प्रविधि र मूल्यबोध : मानव–मेसिन सहजीवनको सन्तुलन                                                                     

                प्रविधि र मूल्यबोध : मानव–मेसिन सहजीवनको सन्तुलन                            

तोमनाथ उप्रेती,

                            उपसचिव, नेपाल सरकार

आजको डिजिटल युगले मानव जीवनको प्रत्येक पाटोमा क्रान्ति ल्याएको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) सोच, विश्लेषण र निर्णय गर्ने क्षमता बोकेको सहयात्री हो। यद्यपि यसको उपस्थिति सहजता, गति र दक्षता प्रदान गर्छ। यसले नयाँ नैतिक चुनौतीहरू र उत्तरदायित्वको प्रश्न पनि जन्माएको छ। मानव–मेसिन सहजीवनको वास्तविक सफलता मानव विवेक, करुणा र मूल्य प्रणालीमा निर्भर हुन्छ।

२१औँ शताब्दी प्रविधिको तीव्र विकासले मानव जीवनलाई अभूतपूर्व रूपमा सहज, द्रुत र प्रभावकारी बनाएको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्वचालन, रोबोटिक्स, डिजिटल प्लेटफर्म तथा सूचना प्रविधिले शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रशासन, व्यापार र सञ्चारजस्ता क्षेत्रहरूमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याएका छन्। आज मानिसको दैनिक जीवन मेसिन र प्रविधिसँग जोडिएको छ। यस सहजीवनले समय, श्रम र स्रोतको बचत मात्र होइन, सोच्ने, निर्णय गर्ने र कार्य सम्पादन गर्ने शैलीसमेत परिवर्तन गरेको छ।

तर, प्रविधिको यो तीव्र विस्तारसँगै मानवीय मूल्य, संवेदना, नैतिकता र विवेकमाथि गम्भीर प्रश्नहरू उठ्न थालेका छन्। मेसिनले कार्यलाई छिटो र सटीक रूपमा सम्पन्न गर्न सक्छ, तर उसमा करुणा, उत्तरदायित्व, विवेक र नैतिक अनुभूति हुँदैन। यदि मानवले आफ्ना निर्णय र व्यवहारलाई पूर्ण रूपमा मेसिनमा निर्भर गरायो भने मानवीय चेतना क्रमशः कमजोर हुँदै जान सक्छ। यसले आत्मनिर्भरता, सामाजिक सम्बन्ध र नैतिक जिम्मेवारीमा ह्रास ल्याउने खतरा उत्पन्न गर्छ।

एआई प्रणालीले ठूलो मात्रामा तथ्यांक, प्रवृत्ति र पूर्वानुमान विश्लेषण गर्न सक्छ, तर यो मानवता, न्याय र संवेदनशीलतालाई आत्मसात गर्न सक्दैन। जब हामी निर्णयमा मेसिनको शक्ति प्रयोग गर्छौं, तब हाम्रो जिम्मेवारी बढ्छ—किनकि प्रत्येक निर्णयले व्यक्तिहरूको जीवन, सामाजिक संरचना र वातावरणीय संतुलनमा प्रभाव पार्छ। यसैले, प्राविधिक दक्षता र नैतिक विवेक बीच सन्तुलन आवश्यक छ।

नैतिक विवेक चेतनाको अभ्यास हो—जहाँ प्रत्येक निर्णयको सामाजिक, सांस्कृतिक र भावनात्मक आयामलाई सम्मान गरिन्छ। मानव–मेसिन सहजीवनमा, एआईलाई मानवीय मूल्यमान्यतासँग अनुकूल बनाउनु नै विवेकको परिपाटी हो। यसले निर्णयलाई मात्र सही बनाउँदैन, तर समाजमा विश्वास, पारदर्शिता र न्यायको अनुभूति पनि उत्पन्न गर्छ।

दार्शनिक दृष्टिले, मानव–मेसिन सहजीवनले हामीलाई आफ्नै सीमाहरू र जिम्मेवारीको स्मरण गराउँछ। हामीले मेसिनलाई शक्ति दिने सन्दर्भमा आफ्नो नैतिक प्राथमिकता स्पष्ट गर्नुपर्छ। किनभने एआईको निर्णयमा नैतिकता नहुँदा, मानवता मात्र होइन, सामाजिक स्थायित्व पनि जोखिममा पर्छ। यहाँ मानव विवेक र करुणा नै मार्गदर्शक दीप हुन्—जसले एल्गोरिदमलाई मात्र होइन, हाम्रो आन्तरिक चेतनालाई पनि प्रबुद्ध बनाउँछ।

मानव–मेसिन सहजीवन केवल दक्षता वा लाभको लागि सीमित हुनु हुँदैन; यसले सामाजिक न्याय, समानता र मानव गरिमाको संरक्षण गर्न पनि योगदान पुर्याउनुपर्छ। जब हामी एआईसँग सहजीवनको मार्गमा अघि बढ्छौं, तब प्रत्येक निर्णयलाई मानवताको प्रतिबिम्बका रूपमा हेर्नुपर्छ।मानव–मेसिन सहजीवनमा नैतिक विवेकको खोज भनेको केवल प्राविधिक संयोजन होइन, चेतनाको यात्रा हो।

