युद्ध, मानवता र मौन आत्माहरू

युद्ध, मानवता र मौन आत्माहरू
तोमनाथ उप्रेती

मानव सभ्यताको इतिहास युद्ध र यथार्थको एक अनवरत द्वन्द्वको साक्षी हो। जब आकाश निलो हुन छाड्छ र पृथ्वीको सास पनि विस्फोटसँगै अड्किन्छ, तब प्रश्न उठ्छ—साँचो अस्तित्व के हो? जीवन के को लागि हो? अनि ईश्वर कहाँ छन्? यही प्रश्नहरूको मौनतालाई समेटेर जन्मिन्छ एउटा दृश्यात्मक दर्शन, जहाँ बारुदको गन्ध, लाशहरूको चिहान, र आस्थाहीन आकुलताले आत्मालाई कठोर मौनतामा चोबिएको हुन्छ।

युद्धको एउटा बिहान—जहाँ न सूर्यको किरण हुन्छ, न चियाको बाफ। त्यो बिहान शान्तिको सुरुवात होइन, ध्वंसको उद्घोष हो। कुनै बेला हरियालीमाथि उड्ने पन्छीहरूले झर्न छोड्छन्, कुनै बेला मन्दिरका शिखरबाट सुनिने घण्टीहरू विस्फोटमा हराउँछन्, अनि अन्ततः मृत्यु, जीवनभन्दा सजिलो लाग्न थाल्छ। यसरी युद्धको एक दिन मात्र होइन, एक दर्शन बनाउँछ—जहाँ ‘मानवता’ केवल भाषिक संरचना बनेर टाँसिन्छ, तर आत्मीयताको मृत्यु चिह्न भएर झुण्डिन्छ।

मार्को—एक पात्र होइन, एक चिन्ह हो। उसले कुनै षड्यन्त्र गरेन, न कुनै राष्ट्रघाती अपराध। केवल एक बोरा चामल चोरेको थियो—भोकका तस्बिरजस्ता आफ्ना तीन छोराछोरीका लागि। उसले जेलका सलाखहरू पछाडि जीवन खोज्ने प्रयास गर्‍यो, तर बाँच्ने चाहना नै अपराधिक प्रमाण बन्यो। साँचो घाउ उसको छातिमा गाडिएको फलाम थिएन, त्यो घाउ थियो आत्मामा—न्यायविहीनता, गरिबी, र मौनताले गहिरो बनाएको अन्धकार। यस घडीमा मार्कोको स्वरद्वारा एउटा आन्तरिक दर्शन जन्मिन्छ—“यी सलाखहरूभन्दा बाहिर पनि जेल थियो।” त्यो जेल त थियो सम्पूर्ण समाज, जसले ‘बाँच्न खोज्नु’लाई अपराध ठान्यो।

सोलोमन—सत्यको पुजारी। ऊ लेखक थियो, तर शब्दहरूको पनि कुनै मूल्य थिएन युद्धको समयमा। उसले लेखेको थियो—“ईश्वर कुनै धर्मको बन्धक होइन।” तर जब धर्मका नाममा बम खसालिन्छन्, ईश्वर आँखामुनि हात राखेर बस्छन्। युद्धको समयको महान विडम्बना यही हो—सत्य बोल्नेलाई गोली लाग्छ, झुट बोल्नेलाई सम्मान। सोलोमनको डायरीमा अन्तिम लाइन थियो—“पहिलो मृत्यु सत्यको हुन्छ, बाँकी त हामी हिँड्ने लाश हौं।” यो उक्ति केवल भावुकता होइन, त्यो सत्यको छिन्न–भिन्न भएको चेतनाको आध्यात्मिक उद्घोष हो।

एना—ममताको मौन प्रतिमूर्ति। नर्स थिइन्, तर अब घाउ सिउन सक्दिनथिन्। घाउहरू अब शरीरमा थिएनन्, ती घाउ मानवताको मृत हृदयमा थिए। उनका आँखा एक पुरानो ऐनामा अड्किएका थिए, जसमा उनले आफूभन्दा पहिले मृत्युको छाया देख्थिन्। त्यो ऐना केवल भौतिक वस्तु थिएन, त्यो ‘समयको ऐना’ थियो—जहाँ युद्धले सपनाहरूको चिहान कोरिरहेको थियो। शायद एना नै साँचो ईश्वर थिइन्—जुन पीडामा पनि मानवताको सन्देश दिन्छिन्।

