समाज रूपान्तरणमा निजानन्द दर्शनको भूमिका

तोमनाथ उप्रेती

समाजको प्रगतिका लागि आध्यात्मिक चेतना अत्यन्त आवश्यक छ । निजानन्द दर्शनले यही चेतनालाई प्रष्ट र प्रभावकारी रुपमा प्रस्तुत गरेको छ। यो दर्शनले धार्मिकता र कर्मकाण्डमा मात्रै सीमित नभई मानव जीवनका वहुअयामिक पक्षहरू—समानता, प्रेम, करुणा र अहिंसा—लाई समाज सुधारको आधार बनाउने विचार ल्याएको छ। वर्तमान विश्व जहाँ जातीय विभेद, सामाजिक अन्याय र हिंसाले ग्रसित छ, त्यहाँ निजानन्द दर्शनले सद्भाव र मानवीय गरिमाको पुर्नस्थापना गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। यस दर्शनले मानवीय मूल्यहरूको पुनरुद्धार गराउने मात्र नभई सामाजिक संरचनामा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने प्रेरणा पनि प्रदान गर्दछ।

निजानन्द दर्शनको केन्द्रविन्दु समानता हो, जसले जाति, वर्ग, लिंग वा सम्पत्तिको आधारमा विभाजनको परित्याग गर्न आह्वान गर्दछ। यो दर्शनले सबै मानिसलाई समान रूपले श्रद्धा र आदरका पात्र मान्दछ। यस्तो समतामूलक दृष्टिकोणले समाजमा व्याप्त भेदभाव, छुवाछुत र विभाजनकारी प्रवृत्तिहरूलाई समाप्त गर्ने शक्तिशाली उपाय प्रदान गर्दछ। समानताको यस सन्देशले सामाजिक मेलमिलाप र सहअस्तित्वको वातावरण सिर्जना गर्ने महत्वपूर्ण आधार तयार पार्दछ, जसले दीर्घकालीन सामाजिक स्थिरता र विकासमा योगदान पुर्याउँछ।

प्रेम र करुणालाई निजानन्द दर्शनले मात्र भावनात्मक गुण नभई सामाजिक परिवर्तनका शक्तिशाली उपकरणका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। प्रेमले हिंसालाई पराजित गर्छ र करुणाले दुःखित तथा अप्ठेरोमा परेका मानिसप्रति सहानुभूति जागृत गर्छ। जब यी मूल्यहरू व्यवहारमा लागू हुन्छन्, तब समाजमा दया, सहयोग र सेवा प्रवृत्तिहरूको विकास हुन्छ, जसले कमजोर र वञ्चित वर्गहरूको जीवनस्तर उकास्न सहयोग पुर्याउँछ। यस्तै सेवा भाव र सामाजिक उत्तरदायित्वले निजानन्द दर्शनले समग्र मानव समाजलाई एकता र सद्भावको बाटोमा अघि बढाएको छ।

निजानन्द दर्शनले आध्यात्मिक चेतनाको विकास मात्र नभई व्यवहारिक जीवनमा सुधार र समाजिक न्यायको स्थापना गर्ने दिशामा अग्रसर गराउँछ। यस दर्शनको गहिरो शान्ति र अहिंसात्मक सोचले मानिसलाई आत्मनिरीक्षण, आत्मसंयम र परस्पर सम्मानका लागि प्रेरित गर्दछ। यसले सामाजिक असमानता, हिंसा र विद्वेषका जरा उखेल्न मद्दत गर्छ र नयाँ युगका लागि सशक्त, न्यायपूर्ण र मानवतामूलक समाजको स्थापना गर्न मार्ग प्रशस्त गर्दछ। यसैले निजानन्द दर्शनले समाज रूपान्तरणमा अमूल्य योगदान पुर्याउँदै मानव जीवनको समग्र उत्थानमा क्रान्तिकारी प्रभाव पार्नेछ।

निजानन्द दर्शन कुनै सामान्य धार्मिक मत होइन; यो त ब्रह्मज्ञानको अतल सागर हो, जुन श्री प्राणनाथजीको श्रीमुखबाट उद्गार भएको शाश्वत दिव्यता हो। “निजानन्द” शब्द आफैँमा एउटा गूढ आध्यात्मिक अनुभूति हो—निज अर्थात् आत्मा, र आनन्द अर्थात् सच्चिदानन्दको परम स्रोत। यस दर्शनले आत्मालाई केवल जीव वा शरीरको वासस्थल मानेर मात्र होइन, परमात्माको अविच्छिन्न अंश, चेतनको अमृत कणको रूपमा परिभाषित गर्दछ। यथार्थमा, निजानन्द दर्शनले आत्मा र परमात्मा बीचको सम्बन्धलाई ‘प्रेम’ र ‘आनन्द’का दार्शनिक सूत्रहरूमार्फत एक अनुपम संवादमा रूपान्तरण गरेको छ।

