलन गर्छ, ऊ धनी हुन सक्छ। तर जो निरन्तर दिन्छ, ऊ पवित्र हुन्छ।मलाई लाग्यो मानिसको जीवन पनि नदीजस्तै हुनुपर्छ। प्रवाहमा। उदारतामा। निरन्तरतामा।
वराहक्षेत्र छोड्ने बेला आयो। अन्तिमपटक मैले मन्दिरतिर फर्केर हेरेँ। ढुङ्गाका ती संरचनाहरू मौन उभिएका थिए। तर उनीहरूको मौनताभित्र हजारौँ वर्षको इतिहास बोलिरहेको थियो। यहाँ राजाहरू आएका थिए। साधुहरू आएका थिए। किसान आएका थिए। कविहरू आएका थिए। सबै फर्किए। तर तीर्थ बाँकी रह्यो।
त्यस क्षण एउटा गहिरो अनुभूति भयो मानिस आफ्नो घर बनाउँछ। समयले त्यसलाई भत्काउँछ। मानिस फेरि बनाउँछ। तर आस्थाले बनाएको घर समयले कहिल्यै भत्काउन सक्दैन।
फर्कने बाटो फेरि चतरा हुँदै इटहरीतर्फ लाग्यो। गाडी अगाडि बढ्दै थियो। तर मेरो मन अझै कोशीको किनारमै बसेको थियो। सडकले दूरी घटाइरहेको थियो। स्मृतिले दूरी बढाइरहेको थियो।
इटहरीको व्यस्त चोक फेरि देखापर्यो। मानिसहरू हतारमा थिए। गाडीहरूको आवाज उस्तै थियो। बजार आफ्नै लयमा चलिरहेको थियो। मैले बुझें संसार कहिल्यै यात्रुको प्रतीक्षा गर्दैन। तर एउटा सच्चा यात्रुले संसारलाई नयाँ आँखाले हेर्न थाल्छ।
बिराटनगर पुग्दा साँझ पुनः फैलिसकेको थियो। घरका ढोकाहरू खुल्दै थिए। सडकबत्तीहरू बल्दै थिए। दैनिक जीवन आफ्नो परिचित लयमा फर्किसकेको थियो। तर मभित्र एउटा अदृश्य परिवर्तन घटिसकेको थियो।
अब वराहक्षेत्र मेरो लागि नक्सामा रहेको एउटा तीर्थ थिएन। त्यो एउटा प्रश्न थियो मानिसले आफूभित्र डुबेको पृथ्वीलाई कहिले उठाउने?