डिजिटल मानववाद प्रविधि र मानवताको सहअस्तित्वको दर्शन हो। यसले प्रविधिलाई अस्वीकार गर्दैन, तर यसको प्रयोगले मानवीय चेतना, नैतिकता र संवेदनशीलतालाई प्रभावित नपारोस् भन्ने सुनिश्चित गर्दछ। मानव केन्द्रित प्रविधि मात्र भविष्यमा समाज, न्याय र गरिमामा स्थायी सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। यही सहयात्रा नै डिजिटल युगमा मानवता र प्रविधिबीचको सन्तुलनको आधार हो।

वर्तमान युग डिजिटल युगको रूपमा चिनिन्छ, जहाँ कृत्रिम बुद्धिमत्ता मानव जीवनको प्रत्येक क्षेत्रसम्म प्रवेश गरिसकेको छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यवसाय, प्रशासन, सुरक्षा र मनोरञ्जन—सबै क्षेत्रमा एआईको प्रयोग तीव्र गतिमा बढ्दैछ। यसको सकारात्मक पक्ष प्रस्ट छ—कामको गति, दक्षता र सटीकता बढाउनु, जटिल समस्याको समाधान खोज्नु र जीवनशैली सहज बनाउनु। तर यससँगै उठ्ने महत्वपूर्ण प्रश्न भनेको मानव नैतिकता, उत्तरदायित्व र डिजिटल मानववाद हो। यदि एआईको प्रयोग सही मूल्य, न्याय र मानव हितको आधारमा हुँदैन भने यसको परिणाम विनाशकारी हुन सक्छ।

एआई स्वतन्त्र रूपमा निर्णय लिन सक्दैन, तर यसले मानव निर्णय प्रक्रिया प्रभाव पार्छ। बैंकिङ, स्वास्थ्य सेवा र न्याय प्रणालीमा एआईले सिफारिस वा प्राथमिक मूल्याङ्कन प्रदान गर्छ, तर अन्तिम निर्णयमा मानव नैतिकता, विवेक र जिम्मेवारी अपरिहार्य हुन्छ। यदि डेटा पक्षपाती वा अपूर्ण भयो भने निर्णयमा अन्याय उत्पन्न हुन सक्छ, त्यसैले मानवले एआईको सुझावलाई मूल्यांकन गर्दै सही र गलतको अन्तर बुझ्न आवश्यक छ।

नैतिकता एआई युगमा अझ महत्वपूर्ण छ, किनभने डिजिटल प्रणालीहरूले मानिसको व्यवहार, सोच र जीवनशैलीमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छन्। सामाजिक संजालका एल्गोरिदमिक फिल्टरले सूचना चयन गर्छन्, जसले दृष्टिकोण प्रभावित गर्न सक्छ। यहाँ मानव नैतिकता बलियो हुनुपर्छ, अन्यथा द्वेष, भेदभाव वा गलत सूचना फैलिन सक्छ।

डिजिटल मानववाद प्रविधिलाई मानव केन्द्रित दृष्टिकोणमा प्रयोग गर्न जोड दिन्छ। यसले प्रविधि केवल सुविधा दिने माध्यम नभई मानव सामाजिक, नैतिक र भावनात्मक हितको संरक्षण गर्ने साधन हो भन्ने शिक्षा दिन्छ। उदाहरणस्वरूप, अस्पतालमा एआई रोगको जोखिम मूल्याङ्कन गर्न सक्छ, तर चिकित्सकले संवेदना, परिवारको अवस्था र मानसिक स्वास्थ्यको विचार गरेर अन्तिम निर्णय गर्छ।यसरी, मानव नैतिकता र एआईको क्षमता मिलेर सन्तुलित निर्णय सुनिश्चित हुन्छ। भविष्यका नागरिकलाई एआई युगका लागि तयार पार्न शिक्षा र प्रशिक्षण आवश्यक छ, जसले उनीहरूलाई दक्ष, जिम्मेवार र संवेदनशील बनाउँछ। मानव निर्णय र एआईको सन्तुलन नै प्रगतिशील समाजको आधार हो। गीता, उपनिषद् र आधुनिक नैतिक दर्शनले मानव विवेक, करुणा र जिम्मेवारीलाई उच्च स्थानमा राख्छन्। भविष्यमा यदि एआईले मानिसको निर्णय क्षमता प्रतिस्थापन गर्ने प्रयास गर्यो भने मानवता संकटमा पर्छ। तर यदि मानवले एआईलाई उपकरणको रूपमा प्रयोग गर्यो भने, निर्णय अधिक न्यायपूर्ण, विवेकपूर्ण र निष्पक्ष हुन्छ।

