प्रशासनिक दक्षता र सुशासनका लागि नैतिक मूल्यमा आधारित रूपान्तरण  

तोमनाथ उप्रेती

प्रशासनिक प्रणालीलाई प्रभावकारी, पारदर्शी र जनउत्तरदायी बनाउन निष्ठा, आचरण, संस्कार, कार्यशैली र व्यवहारमा सुधार अनिवार्य छ। वर्तमान समयमा सार्वजनिक प्रशासनमा देखिएको भ्रष्टाचार, पक्षपात, लापरवाही र अनैतिक क्रियाकलापहरूले जनताको राज्यप्रति विश्वास कमजोर बनाएको छ। यस्तो अवस्थामा पदाधिकारीहरूमा उच्च नैतिक चेतना, सेवा भाव, पारदर्शिता र इमानदारीको विकास गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ।

निष्ठा भनेको कामप्रति इमानदारी, जिम्मेवारी र समर्पण हो। आचरण र संस्कारले कर्मचारीको व्यक्तित्व र कामको शैलीलाई निर्धारण गर्छ। सकारात्मक व्यवहार र जनमैत्री कार्यशैलीले सेवाग्राहीमा सन्तुष्टि र विश्वास पैदा गर्छ। सदाचारयुक्त कार्यशैलीले मात्र प्रशासनलाई जनमुखी, प्रभावकारी र उत्तरदायी बनाउँछ।

यस्ता गुणहरू विकास गर्न निरन्तर तालिम, स्पष्ट आचारसंहिता, कडाइका साथ कानुनी कार्यान्वयन, पारदर्शिता र उत्तरदायित्व सुनिश्चित गरिनुपर्छ। साथै, राजनीति र प्रशासनको सम्बन्धमा सन्तुलन कायम राख्दै सेवामुखी दृष्टिकोणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

यदि प्रशासकीय संयन्त्रमा यस्ता नैतिक र मूल्यमा आधारित सुधारहरू लागू गरिए, राज्य संयन्त्र जनहितमा केन्द्रित हुनेछ र नागरिकको सरकारप्रतिको भरोसा पुनःस्थापित हुनेछ। यसले सुशासन, सदाचार र समृद्ध राष्ट्र निर्माणमा ठोस योगदान पुर्‍याउनेछ।

प्रशासन सुधार  राज्यको संगठन, कार्यशैली, प्रक्रिया र मनोवृत्तिमा गुणात्मक सुधार ल्याउने योजना हो, जसले सुशासनलाई मजबुत बनाउँछ। सुशासनले शासन प्रणालीलाई दक्ष र वैधानिक बनाउँछ भने सदाचारले राष्ट्रलाई समृद्ध बनाउँछ।

सदाचार र नैतिकता जनउत्तरदायी, व्यावसायिक र इमानदार सेवा प्रवाह गर्ने मूल्य र मान्यता हुन्। तर, हाल सार्वजनिक सेवा क्षेत्रमा पक्षपात, राजनीतीकरण र नैतिक आचरणको अभाव देखिएको छ, जसले नागरिकलाई निराश बनाएको छ।

सदाचार र सुशासन परिपूरक छन्—एक बिना अर्को असम्भव छ। सदाचार नहुनु समाजमा दुराचारको बढोत्तरी र राष्ट्रको पतनको कारण बन्छ। सदाचार भनेको वैधानिकता, निष्पक्षता, सेवाभाव, स्वार्थहीनता र इमानदारितामा आधारित हुन्छ।आजको समाजमा नीति, निष्ठा र आचारसंहिताको पालना कमजोर हुँदै गएकोले सबैभन्दा आवश्यक कुरा नै सदाचार हो, जसले मात्रै सुशासनलाई दिगो बनाउँछ र राष्ट्रलाई प्रगतिको दिशामा लैजान सक्छ।

प्रशासन सुधारका लागि निष्ठा, आचरण, संस्कार, कार्यशैली र व्यवहारमा रूपान्तरण आवश्यक छ। सार्वजनिक पदाधिकारीहरूले सकारात्मक सोच र सदाचारयुक्त कार्यशैली देखाउनुपर्छ। सदाचार भनेको नैतिक सिद्धान्तहरूको समष्टि हो, जसले व्यक्ति र प्रशासन दुवैको आचरणलाई निर्देशित गर्छ।

प्रशासकीय आचरण भनेको मूल्य, मान्यता, नियम र कानुनको संयोजन हो, जसले प्रशासनलाई दक्ष र प्रभावकारी बनाउँछ। सदाचार भनेको सत्चरित्र हो, यद्यपि आजको समाजमा दुष्चरित्र र लोभलालसाले सदाचारलाई छायामा पार्ने देखिन्छ।

