मानव सभ्यता

तोमनाथ उप्रेती

मानव सभ्यताको इतिहास हेर्दा देखिन्छ—ज्ञानको विकासले नै मानवीय चेतनाको उन्नति सम्भव बनाएको छ। तर ज्ञान मात्र प्राप्त गर्नु पर्याप्त हुँदैन, त्यसको सही प्रयोग गर्न विवेकको आवश्यकता पर्छ। ज्ञानले मान्छेलाई चेतनशील बनाउँछ, तर यदि त्यस ज्ञानसँग विनम्रता नजोडिएमा त्यो ज्ञान घमण्डमा रूपान्तरित हुनसक्छ। त्यसैले, ज्ञानको असली सुन्दरता त्यसको विनम्र प्रस्तुतिमा हुन्छ, जसले अरूको सम्मान र सामाजिक समरसता कायम राख्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

विवेक भनेको ज्ञानको प्रयोग गर्ने कला हो। विवेकी व्यक्ति ज्ञानको गहिराइलाई बुझ्छ र आफ्नो सीमालाई स्वीकार गर्न जान्दछ। उसले आफूलाई अरूभन्दा उच्च ठान्दैन, बरु अरूको दृष्टिकोणलाई सम्मान गर्छ। ज्ञानको घमण्डले सम्बन्ध बिथोल्छ, तर विवेकयुक्त विनम्रताले सम्बन्ध बलियो बनाउँछ। शिक्षित व्यक्ति होइन, विवेकी व्यक्ति नै साँचो अर्थमा परिपक्व कहलिन्छ। विवेक बिना ज्ञान केवल सूचना हो—जसको न त मानवता हुन्छ, न नै संवेदना।

आजको विश्वमा धेरै मानिसहरू ज्ञानको नाममा आत्मप्रशंसा गर्छन्, तर त्यस्तो ज्ञानले समाजलाई विभाजित गर्छ। ज्ञानको मूल उद्देश्य भनेको मानवीयता र सत्यतर्फ उन्मुख हुनु हो, न कि अरूलाई दबाउने माध्यम बन्नु। जब ज्ञान अहंकारमा परिणत हुन्छ, तब त्यही ज्ञान नाशको कारण बन्छ। विनम्रता भनेको आत्मबोधको चिह्न हो—यसले आत्मसमालोचनाको बाटो खोल्छ र आत्मसुधारको प्रक्रिया शुरू हुन्छ।

विनम्रता र विवेक सँगै आउँदा व्यक्तिको चरित्र उज्यालो हुन्छ। उसले अरूको अनुभवलाई महत्त्व दिन्छ, आफैंलाई सधैं सुधार गर्न तयार रहन्छ, र साँचो सहिष्णुता देखाउँछ। समाजमा असल नेताहरू, शिक्षकहरू र परिवर्तनकारी व्यक्तिहरू सबैमा यो संयोजन पाइन्छ। जब व्यक्तिले आफूमाथि घमण्ड गर्दैन र अरूका विचारहरूलाई पनि सम्मान दिन्छ, तब ऊ साँचो रूपमा ज्ञानवान् हुन्छ। यस्तो संस्कारले परिवार, संस्था र राष्ट्रमा सकारात्मक ऊर्जा फैलाउँछ।

अन्ततः, ज्ञान आफैँमा न त राम्रो हो न नराम्रो—त्यसको मूल्य निर्धारण त्यसको प्रयोगमा निर्भर गर्दछ। विवेकयुक्त विनम्रता ज्ञानको सबैभन्दा उत्कृष्ट रूप हो, जसले समाजमा सौहार्दता, सादगी र सहिष्णुता फैलाउँछ। यस्तो ज्ञानले मात्र व्यक्तिलाई महान् बनाउँछ, र यस्तो संस्कृति नै समृद्ध र सभ्य समाजको आधार हो। त्यसैले आजको समयको खाँचो हो—अहंकाररहित बौद्धिकता र आत्मसमीक्षात्मक जीवनशैली, जसले मानवीय विकासलाई सन्तुलित दिशा दिन सक्छ।

विकलांग भएर पनि ब्रह्माण्डको रहस्यमा अनुसन्धान गरेका स्टिफन हकिङले भनेका थिए, “मानिसको सबैभन्दा ठूलो दुस्मन मूर्खता होइन, ज्ञानी भएको भ्रम हो।” यो भनाइ आजको नेपाली राजनीति र समाजमा ठ्याक्कै मेल खान्छ। नेतादेखि कर्मचारी र विश्लेषकसम्म धेरैले आफूलाई सधैं सही ठान्छन्, तर व्यवहारमा उनीहरूकै कार्यले जनजीवनलाई समस्यामा पारेको देखिन्छ।

बौद्धिक अहंकार र राजनीतिक असफलता गहिरो रूपमा गाँसिएका छन्। नेताहरू जब आफूलाई मात्र ज्ञानी ठान्छन् र अरूका विचार अस्वीकार गर्छन्, निर्णयहरू अपारदर्शी र एकपक्षीय बन्छन्। परिणामस्वरूप, नीति, योजना र बजेटहरू व्यक्तिगत स्वार्थमा सीमित हुन्छन्।नेपालमा योजनामा अनुकूलनको कमी र आलोचना प्रतिको असहिष्णुता देखिन्छ। आलोचना आक्रमणजस्तै लिइन्छ, जसले संवाद समाप्त गर्छ। आर्थिक नीति, शिक्षा र पूर्वाधार जस्ता क्षेत्रमा लापरवाही र अदूरदर्शिता प्रस्ट देखिन्छ। तर नेताहरूले आफू सधैं सही रहेको भ्रममा बाँधिएका छन्।

जब अरूको विचारलाई तुच्छ मानिन्छ र त्रुटिहरू स्विकार्न सकिन्न, तब त्यो मानसिकता संस्थागत रूप लिन्छ। त्यसले नीति निर्माण र प्रशासनमा अराजकता ल्याउँछ। यस्तो प्रवृत्तिले लोकतन्त्र कमजोर बनाउँछ र दलीय अहंकार बलियो बन्छ।आत्मसमालोचना बौद्धिक स्वास्थ्यको सूचक हो। जब व्यक्तिहरू वा संस्थाहरू आफ्ना त्रुटिहरू स्वीकार्छन्, सुधार सम्भव हुन्छ। यस्तो संस्कारले पारदर्शिता बढाउँछ, जनताको आवाजलाई ध्यानमा राखी नीतिहरू बनाइन्छ, र समाज सशक्त बन्छ। त्यसैले, आत्ममुग्धता होइन, आत्मसमालोचना र सहिष्णु संवादमार्फत मात्र समृद्ध समाजको आधार तयार हुन्छ।

नेपाली परिवेशमा सत्ताको वरिपरि रहेका धेरै व्यक्तिहरू ‘मलाई सबै थाहा छ’ भन्ने भ्रममा बाँचिरहेका छन्। त्यही भ्रमले न त उनीहरूलाई सुधार गर्न दिन्छ, न समाजलाई अगाडि बढ्न।त्यसैले, हकिङको भनाइ एक वैज्ञानिकको उद्धरण मात्रै होइन, यो चेतावनी हो—अहंकार, आत्मसन्तुष्टि र ‘अज्ञानमा आत्मगौरव’ गर्ने प्रवृत्तिको विरुद्ध। यो भनाइलाई आत्मसात् गर्न सके मात्र नेपाली समाजले नयाँ युगतिर पाइला चाल्न सक्नेछ।(लेखक नेपाल सरकारका उपसचिव हुन्)