भविष्यमा सामाजिक न्याय कायम राख्न एआईको प्रयोग अपरिहार्य छ। डेटा विश्लेषण, प्रवृत्ति मूल्याङ्कन र नीति निर्माणमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता  प्रयोगले निर्णय प्रक्रिया त्वरित र सटीक बनाउँछ। तर न्याय र नैतिकताको आधार मानव मूल्य हो। उदाहरणका लागि, रोजगार नीति बनाउँदा कृत्रिम बुद्धिमत्ता  ले दक्षता मूल्याङ्कन गर्न सक्छ, तर समान अवसर, सामाजिक आवश्यकता र विविधतालाई सुनिश्चित गर्न मानव विवेक आवश्यक छ।

युवापुस्ताले प्रविधिमा दक्षता मात्र होइन, नैतिक मूल्य, सामाजिक उत्तरदायित्व र करुणालाई आत्मसात गर्नुपर्छ। शिक्षा, प्रशिक्षण, नियमन र दार्शनिक चेतनाले मात्र भविष्यमा एआईको शक्ति मानव हितमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। इच्छाशक्ति, विवेक र आत्मसंयमका साथ एआईको सही प्रयोगले केवल व्यक्तिगत लाभ मात्र होइन, समग्र समाज र राष्ट्रको प्रगति सुनिश्चित गर्छ।

भविष्य निर्माणमा एआईको प्रभाव अपरिहार्य छ, तर मानव नैतिकता र जिम्मेवारी बिना यो मार्गदर्शनहीन शक्तिमा परिणत हुन्छ। यही कारणले एआई र मानव नैतिकताको सन्तुलन नै डिजिटल युगको सफलताको आधार हो।यदि हामी मानवता र प्रविधि बीचको सन्तुलन कायम गर्न सक्यौं भने, भविष्यमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता केवल उपकरण मात्र होइन, मानव कल्याण, न्याय र समृद्धिको सशक्त सहयात्री बन्न सक्छ। यसले मानव जीवनलाई बुद्धिमान, नैतिक र संवेदनशील बनाउने मार्ग खोल्छ। तर यसको लागि प्रविधि र मानव चेतनाबीच स्पष्ट दिशानिर्देशन आवश्यक छ।

सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन शिक्षा, टेलिमेडिसिनजस्ता क्षेत्रहरूमा प्रविधिको उपयोगले प्रगतिको अनुभूति दिन्छ। तर यसले निम्त्याएका मनोवैज्ञानिक, नैतिक र सामाजिक असरहरू बेवास्ता गर्नु घातक हुन्छ। आत्मग्लानि, एक्लोपन, साइबर बुलिङ जस्ता समस्याहरू अब नेपालका किशोरहरूको यथार्थ बनिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा ‘डिजिटल आत्मचेतना’ले सहानुभूति, संवेदनशीलता र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई विस्थापित गर्न सक्छ। त्यसैले आवश्यक छ—डिजिटल साक्षरतासँगै डिजिटल नैतिकता, भावनात्मक सहिष्णुता र विवेकपूर्ण प्रविधि प्रयोग सिकाउने शिक्षा। यसले केवल सीप मात्र नभई मानव मूल्य र नैतिक नेतृत्व पनि विकास गर्दछ।

डिजिटल मानववाद सजग प्रेम र विवेकपूर्ण उपयोगको अभिव्यक्ति हो। मानव चेतना र नैतिकता प्रविधिको मार्गदर्शक हुनुपर्छ, प्रविधिले मानव मूल्यलाई निर्देशित गर्न सक्दैन। प्रविधि केवल उद्देश्य होइन; मानव जीवन, सामाजिक न्याय, समानता र गरिमाको संरक्षण गर्ने साधन हो। विशेषगरी नेपालजस्ता संक्रमणकालीन समाजमा, जहाँ परम्परा र आधुनिकता बीच द्वन्द्व गहिरो छ, डिजिटल मानववाद मार्गदर्शक सिद्धान्त बन्न सक्छ। यसले नीतिनिर्माता, शिक्षक, प्रविधिविद् र सर्वसाधारणलाई एउटै साझा उद्देश्य—प्रविधिको प्रयोग मानवताको हितमा—तर्फ उन्मुख गराउँछ।

भविष्य निर्माणमा एआई र मानव नैतिकताको सम्बन्ध अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। एआईले जीवनलाई सहज, दक्ष र सुलभ बनाउन सक्छ, तर यसको शक्ति दुरुपयोग वा अविवेकी प्रयोगले अन्याय, भेदभाव र असमानता निम्त्याउन सक्छ। यसैले मानव नैतिकता, विवेक, करुणा र जिम्मेवारी अपरिहार्य छन्। डिजिटल मानववादले यही मूल्यलाई प्रविधिसँग जोड्ने प्रयास गर्दछ। जब प्रविधि र मानवीय मूल्य सँगसँगै अघि बढ्छन्, तब मात्र समाजमा न्याय, समानता र समग्र मानवताको संरक्षण सुनिश्चित गर्न सकिन्छ। यही दृष्टिले डिजिटल मानववादले भविष्यका नागरिकलाई जिम्मेवार, संवेदनशील र नैतिक निर्णय गर्ने सक्षम बनाउँछ।