क्रोधित चेतना: मानसिक स्वास्थ्य र सामाजिक जीवनमा रिसको असर

तोमनाथ उप्रेती

क्रोधित चेतना भनेको रिस र त्यसले उत्पन्न गर्ने मानसिक अवस्था हो, जसले व्यक्तिको मानसिक स्वास्थ्य र सामाजिक जीवनमा गहिरो प्रभाव पार्दछ। रिस केवल एउटा सामान्य भावना मात्र होइन, यो मानसिक तनाव, डर, र असुरक्षाको प्रतिक्रिया हो जसले मस्तिष्कको महत्वपूर्ण भागहरू जस्तै prefrontal cortex मा नकारात्मक असर पुर्‍याउँछ। यसले निर्णय लिने क्षमता घटाउँछ र व्यक्ति तर्कविहीन, आवेगपूर्ण व्यवहार गर्न थाल्छ।

मानसिक स्वास्थ्यको दृष्टिले हेर्दा, लगातार क्रोधित रहँदा चिन्ता, डिप्रेसन, र नीन्द सम्बन्धी समस्याहरू बढ्न सक्छन्। हार्वर्ड मेडिकल स्कुलको अध्ययनले देखाएको छ कि रिसको समयमा शरीरमा एड्रिनालिनको मात्रा बढ्छ जसले रक्तचाप र हृदयगति बढाउँछ र दीर्घकालीन रूपमा हृदय रोगको जोखिम ल्याउँछ।

सामाजिक रूपमा, क्रोधित चेतनाले पारिवारिक सम्बन्ध, मित्रता र कार्यस्थलको वातावरणमा तनाव निम्त्याउँछ। रिस भएका व्यक्तिहरू प्रायः झगडा बढाउँछन् र वैवाहिक तथा सामाजिक सम्बन्धमा विघ्न आउँछ। जब रिस व्यक्त गर्न नपाउँदा त्यो ‘passive-aggression’ मा परिणत हुन्छ जसले सामाजिक अलगाव निम्त्याउँछ।

त्यसैले, क्रोधित चेतनालाई नियन्त्रणमा राख्नु आवश्यक छ ताकि मानसिक स्वास्थ्य कायम रहोस् र सामाजिक सम्बन्ध सुदृढ बनोस्। रिसलाई सकारात्मक ऊर्जा बनाएर व्यक्तिको जीवनमा शान्ति र सद्भाव स्थापना गर्न सकिन्छ।रिस मानवको स्वाभाविक भावना हो, तर यसलाई असन्तुलित रूपमा व्यक्त गर्दा गम्भीर मानसिक र सामाजिक असरहरू उत्पन्न हुन्छन्। मनोविज्ञानका अनुसार, लगातारको रिसले तनाव, चिन्ता, अनिन्द्रा, उच्च रक्तचाप र हृदय रोगसम्म निम्त्याउन सक्छ। अमेरिकन साइकोलोजिकल एशोसिएसनको अध्ययनअनुसार दीर्घकालीन रिसले शरीरको “फाइट-ओर-फ्लाइट” प्रतिक्रियालाई सक्रिय राख्छ, जसले गर्दा कोर्टिसोलजस्ता तनाव हार्मोनहरू अत्यधिक स्रावित हुन्छन्, जुन मानसिक सन्तुलन र भौतिक स्वास्थ्य दुवैका लागि घातक हुन्छ।

सामाजिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, रिसको असन्तुलित अभिव्यक्तिले पारिवारिक कलह, मित्रतामा दरार, कार्यक्षेत्रमा अशान्ति, र सामाजिक अलगाव निम्त्याउँछ। रिसको आवेगमा व्यक्तिले बोलेका अपशब्द वा गरेका क्रियाकलाप पछिसम्म पछुतोको कारण बन्न सक्छन्। विशेषतः बालबालिकाले अभिभावकको क्रोधित व्यवहारबाट भावनात्मक चोट पाउँछन्, जसले उनीहरूको आत्मविश्वास र सामाजिक विकासमा अवरोध पुर्‍याउँछ।यसैले, रिसलाई बुझ्ने, नियन्त्रण गर्ने र सकारात्मक ढंगले व्यक्त गर्ने अभ्यास आवश्यक छ। ध्यान, योग, सहनशीलता, तथा संवाद कौशलको विकासद्वारा रिसलाई सदुपयोग गर्न सकिन्छ। अन्यथा, एकछिनको असन्तुलित आवेगले जीवनभरको सम्बन्ध, स्वास्थ्य र सामाजिक प्रतिष्ठामा गम्भीर क्षति पुर्याउन सक्छ।

