मोरङ : अध्यात्मिक चेतनाको उज्यालो स्रोत

मोरङ : अध्यात्मिक चेतनाको उज्यालो स्रोत

✍ तोमनाथ उप्रेती

मोरङ  चेतनाको गहिरो नदी हो, जसमा समय, श्रम र आध्यात्मिक अनुभूतिको प्रवाह निरन्तर बगिरहन्छ। यहाँको माटोमा पाइला टेक्ने बित्तिकै एउटा अदृश्य ऊर्जा महसुस हुन्छ जस्तो लाग्छ, यो भूमि केवल धान, गहुँ र मकै उमार्ने ठाउँ मात्र होइन, आत्मा र जीवनको  अर्थ उमार्ने साधना–स्थल हो। पूर्वीय दर्शनले जीवनलाई , एक आध्यात्मिक यात्रा मान्छ। मोरङले यही दृष्टिकोणलाई आफ्नो दैनिकीमा उतारेको छ। यहाँका किसानहरूका हातमा  कुटो–कोदालो मात्र छैन, उनीहरूको चेतनामा कर्मयोगको अभ्यास छ। उनीहरूका पसिनाका थोपा आत्मशुद्धिका मोती हुन्। यसरी मोरङले जीवनलाई संघर्ष होइन, साधना बनाएको छ जहाँ प्रत्येक बिहान नयाँ आशाको आरम्भ हो र प्रत्येक साँझ आत्मचिन्तनको शान्त क्षण।

भगवद्गीता को “योगः कर्मसु कौशलम्” भन्ने वाक्य मोरङका खेत–खेतमा व्यवहारमा उतारिएको सत्य हो। यहाँका किसानहरूले हल जोत्दा अन्न मात्र उमार्दैनन्, उनीहरू कर्ममा निपुणता र समर्पणको साधना गर्छन्। “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन” को सिद्धान्त उनीहरूको जीवनको मूल मन्त्र बनेको छ। फलको चिन्ता नगरी कर्ममा निष्ठा राख्ने यो चेतनाले उनीहरूलाई धैर्य, सहिष्णुता र आन्तरिक शान्तिको मार्गमा डोर्याउँछ। वर्षा भए पनि, नहुँदा पनि, उनीहरू आफ्नो कर्तव्यमा अडिग रहन्छन्। यही निष्काम कर्मको अभ्यासले मोरङलाई आध्यात्मिक चेतनाको धाम बनाएको छ। यहाँ श्रम पूजा हो, खेत मन्दिर हो र किसान साधक हुन्।

ईशोपनिषद् ले भन्छ “ईशावास्यमिदं सर्वम्।” सम्पूर्ण जगत् ईश्वरले आवृत छ। मोरङका मानिसहरूले यो दर्शनलाई माटो, पानी र आकाशसँगको सम्बन्धमा आत्मसात् गरेका छन्। नदीहरू—बक्राहा, रतुवा, जीवनका शिरा हुन्, जसले समाजलाई पोषण दिन्छन्। जब किसानले खेतमा पसिना बगाउँछन्, उनीहरूले उनीहरू ईश्वरको सृष्टिमा आफ्नो योगदान दिइरहेका हुन्छन्। यसरी श्रम स्वयं पूजा बन्छ। त्यस्तै, तैत्तिरीय उपनिषद् को “अन्नं बहु कुरवीथ” ले अन्न उत्पादनलाई आध्यात्मिक कर्तव्यको रूपमा व्याख्या गर्छ। मोरङको कृषि संस्कृति यही दर्शनको जीवित उदाहरण हो जहाँ अन्न जीवनको पवित्र चक्र हो।