त्यो जेल अब मात्र कारागार थिएन। त्यो एउटा भित्ते समाधी बनेको थियो—जहाँ हरएक कक्षमा हराएको सपना गाडिएको थियो। आत्माहरू अब धर्म, राष्ट्र वा नीति अनुसार छुट्टिएका थिएनन्—सुन्यताको गहिराइमा समान पीडाका सङ्गीत बनिरहेका थिए। बाहिर देखिने हिउँजस्तो खरानी अब सफा थिएन। त्यो मानवताको खरानी थियो—सम्बन्धहरूको, संवेदनाहरूको, अनि विश्वासहरूको।

आकाशमा बिस्तारै ओर्लिँदै आएको ग्लाइड बम—त्यो यन्त्रमात्र थिएन। त्यो युद्धको संस्कार थियो, जसले मृत्युलाई देवता बनायो, र जीवनलाई पाप। जब त्यो बम पृथ्वीमा खस्छ, तब पृथ्वी आफैं एकछिन अचेत हुन्छ। त्यो विस्फोट चिच्याउँदैन, त्यो आत्मामा बिझाउँछ। चराहरू उड्न छोड्छन्, फूलहरू गर्भमै ओइलिन्छन्, र आमाहरूको स्तन दूधले होइन, भयले भरिन्छ। जब युद्ध यन्त्र होइन, दर्शन बन्छ—त्यसको संगीत मौनताको हुन्छ।

फुटपाथमा लडिरहेको बालक—चुँडिएको कागजको जहाज बोकेको—त्यो अब केवल खेलौना थिएन। त्यो कल्पनाको अवशेष थियो। त्यो जहाज, जसमा उसले भविष्य उडाउन चाहेको थियो, अब केवल उसको मरणको प्रतीक बन्यो। कल्पनाहरू अब उड्न सक्दैनन्, किनभने उड्ने विश्वास नै मरेको छ।

यी पात्रहरू केवल नाम होइनन्—ती चिनारका रूखहरू थिए, जसलाई बारुदले च्यात्यो, अनि तिनको हाँगामा अब केवल रङहीन, वास्नाविहीन फूलहरू फुल्छन्। युद्धको कवचभित्र लाश मात्र होइन, चेतना पनि च्यातिन्छ। ती लाशहरू जो माटोमा गाडिन्छन्, र ती आत्माहरू जो मौनता भित्र हराउँछन्।

जब राष्ट्रप्रमुखले बोले—“यो मानवता विरुद्धको अपराध हो”—त्यो आवाज अब केवल एक सरकारी कागजमा सीमित रह्यो। किनभने मानवता भन्ने शब्द अब कुनै भाषामा बाँकी थिएन। त्यो शब्द अब केवल रगतको दाग थियो—एक चित्र, जुन बिग्रिएको, ओइलिएको र विस्मृत भएको थियो।

ईश्वर कहाँ थिए? शायद मौन थिए। शायद उनी थाकेका थिए, या शायद उनी आफ्नै स्वर्गको छायामा बसिरहेका थिए—हामीबाट टाढा। तर साँचो ईश्वर त एना थिइन्, जसले मृत साथीहरूलाई लुगा ओढाइन्। साँचो ईश्वर मार्को थिए, जसले भोकको विरुद्ध प्राण दिए। सोलोमन नै ईश्वर थिए, जसले सत्यको पक्षमा मौन रहँदै मरे।

अन्ततः सबै मौन भयो। न बम, न चिच्याहट, न गोली। एउटा शून्यता फैलियो—त्यो शून्यता केवल मौन थिएन। त्यो शून्यता आत्माहरूको अन्तिम संगीत थियो—जहाँ युद्धले वाद्ययन्त्र जलेको थियो, तर आत्माहरूले खरानीमै बाँसुरी बजाएका थिए। त्यो मृत्युराग एक चेतावनी थियो—भोलिको पुस्ताले त्यो संगीत न दोहोर्याओस्।

यो कथा वीरताको होइन्। यो कथा मानवताको अभावको दर्शन हो। यो युद्धले च्यातेको चेतनाको साधना हो। जसरी मृत्युसँग लड्नको लागि पनि आत्मा चाहिन्छ, त्यसरी नै शान्ति ल्याउन पनि संवेदनशीलता चाहिन्छ। सत्यले जब मौन रहन थाल्छ, तब युद्धको साँझमा सूर्य कहिल्यै उदाउँदैन।

