भौतिक मोहबाट मुक्ति: ब्रह्मानन्दमा स्थिरताको खोज

भौतिक मोहबाट मुक्ति: ब्रह्मानन्दमा स्थिरताको खोज

                                         तोमनाथ उप्रेती

भौतिक मोहबाट मुक्ति प्राप्त गर्नु मानव जीवनको सर्वोच्च आध्यात्मिक लक्ष्य हो। संसारका सबै सुख र सम्पत्ति क्षणिक र अस्थायी छन्। ऋषिहरूले सधैं चेतावनी दिएका छन् कि भौतिक विषयहरूमा आसक्ति मानव मनलाई अनिश्चितता, दुःख र चिन्तामा डुबाउँछ। भौतिक मोहले मनुष्यलाई आत्मसाक्षात्कारबाट विचलित पार्छ र चेतनालाई बाह्य वस्तुहरूको अधीनमा राख्छ।

श्रीमद्भागवत गीता भन्छ, “यस कर्मणि मनोयोगिनोऽपि नास्ति क्लेशः। यस्मिन्स्थितः सदा सुखमन्नान्तरेण भवति।” अर्थात् निष्काम भावले कर्म गर्दा र मनलाई स्थिर राख्दा कुनै पीड़ा हुँदैन। मनुष्यले आफ्नो जीवनमा जोसुकै कार्य गर्छ, त्यसलाई भगवानको अर्पण गरेमा त्यस कर्मले  भौतिक फल मात्र दिनु होइन, आत्मालाई शुद्ध गर्दै ब्रह्मानन्दको अनुभूति दिलाउँछ।

भौतिक मोहमा आधारित सुख क्षणिक र अस्थिर हुन्छ। धन, वैभव, शरीरको सौन्दर्य, सामाजिक प्रतिष्ठा—यी सबै वर्षाको बिजुली जस्ता क्षणिक छन्। उनीहरूले केही समयको आनन्द दिन सक्छन्, तर स्थायी शान्ति र सन्तोष प्रदान गर्न सक्दैनन्। भौतिक मोहले मानिसको चेतनालाई बाह्य घटनामा केन्द्रित गराउँछ र अन्तःकरणको गहिरो आनन्दबाट विचलित पार्छ।

वेदान्त र सांख्य दर्शनले स्पष्ट पारेका छन् कि सच्चिदानन्द ब्रह्ममात्र शाश्वत छ। “आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु। मनः सारथिं विद्धि बुद्धिं तु पश्येन्नावकाशम्।” अर्थात् शरीरलाई रथ, मनलाई सारथि, बुद्धिलाई मार्गदर्शक बुझेर जीवनलाई आत्मज्ञानको मार्गमा लगाउनु पर्छ। जब मनुष्यले बाह्य विषयहरूबाट ध्यान हटाएर परमात्मा, सच्चिदानन्द, ब्रह्मको चिन्तन गर्न थाल्छ, तब भौतिक मोहको बन्धन स्वतः छुट्छ।

योग, ध्यान, साधना र नैतिक जीवनले भौतिक मोहबाट मुक्ति दिलाउँछ। मनलाई स्थिर राखेर, आसक्ति त्यागेर र संसारका परिवर्तनशील घटनामा उदासीन भएर मात्र व्यक्ति शाश्वत आनन्दको अनुभव गर्न सक्छ। यसरी, भौतिक मोहको परित्याग जीवनलाई गहिरो अर्थ, शान्ति र मोक्षतर्फ उन्मुख बनाउँछ।

भौतिक मोहको सागर पार गरेर ब्रह्मानन्दमा स्थिर हुनु भनेको  सुख प्राप्त गर्नु मात्र होइन, जीवनको वास्तविक उद्देश्य, आत्मसाक्षात्कार र अनन्त आनन्दको अनुभूति हो। यसमा स्थिर मन, विवेक, एकाग्रता र निष्काम भावको अभ्यास अपरिहार्य छ। यो मार्ग  दर्शन र वेदान्तमा होइन, जीवनको प्रत्येक कर्ममा पनि प्रकट हुन्छ।

महामति श्री प्राणनाथजीले श्री मुखवाणी–किरन्तनमा भन्नुहुन्छ–

“चार पदार्थ पामिया रे, ऐ थी लीजिये धन अखण्ड।
अवसर आ केम भूलिये, जेथी धणी थाय ब्रह्माण्ड।” (श्री मुखवाणी–किरन्तन १२८/४९)

यस सन्देशमा चार अनमोल पदार्थको कुरा गरिएको छ—कलयुग, भारतवर्ष, मनुष्य तन र ब्रह्मज्ञान। यी जीवनका दुर्लभ अवसरहरू हुन्। मानिसले आफ्नो जन्मलाई व्यर्थ फाल्नु हुँदैन। प्रत्येक क्षणको सदुपयोग गर्दै अखण्ड धन अर्थात् परब्रह्मको साक्षात्कार प्राप्त गर्नु नै मानव जीवनको सर्वोच्च उद्देश्य हो।