शास्त्रीय रुपमा यस दर्शनको मुल आधार “तारतम वाणी” हो—जसलाई श्रीकृष्ण प्रणामी सम्प्रदायको मौलिक वेद मानिन्छ। यो वाणी उपदेशात्मक शैलीमा मात्रै सीमित छैन, अपितु यसले ब्रह्माण्डीय संरचना, सृष्टिको रहस्य, आत्मा र परमात्माको अन्तरसम्बन्ध तथा मुक्ति मार्गका तत्त्वहरूलाई वैज्ञानिक, तात्त्विक र रसिक शैलीमा प्रस्तुत गर्दछ। श्री कुलजम स्वरूपको १४ ग्रन्थहरूमा समाहित १८,७५८ चौपाइहरूले सम्पूर्ण मानवीय चेतनाको मार्गदर्शन गर्दछ। रास, प्रकाश, कलमा, सागर, खिलवत जस्ता ग्रन्थहरूले हिन्दू, कातेब र परमधाम–तीनै तहका ज्ञान स्रोतलाई समेटेर एक आध्यात्मिक समन्वयको प्रतिकूल चुनौतीहरूलाई समाधान गरेका छन्। यी ग्रन्थहरूमा देखिने आध्यात्मिक सूक्ष्मता र भाषिक सौन्दर्य अद्वितीय छन्—जहाँ भक्तिरस र तत्त्वज्ञानको समागमले आत्मालाई प्रेमरससिक्त पार्दै परमात्मासँगको अद्वैत सम्बन्धको अनुभूति गराउँछ।

निजानन्द दर्शनमा वर्णित “क्षर पुरुष”, “अक्षर पुरुष” र “पुरुषोत्तम” को त्रैतीय अवधारणाले केवल वैदिक वा उपनिषदीय ज्ञानलाई मात्र समेटेको छैन, यसले समस्त धर्म–दर्शनलाई एकीकृत गर्दै बोध र अनुभूतिको स्तरमा रूपान्तरण ल्याएको छ। श्री प्राणनाथजीले ‘सोई खुदा सोई ब्रह्म’ भनी इस्लाम र वैदिक परम्परालाई एकै तारतममा बाँध्नुभएको छ। यसले धार्मिक संकीर्णतालाई तोड्दै आत्मिक समरसता र एकताको ज्योति जलाउँछ। प्रेमलाई ब्रह्मको स्वरूप मानेर उहाँले उद्घोष गर्नुभएको छ—“प्रेम ब्रह्म दोऊ एक हैं”, जसले हृदयमा बसेको परम तत्वसंगको मिलन सम्भव बनाउँछ।

धनी श्री देवचन्द्रजी महाराजद्वारा प्रवर्तित यो सम्प्रदायले सांसारिक द्वन्द्व र संकीर्णताको अँध्यारोलाई छिचोलेर मानवता र ब्रह्मानुभूतिको दिव्य उज्यालो प्रदान गर्दछ। उहाँले ३५ वर्षसम्म योग, ध्यान, स्वाध्याय र भक्ति साधनाबाट प्राप्त गर्नुभएको तारतम बीज महामन्त्र, तात्त्विक दर्शनको केवल एक मन्त्र होइन—यो एक गूढ आत्मशोधन प्रक्रिया हो, जसले मन, बुद्धि र चित्तलाई निर्मल पार्दै परमधामतर्फको यात्रालाई सहज बनाउँछ। उक्त महामन्त्र जब श्री प्राणनाथजीलाई हस्तान्तरण भयो, तब ‘शब्दै ब्रह्म’ को जीवित प्रतीकका रूपमा उहाँका वाणीहरू सम्पूर्ण धर्म र मतमतान्तरको सार बनिन्।

यस दर्शनले केवल आध्यात्मिक र तात्त्विक चिन्तनलाई मात्र समेटेको छैन; यसले सामाजिक रूपान्तरणको सशक्त माध्यमको रूपमा पनि कार्य गरेको छ। जातीय, भाषिक वा धार्मिक विभाजनको अन्त्य गर्दै “सब जीव एक समान” को अवधारणा प्रस्तुत गर्दै यसले समता, सहिष्णुता र बन्धुत्वको अमूल्य बीज बोएको छ। अष्टप्रहर सेवा पूजा, शाकाहार, अहिंसा, ब्रह्मचर्यजस्ता यम-नियममा आधारित जीवनशैलीले अनुयायीलाई केवल भक्तिमार्गमै होइन, व्यवहारिक जीवनमा पनि अनुशासित, सौम्य र आध्यात्मिक बनाउँछ।

यसरी, निजानन्द दर्शन केवल अध्यात्मको मार्ग होइन—यो जीवनशैली हो, जुन चेतनासँग सम्वाद गर्छ, मानवतासँग मेल खान्छ, र परमात्मासँग मिलनको बाटो बनाउँछ। यसको अभ्यासबाट व्यक्तिको अन्तर्मन निर्मल हुन्छ, र समाजमा शान्ति, समरसता र आनन्दको संचार हुन्छ। तारतम सागरका दिव्य वाणीहरू आज पनि विश्वलाई सद्भाव, सहिष्णुता र सार्वभौमिक प्रेमको सूत्रमा बाँध्न सक्ने शाश्वत सत्यका दीप हुन्।