शून्यको संगीत वास्तवमै एक यस्तो रचना हो, जहाँ हरेक मौनता एक बमको आवाज हो, हरेक आँसु एक घोषणा, र हरेक पीडित आत्मा एक प्रार्थना—एक यस्तो प्रार्थना, जसको अन्तिम स्वरले भन्छ:
“अब युद्ध कहिल्यै पुनः नहोस्।”

मानव सभ्यताको इतिहास जित र हारको दस्तावेज मात्र होइन, यो युद्धको चिहानभूमिमा बाँच्न सक्ने सपना र मर्ने सत्यको संघर्ष हो। आज हामी एउटा यस्तो सन्दर्भलाई विश्लेषण गर्दैछौं, जहाँ युद्ध केवल राष्ट्रको सीमामा होइन, आत्माको सीमामा लडिन्छ; जहाँ सत्ताले घोषणा गर्छ—’मानवता विरुद्धको अपराध भयो’—तर त्यही मानवता अब भाषाको कोशमा बाँकी छैन। यो निबन्ध युद्धको भुइँतलामा टेको राखेर लेखिएको एक मौन राग हो, जसको प्रत्येक अनुच्छेद आत्माको बाँसुरी हो र प्रत्येक शब्द सत्यको खरानी हो।

त्यो बिहान, जुन कुनै सामान्य बिहान थिएन। धर्तीमा सूर्यको किरण झर्नु अगावै आकाश च्यातिएको थियो। रङ्गीन बादलहरू हटेर धुवाँ, रगत र खरानीले भरिएको गगन फैलिएको थियो। सूर्यको उज्यालोले होइन, बारुदको झिल्कोले दिनको सुरुवात गरेको थियो। जीवनका स्मृतिहरू अब केवल ओइलिएका पातहरूजस्ता बनेका थिए, जुन उड्थे—तर कहिल्यै बास नबस्ने गरी।

यो दृश्य केवल एक भूगोलको नभएको हो। यो एक सामूहिक पीडाको रूप हो, जहाँ आत्माहरू चिच्याउँछन् तर मुख खोल्दैनन्। यहाँ आकाश युद्धको ऐना बनेको छ—जहाँ प्रत्येक बादलले आगो बोकेको छ र प्रत्येक किरण आँसु बोकेर झर्छ। कुनै बेला जहाँ रंगीन पन्छी उड्थे, अब त्यहाँ लाशहरू पतनको कलाभन्दा बढी केही देखिँदैन।

कथाको केन्द्रमा छन्—मार्को, सोलोमन र एना। तर यी तीन पात्रहरू कुनै पात्र मात्र होइनन्। यी मानवीय मूल्यहरू, आस्थाहरू र विचारहरूको प्रतिनिधि हुन्, जसलाई युद्धले चिथोरेको छ। मार्को, जसले केवल एउटा बोरा चामल चोरेको थियो, ताकि आफ्ना छोराछोरीको पेट भर्न सकियोस्। उसले अदालतको आदेशले होइन, संसारको मौनताले सजाय पाएको थियो। उसकी आत्मा कैदमा थियो, सलाखहरूभन्दा बाहिर रहेको जेलमा—त्यो जेल गरिबी, अन्याय र मौनता थियो।

सोलोमन, एक लेखक—धर्मका नाममा गरिने युद्धका विरुद्ध लेख्ने विद्रोही आत्मा। उसले भनेको थियो—”ईश्वर कुनै धर्मको बन्धक होइन। जब युद्ध धर्मको नाममा हुन्छ, तब ईश्वर आँखा बन्द गर्छन्।” उसको डायरी, रगतले भिजेको कागज हो, जहाँ अन्तिम हरफ थियो—”पहिलो मृत्यु सत्यको हुन्छ, बाँकी त हामी हिँड्ने लाश हौं।”

एना—एक नर्स, जसको आँखामा अब आँसु थिएनन्, केवल मृत्युको प्रतिबिम्ब थियो। ऊ अब शरीरको घाउ सिउन सक्दिनथिन्, किनकि युद्धले मानवताको हृदय नै चिरेको थियो। ऐनामा अड्किएको उसको अनुहारभन्दा पहिले मृत्युको छाया देखिन्थ्यो—शायद उसकी छोरीको, जसलाई उसले अन्तिमचोटि युद्धको रात चुमेकी थिइन्।