महामुनि कपिलजीले सांख्य दर्शनमा स्पष्ट पार्नुभएको छ—“तीन प्रकारका दुख: दैहिक, दैविक र भौतिक दुखबाट मुक्त भएर ब्रह्मानन्द अनुभव गर्नु जीवनको उच्चतम पुरुषार्थ हो।” (सांख्य १/१) दैहिक दुख भनेको शरीरसँग सम्बन्धित पीडा हो; दैविक दुख भने प्रकृति र भाग्यसँग सम्बन्धित छ; र भौतिक दुख भने हाम्रो इच्छा र मोह–असक्तिसँग सम्बन्धित हुन्छ। जब व्यक्ति यी सबै दुखबाट मुक्त हुन्छ, तब उसले स्थायी आनन्द अर्थात् ब्रह्मानन्द अनुभव गर्न सक्छ।

शंकराचार्यले पनि चेतावनी दिनु भएको छ—यदि दुर्लभ मनुष्य जन्म प्राप्त गरेर, वेदका सिद्धान्तको ज्ञान पाए पनि, मुर्ख बुद्धिको साथ मुक्ति प्राप्तिको प्रयास नगरे, भने उसले असत् (जड प्रकृति)मा विश्वास राखेर आफ्नो आत्मालाई नष्ट गर्छ। (विवेकचूड़ामणि ४) यसले देखाउँछ कि ज्ञानको अभ्यास र मोक्षप्राप्ति दुवै अत्यन्त आवश्यक छन्।  जन्म मात्र पर्याप्त छैन।

भर्तृहरिले संसारका सुख र भोगलाई क्षणभंगुर र अस्थिरको रूपमा व्याख्या गर्नु भएको छ। संसारका सबै सुख बादलमा कौंधने विद्युतजस्ता क्षणिक छन्। जीवन भनेको हावामा लहलहाउने कमलको पातमा तैरने पानीको बूँद जस्तो छ। उमङ्ग र वासनाहरू अस्थायी छन्। बुद्धिमान व्यक्ति यी कुरा बुझेर आफ्नो मनलाई स्थिरता र धैर्यसाथ ब्रह्मचिन्तनमा लगाउँछ।

“जीवन जलको उचाइमा रहेको तरंग जस्तै चञ्चल छ। यौवनको सौन्दर्य केही समयको पाहुना मात्र हो। धन–सम्पत्ति आकाशमा बनाएको महल जस्तै छ। सुख–भोग वर्षाको बिजुली जस्तो क्षणभरको झलक हो। प्रेमिकाहरूको आलिंगन स्थायी छैन। त्यसैले संसारको भयको सागर पार गर्न एकमात्र सच्चिदानन्द परब्रह्ममा ध्यान लगाउनु पर्छ।” (वैराग्य शतक ३७–४०)

सत्य, चित, आनन्द—तीनै तत्वमा समाहित ब्रह्मानन्द स्थिर, शाश्वत र अपरिवर्तनीय छ। भौतिक सुखहरू  क्षणिक छन्। ब्रह्मानन्दको अनुभवले मात्र वास्तविक आनन्द प्रदान गर्दछ। ब्रह्मा, इन्द्र र अन्य देवताहरूको शक्ति पनि स्थायी छैन। जसले ब्रह्मानन्द अनुभव गर्छ, उसका लागि तीनै लोकका राज्य पनि नगण्य ठहर्छ।

भागवद्गीता यस सत्यलाई स्पष्ट रूपमा बताउँछ:

“यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते।” (गीता २/१५)

अर्थात्, जो पुरुष सुख–दुःखमा सम भाव राख्छ, जो मानसिक रूपमा स्थिर र धीर हुन्छ, उसले अमृतत्व अर्थात् मोक्षको अनुभूति प्राप्त गर्छ। जीवनका सबै अनुभव क्षणिक छन्; स्थायी आनन्द  आत्मा र परब्रह्मको साक्षात्कारमा छ।

मनुष्य जन्मको महत्व पनि भगवद्गीता र वैदिक शिक्षामा स्पष्ट छ। दुर्लभ मनुष्य जन्म पाउनु जीवनको अनमोल अवसर हो। यस जन्ममा ज्ञान, साधना र ध्यानबाट मात्र मोक्ष सम्भव छ। अन्यथा, यो दुर्लभ अवसर हराउने खतरा हुन्छ।

श्रीमद्भागवत गीताले यही ज्ञान प्रवाह गर्छ—मनुष्यले जीवनका प्रत्येक क्षणको सदुपयोग गरी निष्काम भावमा कर्म गर्नु पर्छ।

              “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
              मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि।” (गीता २/४७)

अर्थात्,  कर्ममा अधिकार राख, त्यसको फलमा होइन। कर्मको फलको आशामा डुब्नु मूर्खताको परिचायक हो। निष्काम भावमा कर्म गर्नु, भगवानको स्मरण गर्दै कर्म गर्नु नै सर्वोच्च साधना हो।