रिस प्राकृतिक रूपले उत्पन्न हुने र हरेक व्यक्तिले समय समयमा अनुभूत गर्ने एक प्रकारको भावना हो। समय ,परिस्थिति र विचारअनुसार दैनिक रूपमा हाम्रो भावनाहरु विभिन्न किसिम र विभिन्न स्तरमा प्राकृतिक तरिकाले आइरहेका हुन्छन् र यी भावनात्मक अवस्थालाई हाम्रो दिमागले निरन्तर सन्चालन गरीरहेको हुन्छ। तिनै विभिन्न भावनात्मक अवस्थाहरू मध्ये रिस एक हो।

रिस केवल एक सतही भावनात्मक प्रतिक्रिया होइन; यो व्यक्ति भित्रको असुरक्षा, आत्म-संवेदनशीलता र गहिरो मानसिक पीडाको प्रतिफल हो। मनोविश्लेषकहरू जस्तै डा. पॉल एकम्यानको अनुसन्धान अनुसार, रिस एक ‘द्वितीयक भावना’ हो, जुन प्रायः डर, चोट, लज्जा वा तिरस्कारजस्ता मौलिक भावनाबाट उत्पन्न हुन्छ। जब कुनै व्यक्तिले आफूलाई खतरा, अपमान, वा उपेक्षित भएको अनुभव गर्छ, तब उसको मनोवैज्ञानिक रक्षा प्रणाली सक्रिय हुन्छ—र यही प्रतिक्रियात्मक अवस्थालाई हामी “रिस” को रूपमा देख्दछौं।उदाहरणका लागि, कुनै बालकले जब निरन्तर असफलता भोग्छ र समाजबाट ‘निकम्मो’ भनेर हेपिन्छ, तब उसमा आत्मग्लानीको अनुभूति हुन्छ। यदि यो ग्लानी समयमै व्यक्त हुन सकेन भने, त्यो दबिएको पीडा रिसमा परिणत हुन्छ — जुन उसले कसैप्रति आक्रोश, द्वेष, वा व्यवहारिक आक्रमणको रूपमा देखाउँछ। रिसको मूल कारण डर र चोट भएकाले यसको समाधान उपचार होइन, आत्मबोध र मनोवैज्ञानिक समायोजन हो।

रिसले केवल भावना मात्र होइन, शरीर र मस्तिष्कमा पनि गहिरो प्रभाव पार्छ। हार्भर्ड मेडिकल स्कूलको एक अध्ययन अनुसार, क्रोध गर्दा शरीरमा एड्रिनालिनको मात्रा अत्यधिक वृद्धि हुन्छ, जसले रक्तचाप, हृदयगति र मांसपेशीमा तनाव अत्यधिक बनाउँछ। यदि रिस बारम्बार र दीर्घकालसम्म दोहोरिरह्यो भने यसले हृदयघातजस्ता कार्डियोभ्यास्कुलर रोग, माइग्रेन, अनिद्रा, र मानसिक व्यग्रता (चिन्ता विकार) जस्ता समस्या निम्त्याउन सक्छ। यसले केवल शारीरिक स्वास्थ्यमा मात्र नभई, मानसिक सन्तुलन र सामाजिक सम्बन्धहरूमा पनि नकारात्मक असर पुर्‍याउँछ।

रिसले मानसिक क्षमतामा समेत असर पार्छ — prefrontal cortex (निर्णय लिने भाग) क्षीण हुन्छ र व्यक्तिले तर्कविहीन निर्णय लिन सक्छ। त्यही कारण, क्रोधित अवस्थामा बोलेको शब्द वा गरिएको कार्य प्रायः पछुतोको कारण बन्न जान्छ।

सामाजिक रूपमा हेर्दा, रिसको दुष्प्रभाव पारिवारिक सम्बन्ध, विद्यालय वा कार्यस्थलको वातावरण र मित्रतामा सीधा असर पुर्‍याउँछ। एक अध्ययन अनुसार, नियमित रिस गर्ने व्यक्तिहरूले बढी झगडा, मित्र गुमाउने, वैवाहिक तनाव र पेशागत असफलता भोग्छन्। जब व्यक्तिको रिस निष्कासन हुन सक्दैन, त्यो अन्ततः ‘passive-aggression’ वा ‘emotional withdrawal’ मा परिणत हुन्छ, जसले सामाजिक अलगाव निम्त्याउँछ।त्यो व्यक्तिको भाषाशैली, हाउभाउ, व्यवहारिक प्रतिक्रिया सबथोकमा नकारात्मकता आउँछ — जुन समाजमा उसको छवि धुमिल पार्न पुग्छ। विशेषतः बालबालिका र किशोरहरूलाई यस्तो वातावरणले गहिरो मनोवैज्ञानिक असर पुर्‍याउँछ — उनीहरू आक्रोश र प्रतिशोधबाट भरिएका असामाजिक व्यवहारमा लाग्न सक्छन्।