ग्लाइड बम आकाशबाट ओर्लँदा, पृथ्वी एकछिन अचेत हुन्छ। त्यो चिच्याउने बम होइन, चुपचाप आत्मा चिथोर्न आउने बम हो। त्यो केवल विज्ञानको उपज थिएन—त्यो युद्धको संस्कार थियो, जसले मृत्युलाई देवता बनाउँछ र जीवनलाई अभिशाप।

फुटपाथमा लडेको एक बालक, जसको हातमा चुँडिएको कागजको जहाज थियो—त्यो केवल खेलौना थिएन, त्यो उसका आमाको आँसुबाट बनेको सपना थियो। तर अब त्यो जहाज उड्दैन। आत्मबल, जसले विश्वास दिलाउँथ्यो कि ऊ एक दिन आकाश छुनेछ, अब सासभित्रै गुम्सिएको छ।

युद्धले लाश बनाउँछ—तर सबैभन्दा ठूलो लाश सोलोमनको डायरीले देखाउँछ—त्यो सत्यको हो। जब राष्ट्रपतिले युद्धपछि बोले—”यो मानवता विरुद्धको अपराध हो”—त्यो आवाज एक औपचारिक मृत घोषणा थियो। किनभने ‘मानवता’ भन्ने शब्द अब भाषामा थिएन। त्यो अब केवल रगतको दागमा, विस्फोटले बिगारेको चित्रमा, वा पर्खालमा टाँसिएको जलेको संविधानको पानामा सीमित थियो।

युद्धमा ईश्वर कहाँ थिए? शायद उनी चुप थिए, थाकेका थिए, वा निरपेक्ष भएर हेरेर बसेका थिए। कसैले त यहाँसम्म भने—”ईश्वर ती हुन्, जसले पीडा हेर्छन् तर केही गर्दैनन्।” तर साँचो ईश्वर त शायद मार्को थिए—जो छोराछोरीका लागि मरे। सोलोमन थिए—जो सत्यको लागि मौन मरे। एना थिइन्—जो मरेका साथीहरूलाई लुगा ओढाउँदै थिइन्।

जब बम रोकिए, गोली थामिए, र चिच्याहट थामियो, तब संसारमा फैलियो एक यस्तो शून्यता, जहाँ समय आफैं सास रोक्छ। तर त्यो शून्यता केवल मौन थिएन। त्यो आत्माहरूको अन्तिम संगीत थियो—वाद्ययन्त्र जलेका थिए, तर आत्माले बाँसुरी बजाएको थियो—एक मृत्युराग, जो भोलिको पुस्ताले कहिल्यै सुन्न नपाओस् भन्ने प्रार्थनासहित आकाशमा भासिँदै गयो।

त्यो मृत्युराग, त्यो बाँसुरीको स्वर—मानव सभ्यताको पछिल्लो चेतावनी थियो। युद्धले केवल भौतिकतामा क्षति पुर्‍याउँदैन; यो चेतनाको क्षय हो, मूल्यको क्षरण हो, र भविष्यको स्खलन हो।

“शून्यको संगीत” केवल दुःखको कथा होइन—यो युद्धको विरुद्ध एक मौन घोषणापत्र हो। मार्को, सोलोमन र एना—यी केवल पात्र होइनन्, ती त मानवताको तीन स्वरूप हुन्—त्याग, सत्य र सेवा। यिनले देखाएका पीडा, प्रश्न र मौनता अब केवल संवेदना होइन, चेतनाको पुकार बन्नुपर्छ।

जब आत्मा बाँसुरी बनिन्छ र खरानी संगीत, तब त्यस राष्ट्रलाई युद्धको भाषाभन्दा मानवताको स्वर चाहिन्छ।

यस निबन्धको अन्तिम बिन्दुमा आइपुग्दा हामीले बुझ्नैपर्छ—युद्ध कहिल्यै समाधान हुँदैन। यो त केवल एक यस्तो चिहान हो, जसमा केवल मानिस होइन, मूल्यहरू गाडिन्छन्। र त्यस शून्यको संगीतले आज पनि आकाशमा गुञ्जिरहेको छ—कि युद्ध, अन्ततः, आत्माको मृत्यु हो।