अनुशासन र इमानदारीलाई सदाचारले बल दिन्छ, र असल सोच, विचार र कर्मले नै सकारात्मक परिणाम ल्याउँछ। राजनीतिक रूपमा तटस्थ, आर्थिक रूपमा इमानदार, सामाजिक रूपमा नैतिक र व्यावसायिक रूपमा योग्य कर्मचारीहरू नै प्रभावकारी राज्य निर्माणका आधार हुन्।समकालीन समाजमा यिनै मूल्यहरूको उच्च माग छ र राज्य संयन्त्रमाथि ती सिद्ध गर्न ठूलो दबाब छ। अतः प्रभावकारी प्रशासन र समुन्नत समाज निर्माणका लागि सदाचार अपरिहार्य छ।

नैतिकतो सुविचार, असल वा उत्तम आचरण, असल व्यवहार, स्वच्छता, निष्पक्षता, इमानदारी एवं सकारात्मक सोच हो । नैतिक मूल्यमान्यता, आदर्श र सिद्धान्त विपरीत गरिने नकारात्मक व्यवहार भ्रष्टाचार हो । पतित आचरण, दूषित मर्यादा, नियम, कानुन विपरीत नैतिक पतन हुने काम गरी घुस खाई पक्षपातपूर्ण व्यवहार भ्रष्टाचार हो।  नैतिकता र उच्च इमानदारी देखाउनुपर्ने पदाधिकारीमाथि बारम्बार नैतिक आचरणका प्रश्न ठडिएका छन् । यस अवस्थामा सार्वजनिक प्रशासनमा नैतिक आचरणलाई संस्थागत गर्नुको विकल्प छैन । नीति, नियम र व्यवहारप्रति उच्चसतर्क रही गरिने उदाहरणीय चरित्र नैतिकता हो । नीति मार्ग अवलम्बन गरी लाभकारी हुनु नैतिकता हो । बुद्धधर्मले सम्पत्ति र शक्तिको सञ्चयबाट जीवन सफल नहुनेतर्फ संकेत गर्दै नैतिकतालाई शान्ति र सुख प्राप्तिको मूल भनेको छ ।

नैतिकता वा आचरण ठिक र बेठिक, असल र खराब चालचलनका सिद्धान्त वा व्यवहार हो। सदाचार र आचरण प्रायः समानार्थक रूपमा प्रयोग गरिन्छ, र यी मूल्य र मान्यताका आधारमा व्यक्तिको व्यवहारलाई निर्देशन दिन्छ। नैतिकता मानवीय मूल्यहरूको व्यवस्थापन हो जसले हाम्रो व्यवहार सुधार्छ र जीवनमा खुशी ल्याउँछ। सार्वजनिक जीवनमा सीप र दक्षताका साथ नैतिकता, इमानदारी, र सदाचार आवश्यक छन्। जिम्मेवार व्यक्तिहरूका व्यवहारले नैतिकता र औचित्यको पुष्टि गर्नुपर्छ। लोकतन्त्र, शान्ति, र सुशासनको आधार सदाचार हो, जसले प्रभावकारी शासन व्यवस्थाको निर्माण गर्न मद्दत गर्दछ। सदाचार भनेको नीति, नियम र व्यवहारमा उच्च सतर्कता र इमानदारीको पालन गर्नु हो। यसले सुशासन कायम गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।

आचरण व्यक्ति दैनिक जीवनमा अपनाउने मूल्य, मान्यता र नैतिकताको समष्टि हो, जसले ठिक र बेठिकको निर्धारण गर्दछ। प्रशासकीय आचरण भनेको प्रशासकीय कार्यलाई प्रभावकारी र दक्षतापूर्वक सम्पन्न गर्न आवश्यक मूल्य, नियम र कानुनको समष्टि हो। नैतिक आचरणले व्यक्तिलाई उच्च मूल्यांकनको अवसर दिन्छ र यसमा पवित्रता, धैर्य र सहनशीलता आवश्यक हुन्छ। समाजिक मर्यादामा राखेर इच्छाहरू र कर्मको पालन गर्नुपर्ने हुन्छ, जसले व्यक्तिको चरित्रलाई मजबुत बनाउँछ।

नैतिक आचरण र सदाचारलाई प्रोत्साहित गर्न सार्वजनिक प्रशासनमा विविध संयन्त्रहरू, जस्तै कार्यसम्पादन सूचक, सेवा बडापत्र र नागरिक पृष्ठपोषण अपनाउनुपर्ने हुन्छ। प्रविधिको प्रसार र नागरिक चेतनाले प्रशासनलाई नैतिक र व्यावसायिक बनाउन मद्दत पुर्याउँछ। नैतिक आचरणले सार्वजनिक सेवामा आत्मनियंत्रण र निष्पक्षता ल्याउँछ, जसले भ्रष्टाचार र लापरबाहीलाई रोक्छ र सेवा वितरणलाई छिटो र प्रभावकारी बनाउँछ।