समत्व पूर्वीय दर्शनको अर्को आधार मोरङको सामाजिक जीवनमा स्पष्ट देखिन्छ। महाउपनिषद्को “वसुधैव कुटुम्बकम्” यहाँको मेलापात, सहकार्य र सामूहिक जीवनशैलीमा जीवित छ। मुसहर, राजवंशी, झाँगड, मुस्लिम, ब्राह्मण सबै समुदायहरू एउटै खेतमा श्रम बाँड्छन्, एउटै इनारको पानी पिउँछन्, एउटै बोटमुनि विश्राम गर्छन्। जात, धर्म र वर्गका सीमाहरू यहाँको सहकार्यमा पग्लिन्छन्। भगवद्गीता को समदर्शिनको शिक्षा यहाँ व्यवहारमा उतारिएको छ। यसले देखाउँछ कि मोरङको चेतना  व्यक्तिगत उन्नतिमा सीमित छैन यो सामूहिक उन्नति र सहअस्तित्वको दर्शन हो।
प्रकृतिप्रतिको श्रद्धा मोरङको चेतनाको केन्द्रबिन्दु हो। ऋग्वेदमा पृथ्वीलाई माता भनिएको छ।“पृथिवी मांधत्तु।” मोरङका मानिसहरूले माटोलाई माताको रूपमा सम्मान गर्छन्। वर्षाको पानीलाई आशीर्वाद, सूर्यलाई ऊर्जा र हावालाई प्राणवायु मानेर उनीहरू प्रकृतिसँग एकात्मक जीवन बिताउँछन्। यहाँको खेती प्रणाली प्रकृतिको लयसँग जोडिएको छ।सिजन अनुसार बाली, वर्षाको प्रतीक्षा, बाढी र सुख्खासँग सहिष्णुता छ। यो प्रकृतिसँगको आध्यात्मिक संवाद हो। प्रकृतिप्रतिको यही श्रद्धाले मोरङलाई पर्यावरणीय सन्तुलन र आध्यात्मिक समृद्धिको मार्गमा अघि बढाएको छ।
संघर्ष र सहिष्णुता मोरङको इतिहासका आयाम हुन्। शाह र राणा कालको दबाब, आर्थिक कठिनाइ, बाढी र विपत्तिहरू यी सबै चुनौतीहरूका बीच पनि यहाँको चेतना कहिल्यै मरेन। बरु, यी संघर्षहरूले मानिसहरूलाई अझ बलियो बनाए। पूर्वीय दर्शनले भन्छ—“शीतोष्णसुखदुःखदाः”—सुख दुःख समान रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। मोरङका मानिसहरूले यही समत्वलाई व्यवहारमा उतारे। उनीहरूले दुःखलाई निराशा होइन, आत्मविकासको अवसरको रूपमा लिए। यसरी संघर्ष स्वयं आध्यात्मिक उन्नतिको माध्यम बन्यो।

मोरङको चेतना वर्तमान र भविष्यको मार्गदर्शन हो। कठोपनिषद्क “उत्तिष्ठत जाग्रतको आह्वान यहाँको समाजमा निरन्तर सुनिन्छ। जागरूकता, परिश्रम र आत्मबोधको यो चेतनाले मोरङलाई परिवर्तनसँगै अघि बढ्न प्रेरित गरेको छ। आधुनिकता र परम्पराको संगममा उभिएको मोरङले आफ्नो आध्यात्मिक जरा कहिल्यै छोडेको छैन। यहाँ विकास चेतनाको विकास पनि हो।

मोरङ एउटा दार्शनिक अनुभूति हो। यहाँका खेतहरूले कर्मयोग सिकाउँछन्, नदीहरूले समत्व सिकाउँछन् र मानिसहरूको सहकार्यले वसुधैव कुटुम्बकम्को जीवन्त उदाहरण प्रस्तुत गर्छ। पूर्वीय दर्शनका सिद्धान्तहरू कर्म, समत्व, प्रकृतिप्रतिको श्रद्धा मोरङको माटोमा जीवित छन्। यो चेतनाले हामीलाई सम्झाउँछ कि जीवनको वास्तविक अर्थ बाह्य सफलता होइन, आन्तरिक शान्ति र सामूहिक सद्भावमा निहित छ। मोरङको माटोले यही शिक्षा दिन्छ कर्म गर, प्रकृतिलाई सम्मान गर र सबैलाई आफ्नो परिवार सम्झ। यही मार्गले मानव जीवनलाई उज्यालो, शान्त र सार्थक बनाउँछ।