धेरै रिसाउने बानीले मानिस शारीरिक एवं मानसिक रोगबाट पीडित त हुन्छ। पारिवारिक समस्या पनि पर्छ। करियरमा असर पर्छ। बढी रिसाउने मानिसलाई कसैले पनि मन पराउँदैन। पछि गएर ऊ एक्लै हुन जान्छ।रिस लाग्दा मानिसको सोच्ने र बुझ्ने क्षमता हराएर समाजको नजरबाट खसेको हुन्छ। रिसको मुख्य कारण व्यक्तिगत वा सामाजिक घृणा हो।उपेक्षित, घृणित र तल्लो ठानिएका व्यक्तिहरू बढी रिसाउँछन्। किनभने तिनीहरू रिसजस्ता नकारात्मक क्रियाकलापहरू मार्फत समाजलाई आप्mनो अस्तित्व देखाउन चाहन्छन्।आक्रोशको उद्देश्य कुनै व्यक्ति वा समाजबाट मायाको अपेक्षा गर्नु पनि हो।

रिसले मानिसको सोच्ने र बुझ्ने क्षमता हराएर समाजको नजरबाट झर्छ । रिसको मुख्य कारण व्यक्तिगत वा सामाजिक घृणा हो। बेवास्ता, घृणित र घृणित मानिने मानिसहरू झन् रिसाउँछन्। रिस मानिसको लागि हानिकारक छ।कुनै पनि भावनालाई अत्यधिक रूपमा व्यक्त गर्नु पनि हानिकारक छ । यी भावनाहरू मध्ये एक रिस हो। रिस मानिसको शत्रु हो। प्रायः मानिसहरू, जब तिनीहरू धेरै रिसाउँछन्, तिनीहरूले पछि पछुताउने कुरा बोल्छन् वा गर्छन्। रिसले अक्सर सम्बन्ध बिगार्छ । आमाबाबु आफ्ना छोराछोरीसँग अत्याधिक रिसाउनु, दम्पतीहरू एकअर्कासँग अत्यधिक रिसाउनु वा कार्यालयमा उनीहरूका सहकर्मीहरू एकअर्कासँग अत्यधिक रिसाउनु घातक हुन सक्छ।रिसको कारण पेट पोल्ने समस्या हुन्छ र बढी रिसाउने व्यक्तिलाई ग्यास्ट्रिक, अल्सरसमेत हुन सक्छ। रिसाउँदा शरीरबाट रसायनतŒव (हार्मोन्स) निस्किन्छन्। यी रसायन तत्त्वले मुटुको गतिलाई अनियमित पार्नुको साथै रक्तचापलाई पनि बढाउँछ। अत्यधिक रिसाएको बेला मुटुमा रक्तसञ्चार गर्ने नलीहरू खुम्चने हुँदा हृदयाघात पनि हुन सक्छ।

विभिन्न अनुसन्धानले के देखाएको छ भने धैरे रिस गर्ने व्यक्तिलाई छालासम्बन्धी रोगहरू हुने सम्भावना हुन्छ। रिसलाई दबाउन खोजेमा टाउको दुख्ने, जिउ काम्ने तथा दुख्ने पनि हुन सक्छ।रिसले मानसिक तनाव दिँदा कसैकसैलाई बढी खानुपर्ने हुन्छ भने कसैलाई खानै मन नलाग्ने हुन्छ ।केही रिसाहा प्रवृत्तिका व्यक्तिहरू रिसलाई शान्त पार्न या असन्तुष्टिलाई एकछिन भए पनि बिर्सन रक्सी वा गाँजा, भाङ पिउनतिर लाग्छन्।रिस किन उठ्ने गर्छ, त्यसको मूलकारण पत्ता लगाउनुको सट्टा रिसलाई दबाउने प्रयास गरियो भने रिस आफैंतिर फर्किन्छ। आफूलाई बढी नै व्यस्त भएको देखाउने, अफिसमा अबेरसम्म बस्ने र काम बढी गर्ने प्रयास गर्दछन्।रिसलाई नियन्त्रण गर्न सकेन भने अरूलाई गालीगलौज झगडा र मारपिटमा पनि लाग्न सक्छ ।रिसको कारणले गर्दा उग्र भएको अवस्थामा हाम्रो निर्णय गर्ने क्षमतमा र विवेकमा क्षति पुग्न सक्छ जस्ले गर्दा अव्यवहारिक, तर्कहीन बोली र व्यवहार प्रस्फुटीत हुन सक्छ। रिस उठेको अवस्थामा हामीले प्रभावकारी ढंगले आफ्नो विचार ब्यक्त गर्न अथवा सन्चार गर्न सक्दैनौं जसले गर्दा पारस्परिक सम्बन्धमा नकरात्मक असर पर्न सक्छ।