अहिले सार्वजनिक प्रशासनमा चाहिएको विषय नै सदाचार र सुशासन हो । सदाचार र सुशासन एक–अर्कामा अन्तर–आबद्धित छन् । सार्वजनिक संस्थाहरू समाजलाई व्यवस्थित गर्न सिर्जना भएका हुन् । संस्थाको नेतृत्व पनि समाजमा असल आचरण स्थापित गरी संस्कार र सभ्यता व्यवस्थित गर्न निर्माण भएको हुन्छ । नेतृत्व मूलतः विधि र निष्ठाको प्रतीक हो । नीतिप्रतिको निष्ठा नेतृत्व निर्माणको आधार हो, यसरी नेतृत्व निर्माण भएपछि उसले नीतिनिष्ठालाई बलियो बनाउँछ । नेतृत्वको उदाहरणीयताले संस्थाहरू बलिया हुन्छन् । संस्थाहरू बलिया हुनु भनेको सुशासनको जग बस्नु हो । सुशासनका लागि नै पदाधिकारी तथा संस्थाहरू परिचालित हुन्छन्, जसमा नैतिकता, सदाचार र व्यावसयिकताका मूल्य आचरणमा देखिनुपर्छ ।

नेपालको निजामती सेवामा नैतिक आचरण र सदाचार कमजोर रहेको पाइन्छ। यसको कारण राजनीतिक र प्रशासनिक नेतृत्वको कमजोरिता, दण्ड र पुरस्कारको प्रभावकारी व्यवस्था नहुनु, आचार संहिता कार्यान्वयनको अनुगमन नहुनु, र दण्डहीनता बढ्नु हो। यसले सरकारी सेवा र विकास कार्यमा असर पुर्याउँछ र सुशासन कायम गर्न चुनौती पुर्याउँछ। प्रशासन सुधार र सार्वजनिक प्रशासनमा सकारात्मक रूपान्तरण ल्याउनका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको प्रशासनिक प्रणालीमा निष्ठा, आचरण, संस्कार, कार्यशैली र व्यवहारमा सुधार गर्नु हो। प्रशासनलाई स्वच्छ, पारदर्शी, नागरिकमैत्री, भ्रष्ट्राचारमुक्त र नैतिक बनाउनु आजको आवश्यकता हो। यस्ता गुणहरूलाई आफ्नो प्रशासनिक कर्तव्यको अंश बनाउने कार्य प्राथमिकता हुनुपर्छ। यसका लागि, शासकीय व्यवस्थापनका सबै तहका पात्रहरू बीच सहकार्य, संवाद र समन्वयको संस्कृति बनाउनु पर्छ, जसले नैतिक आधारलाई मजबुत पार्न मद्दत पुर्याउँछ।

अन्त्यमा, सार्वजनिक प्रशासनमा हाम्रा संस्कार, कार्यशैली, आचरण र व्यवहारमा सुधारको कमीले आजको समाजमा गम्भीर समस्याहरू उत्पन्न गरेका छन्। यसको प्रत्यक्ष प्रभाव भनेको आम जनताको प्रशासन संयन्त्रप्रति बढ्दो वितृष्णा र निराशा हो। जब प्रशासनिक प्रणाली प्रभावकारी, पारदर्शी र नैतिक दृष्टिले कमजोर हुन्छ, तब नागरिकको विश्वास कमजोर पर्छ र शासन व्यवस्थामा असंतोष फैलिन थाल्छ। यसले न केवल सार्वजनिक प्रशासनको छवि बिगार्छ, अपितु राष्ट्रको समग्र विकास र सुशासनमा पनि विघ्न पुर्याउँछ। प्रशासनिक प्रणालीको सुधारको लागि संस्थागत सुधार र सशक्त नेतृत्वको आवश्यकता छ। सबै स्तरका अधिकारीहरूलाई नैतिक मूल्यमान्यता र उच्च आचरणका साथ काम गर्न प्रेरित गर्नुपर्नेछ। यस्तो वातावरणमा भ्रष्ट्राचार र अन्य अनियमितताहरू स्वतः कम हुनेछ। यस्ता सुधारले मात्र प्रशासनमा विश्वास पैदा गर्न सक्छ र सुशासनको दिशा तय गर्न सकिन्छ। यस प्रकार, प्रशासन सुधारका लागि समर्पण, समन्वय र सामूहिक प्रयासले राष्ट्रको समृद्धि र विकासमा टेवा पुर्याउन सक्छ।

(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन्।)