Top of Form

Bottom of Form

सांस्कृतिक, नैतिक र आध्यात्मिक मूल्यहरूको क्षय हुँदै गएको वर्तमान युगमा, निजानन्द दर्शनले मानव सभ्यता र सामाजिक संरचनामा रूपान्तरण ल्याउने दिव्य ज्योति प्रदान गरेको छ। यो दर्शन केवल एक धार्मिक प्रवृत्ति होइन, अपितु सम्पूर्ण मानवताको आत्म-उद्धार र सामाजिक पुनरसंरचनाको आध्यात्मिक आधारशिला हो। श्री प्राणनाथजीद्वारा प्रवर्तित तारतम ज्ञानको माध्यमबाट उदघाटित यो दर्शनले विविध धर्म, सम्प्रदाय र भाषाभाषी समुदायहरूबीच विद्यमान कृत्रिम विभाजनको अन्त्य गर्दै, सबै प्राणीलाई एक समान परम सत्यतर्फ उन्मुख गराउने कार्य गर्दछ। यसले अद्वैत पूर्णब्रह्मलाई एउटै परम चेतन तत्वको रूपमा उद्घोष गर्दै, समस्त धर्मग्रन्थहरूबीचको भाषागत भिन्नता मात्रलाई स्वीकार्छ, तर भावगत एकताको सशक्त सन्देश दिन्छ।

निजानन्द दर्शनले व्यक्तिको बाह्य पहिचानभन्दा आत्मिक गुणलाई उच्च स्थान दिन्छ। यसले मानव जीवनलाई अखण्ड मुक्ति प्राप्तिको दुर्लभ अवसर मानेर, प्रेम, अहिंसा, करुणा, र सत्यमा आधारित आचरणमार्फत समाज सुधारको मार्ग प्रस्ताव गर्छ। समाजमा व्याप्त छुवाछुत, जातीय अहंकार, र धार्मिक कट्टरता जस्ता कुरूप प्रवृत्तिहरूको शमन गर्न निजानन्द दर्शनले प्रेमलाई “परब्रह्मको प्रतिमूर्ति” को रूपमा चित्रण गर्छ, जुन एक यस्तो शक्तिशाली साधन हो जसले सहिष्णुता, समरसता र समवेदना उत्पन्न गर्छ। “पंथ होवे कोटि कलप, प्रेम पोंहोंचावे मिने पलक” भन्ने उद्घोषले बाह्य कर्मकाण्डभन्दा आन्तरिक निर्मलताको वकालत गर्दछ।

यस दर्शनले केवल व्यक्तिगत मोक्षमा मात्र नभई सामाजिक समृद्धिमा समेत गहिरो योगदान दिन्छ। समाजमा एकता, बन्धुत्व र शान्तिको बीजारोपण गर्दै, निजानन्द सम्प्रदायले जाति, वर्ण, वर्ग, भाषा वा क्षेत्रीय पहिचानका आधारमा कुनै विभाजन मान्दैन। सुन्दरसाथ, गुरु वा महाराज, सबै समान भावले व्यवहार गरिन्छ, जसले व्यवस्थाको विकेन्द्रीकरण र समता मूलक संरचनालाई बल प्रदान गर्छ। यम र नियममा आधारित आचारसंहिता—अहिंसा, शौच, ब्रह्मचर्य, स्वाध्याय, ईश्वर प्राणिधान जस्ता अभ्यासहरू नै सामाजिक अनुशासन र नैतिकताका मेरुदण्ड हुन्, जसले व्यक्तिलाई आत्मानुशासन र सेवाभावतर्फ डोर्याउँछ।

अन्ततः, निजानन्द दर्शन समाजमा प्रेम, सत्य, शान्ति र समभावका मूल्यहरू पुनर्स्थापित गर्न चाहन्छ। जब व्यक्ति आफ्नो अन्तर्मनमा स्थायी शान्ति र प्रेमको अनुभव गर्छ, तब उ आफ्नो व्यवहार र सम्बोधनमा सौम्यता, सहिष्णुता र सद्भावको अभिव्यक्ति गर्छ। यस्तो व्यक्तिको प्रभावले मात्र परिवार, समाज र राष्ट्रमा समरसता स्थापनाको सम्भावना रहन्छ। यसरी निजानन्द दर्शनले समाजलाई आत्म-प्रबोधन, नैतिक उत्थान र आध्यात्मिक जागरणतर्फ अग्रसर गराउँदै समुन्नत, समतामूलक र शान्तिपूर्ण मानव समाजको परिकल्पनालाई मूर्त रूप प्रदान गर्दछ।

(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)