प्रायः जसो परिस्थिति अनुसार रिस ब्यक्त गर्नु स्वस्थवर्धक प्रतिकृया नै हुन सक्छ। तर बारम्बार अत्यधिक मात्रामा र धेरै समयसम्म रिस उठ्ने, उग्र हुने, रिसको अभिव्यक्ति नियन्त्रण बाहिर जान थाल्यो भने यस्ले हाम्रो मानसिकतामा र शरीरमा प्रतिकूल असर पुर्याउन सक्छ। यसले गम्भीर, विनाशकारी समस्याहरू सिर्जना गर्न सक्छ। काममा, ब्यवहारमा र आपसी सम्बन्धमा प्रतिकूल असर पारी जीवनको स्तरलाई कमजोर पार्न सक्छ।

रिस उठेको बेला म रिसाइरहेको छु भन्ने कुरा मान्न तयार हुने हो भने रिस स्वतः घट्छ। रिसको झोंकमा आँखा देखिन्न भन्ने गरे पनि रिस उठेको बेला आँखा देख्नु नै स्वीकार गर्नु आँखा देख्नु हो। रिस उठेको बेला अंकलाई उल्टो गिन्ती गन्नु उत्तम हुन्छ। यसो गर्दा सोचाइबाट ध्यान अन्यत्र जान्छ र रिसको आवेग कम हुँदै जान्छ। बिस्तारै केहीबेर लामो श्वास तान्नले पनि रिस कम गर्न सकिन्छ। रिस कम भएपछि आफ्नो सबैभन्दा मिल्ने साथीलाई रिस उठेको कारणबारे भन्नु राम्रो हुन्छ, मन हल्का हुन्छ। रिस उठेको बेला आवेगमा आएर कुनै पनि निर्णय लिनु हुँदैन।

दैनिक ध्यान गर्नाले मन र मस्तिष्क शान्त हुन्छ। प्राणायाम, प्रार्थना, पूजापाठ पनि मन लगाएर गर्ने। पूर्णरूपमा मन लगाइएन भने फाइदा गर्दैन। पारिवारिक कलह, मनमुटाव र झगडा हुँदा परिवारका सदस्यहरूले एकअर्काको मन दुखाएका हुन्छन्। गहिरो चोट पुर्याएका हुन सक्छन्। एकले अर्कालाई माफ गर्न सकिएन भने मन दुखाएका कुरालाई सधैं सम्झिने भित्रभित्रै रिसाउने हुन्छन्। माफ गरिदियो भने मन हल्का भएको अनुभव हुन्छ।रिसाएको बेला मौन रहेका वेला रिसमा गलत शब्द प्रयोग गर्नबाट पनि बच्न सकिन्छ।

निष्कर्ष

रिस डर, अपमान, असफलता र पीडाको प्रतिफल हो — जुन व्यक्तिको मानसिक, शारीरिक र सामाजिक अस्तित्वलाई क्रमशः भत्काउने खतरनाक शक्ति हो। यद्यपि रिस एक स्वाभाविक मानवीय अनुभूति हो, यसको व्यवस्थापन आत्मबोध, ध्यान, सकारात्मक अभिव्यक्ति र संवाद को माध्यमबाट गर्न सकिएमा, यो विनाशकारी होइन, परिवर्तनशील ऊर्जा बन्न सक्छ। समाजमा सहिष्णुता र सद्भाव कायम राख्नका लागि रिसलाई बुझ्नु र नियन्त्रण गर्नु आजको युगको अपरिहार्य आवश्यकता हो।

उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।