मनुष्यको जीवनमा मोह, राग, द्वेष, लोभ र क्रोधले बाधा पुर्‍याउँछ। अर्जुन जस्तै जब हामी भ्रममा हुन्छौं, तब कर्ममार्गमा अड्चन आउँछ। भगवद्गीताले सिकाउँछ—मनको स्थिरता, एकाग्रता, र संयमबाट मात्र निष्काम कर्म सम्भव हुन्छ।

साधना र ध्यानले मनुष्यलाई मानसिक अशान्तिबाट मुक्त गर्छ। स्वाध्याय र ब्रह्मचिन्तनले मनुष्यलाई अस्थिर भावनाबाट स्थिर बनाउँछ।

महामुनि कपिलजीको सांख्य दर्शन अनुसार, तीन प्रकारका दुखबाट मुक्त हुनु आवश्यक छ। भगवद्गीतामा भनिएको छ—

“सुख-दुःख-समानं कर्म योग” (गीता २/३८)

सुख र दुःखमा समभाव राख्नु, कर्ममार्गमा अडिग रहनु, यही जीवनको मूल धर्म हो।

भौतिक सुख क्षणिक, अस्थायी र निर्भरशील छन्। धन, वैभव, सौन्दर्य, प्रेम—यी सबै बाह्य परिस्थितिमा आधारित छन्। परन्तु ब्रह्मानन्द स्थिर, शाश्वत र अपरिवर्तनीय छ।

भर्तृहरिले पनि यसलाई स्पष्ट पार्नुभएको छ—मनुष्यले संसारका भोग–सुखमा ध्यान दिनुको सट्टा मनलाई ब्रह्ममा लगाउनु पर्छ। भोग–सुखको अनिश्चितता र क्षणिकता बुझेर, मनुष्यले आफ्नो ध्यान सच्चिदानन्दमा केन्द्रीत गर्नु आवश्यक छ।

श्री प्राणनाथजी, कपिलजी, शंकराचार्य, भर्तृहरि र भगवद्गीताका शिक्षाहरूले एउटै सत्य बताउँछन्—दुर्लभ मानव जीवनको सदुपयोग गर।कर्ममार्गमा निष्काम भई लाग ।मनलाई स्थिर राख।भौतिक सुख र मोहमा नफस।ब्रह्मानन्दको अनुभव हासिल गर।

“आत्मा न जन्म लिन्छ न मर्छ। जे भयो, त्यो राम्रो भयो; जे हुँदैछ, त्यो राम्रै भइरहेको छ; जे हुनेछ, त्यो पनि उत्तम हुनेछ।” (श्रीमद्भागवत सन्देश)

मनुष्यले जन्म–मरण, सुख–दुःख, समृद्धि–अभावलाई बाह्य घटनाको रूपमा हेर्नुपर्छ। वास्तविक आनन्द ब्रह्मानन्दमा मात्र छ। बाह्य परिस्थितिमा आधारित खुशी अस्थिर हुन्छ।

भौतिक संसार क्षणिक छ, ब्रह्मानन्द शाश्वत। संसारका भोग–सुखहरू बादलजस्ता अस्थिर छन्। ब्रह्मानन्दको अनुभव स्थायी, गहिरो र निरन्तर बढ्ने प्रकृतिको छ।

संसारका सबै सुखहरू, चाहे धन–वैभव, शक्ति, प्रेम वा यौवन होस्, क्षणिक छन्। जीवनको स्थिरता, शान्ति र असली आनन्द  ब्रह्मचिन्तन, ध्यान र आत्मज्ञानबाट प्राप्त हुन्छ।

मनुष्यको उद्देश्य  भौतिक सुख होइन। जीवनको वास्तविक उद्देश्य ब्रह्मानन्द प्राप्त गर्नु हो। यसका लागि ध्यान, साधना र आत्मचिन्तन अनिवार्य छ।

“सर्वेऽपि भूतानि आत्मैवाभूद्विजानतः।
ततः कृत्स्नं जगद्व्याप्तं आत्मन्येवात्मना स्थितम्।” (गीता ९/४)

संसारमा उपस्थित सबै प्राणी आत्मा हुन्। आत्मा परब्रह्मसँग अविनाशी रूपले सम्बन्धित छ। यही ज्ञानले व्यक्ति भय, मोह, लोभ, र द्वेषबाट मुक्त हुन्छ।

ब्रह्मानन्दको अनुभूति सबै भौतिक सुख र ऐश्वर्यभन्दा माथि छ। यही सच्चिदानन्दमा मनुष्यले जीवनको वास्तविक अर्थ र उद्देश्य बुझ्छ। जीवन स्थिर, शान्त र पूर्ण हुन्छ।मानव जीवनका सबै मूल्यवान उपलब्धिहरू ब्रह्मचिन्तन, साधना, र मोक्षप्राप्ति अगाडि नगण्य छन्। संसारिक र भौतिक सुख  छाया हुन्। ब्रह्मानन्द स्थिर, शाश्वत, अपरिवर्तनीय र असीम आनन्दको स्रोत हो।