डिजिटल जीवनको डोजरे ड्युटी

तोमनाथ उप्रेती(उपसचिव नेपाल सरकार)

डिजिटल जीवन अहिले ‘डोजरे ड्युटी’को दासत्व बनेको छ, जहाँ सूचना र नोटिफिकेसनका डोजरहरूले हाम्रो ध्यानको बगैँचालाई जोत्दै, सिर्जनशीलताको फूलहरू कुल्चिरहेका छन्। गुड मर्निङका स्टिकरदेखि उटपट्याङ पोस्ट र नाटकिया स्टोरीसम्म, हरेक क्लिकमा हामी ‘नोटिफिकेसनको नशा’मा हराउँदै, सतही सन्तुष्टिको सस्तो सहरमा रमाइरहेका छौं।

हाम्रो डिजिटल औपचारिकता अब ‘इमोशनल एक्जिबिसन’को मेलामा परिणत भएको छ, जहाँ हरेकजना लाइक र कमेन्टको भिख माग्दै हिँड्छन्। सूचना र मेसेजको बाढीमा पौडी खेल्दा खेल्दै हामी थकित भएर डुब्दै जाँदा पनि निस्कन नसक्ने डिजिटल दलदलमा फँस्छौं।यो डोजरे ड्युटीले हामीलाई समयको सुरम्य सुवास र शान्त विचारको सम्पत्तिबाट वञ्चित गर्दै सूचना कचडाको कैदी बनाइरहेको छ।

यो सामाजिक सञ्जालको युगमा हामी सबै ‘सूचनाको सागरमा डुबुल्की मारिरहेका गोताखोर’ झैँ भयौं—तर कतिपयले त त्यही सागरलाई ‘सूचनाको सङ्क्रमण’ बनाइदिए! फेसबुक, मेसेन्जर, इन्स्टाग्राम अनि युट्युबजस्ता डिजिटल डोजरेले हाम्रो दिमाग र समयलाई चोरेका छन्। हामीसँग हजारौँ ‘गुड मर्निङ’, ‘हार्दिक समवेदना’, ‘जीवनका उज्याला र छायाँका’ फोटोहरू बर्साइरहेका छन्—तर ती सबै ‘असार महिना’कै झरीझैँ अनावश्यक र झरिरहेका छन्।

हाम्रो डिजिटल संसार त्यस्तो बनेको छ जहाँ प्रत्येक मित्रले आफ्नो जीवनको हरेक स-साना क्रियाकलापलाई ‘पब्लिक ड्रामाको स्टेज’ मा परिणत गरेका छन्। विवाह गरेका कि ‘नयाँ विवाह बधाई’, छोराछोरीको सफलता कि ‘ग्लोरिफाइड क्याम्पस सेरेमनी’, परिवारका मृत्युलाई ‘इमोशनल क्याम्पेन’ बनाउने, अनि ‘गुड मर्निङ’का अनगिन्ती स्टिकरहरूसँग मर्निङलाई एक ‘स्प्याम सर्पोटेड’ फेस्टिभल बनाउनु।

तपाईं सोच्नुस्, यदि म यी सबैलाई अलग-अलग व्यक्तिगत रूपमा ‘गुड मर्निङ’ पठाउन थालें भने त म आफैँ एउटा ‘24/7 सर्भिस सेन्टर’ बन्न पुग्ने थिएँ, जहाँ कहिले काहिँ म ‘डिजिटल डाक्टर’ कि ‘फेसबुक फायरफाइटर’ बन्नुपर्ने हुन्छ! दिनको एक घण्टा पनि छुट्ट्याउन सक्दिन, तल्लो तल्लो त शेष दिनभरि ‘इमोशनल इम्बालान्स’ र ‘सामाजिक थकान’का रोगहरूबाट ग्रस्त हुन्छु।

हामी धेरैजसो ‘म्यासेज बक्सका मुठ्ठी’ बन्न पुग्छौँ—जहाँ जानकारीको झरना यति बृद्धि भयो कि ‘मस्तिष्क म्यानेजमेन्ट’ असम्भव हुन्छ। यो भन्दा विडम्बना के हुन्छ भने, ती ग्रुपहरूमा राखिएका ‘महत्त्वपूर्ण सूचना’हरू त ‘इन्फोर्मेशन झरनामा’ डुबेर बेपत्ता हुन्छन्, जस्तै ‘धुलोमा हराएको सुनको सिक्का’। कसैले आफ्ना ‘फोटोशप गरिएका’ रमाइला फोटोहरू पोष्ट गरेपछि, कसैको ‘इमोशनल स्टेटस’ राख्दा, अर्कोले ‘भोट माग्दै’ लकीर काट्न थालेपछि, हाम्रा महत्त्वपूर्ण सूचना त ‘डिजिटल डस्टबिन’मा फ्याँकिए जस्तै हुन्छ।

सामाजिक सञ्जालको यो ‘कन्फ्युजन कार्निभल’ मा सबैले सबैलाई ‘म्यानुअल मेसेन्जर बक्स’ बनाउने हो भने, हाम्रो मस्तिष्क ‘सुसाइड नोट’ लेख्न बाध्य हुन्छ। किनभने, कुनै पनि मान्छेले हरेक दिन आफ्ना बालबालिका, परिवारका सुख-दुख, ‘गुड मर्निङ’देखि ‘निशुल्क इमोशनल सपोर्ट’का सन्देशहरूको बाढी सहन सक्दैन।

हाम्रो डिजिटल जाल ‘मनीटरमा मनोवैज्ञानिक मेला’ जस्तो भयो, जहाँ सूचना र भावनाको अव्यवस्थित अवतरणले गर्दा हामी ‘सामाजिक सञ्जालका सह-अस्तित्वका पागल’ बनेका छौं। हाम्रा ‘ग्रुप नोटिफिकेसन’हरूले दिनभरि ‘निष्क्रिय मानसिकता’लाई सक्रिय बनाउँछन्, तर फाइदा होइन, ‘मूर्खता र तनाव’लाई मात्र बढाउँछन्।

के गर्ने? उत्तर छ—थोरै, तर सार्थक! ‘सन्देश सीमा’ तोकौँ, ‘असामयिक जानकारीलाई अस्वीकृति’, अनि ‘फालतु फोटो र भिडियो फेस्टिवललाई फ्रीज’ गरौँ। तसर्थ, सामाजिक सञ्जाललाई ‘सूचना सागर’ होइन, ‘सूचना स्रोत’ बनाऔं। साथीहरूलाई ‘गुड मर्निङ’ भन्न ‘कम्प्युटरको कफि ब्रेक’ होइन, ‘मनको माया र मायाजाल’ बनाऔं।

यसरी मात्र हामी ‘डिजिटल जीवनको डोजरे ड्युटी’ बाट मुक्त भएर, जीवनलाई पुनः ‘सामाजिक सरसफाइको सागर’ बनाउन सक्छौं। आखिर, ‘सबैलाई सम्बोधन गर्ने यो सूचना धारा’लाई ‘व्यवस्थित बगैचा’ बनाउन हामी सबैको जिम्मेवारी हो। नभए त हामी ‘सामाजिक सञ्जालका सर्प’ बन्न पुग्नेछौं, जसले आफ्नो ‘नसा’ मा नै आफैंलाई डसिरहेकै हुन्छ।